About Author

ज्येष्ठ नागरिक : अनुभवको सम्पदा, संस्कारको आधार र सभ्यताको ऐना

सन्दर्भः अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस। आज अक्टोबर १ अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस। यो दिन केवल ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्झने, शुभकामना दिने वा औपचारिक कार्यक्रम गर्ने दिन मात्र होइन; यो हाम्रो परिवार, समाज, राज्य र समग्र मानव सभ्यताले आफ्ना ज्येष्ठ पुस्ताप्रति कस्तो दृष्टिकोण राखेको छ भनेर आत्मसमीक्षा गर्ने दिन पनि हो।

सन् १९९० मा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले अक्टोबर १ लाई अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवसका रूपमा घोषणा गरेको थियो। सन् २०२६ को दिवसको विषय “The Age of Longevity: Rethinking Systems for Longer Lives” अर्थात् “दीर्घ जीवनको युग : लामो जीवनका लागि प्रणालीहरूको पुनर्विचार” रहेको छ। मानव जीवन लामो हुँदै गएको वर्तमान युगमा स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, आवास, रोजगारी, सिकाइ, हेरचाह र सम्मानका प्रणालीलाई पुनर्विचार गर्नुपर्ने आवश्यकता यसले औँल्याउँछ। तर हाम्रो लागि ज्येष्ठ नागरिकको प्रश्न आजबाट सुरु भएको होइन। यो हाम्रो सभ्यता, संस्कृति र जीवनदर्शनको अत्यन्त पुरानो आधार हो। ज्येष्ठ नागरिक : सनातन चेतनामा ज्ञानका जीवित स्रोत वैदिक तथा सनातन चिन्तनमा उमेर केवल वर्ष गने कुरा थिएन; जीवनको प्रत्येक चरणलाई एउटा विशेष उत्तरदायित्व र चेतनाको विकाससँग जोडेर हेरिन्थ्यो। “मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव” भन्ने उपनिषद्को चेतनाले माता, पिता र गुरुमा देवत्वको अनुभूति गर्न सिकायो। यहाँ सम्मान केवल व्यक्तिप्रति गरिएको औपचारिक व्यवहार होइन; आफूलाई जीवन, संस्कार, ज्ञान र अस्तित्व प्रदान गर्ने स्रोतप्रतिको कृतज्ञता हो। “अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः। चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम्।” अर्थात् वृद्धजनको सम्मान र सेवा गर्ने व्यक्तिमा आयु, विद्या, यश र बल वृद्धि हुन्छ भन्ने हाम्रो परम्परागत विश्वास थियो। यसको गहिरो अर्थ के हो भने: ज्येष्ठ पुस्ता समाजको बोझ होइन; समाजको स्मृति हो।उनीहरूसँग केवल उमेर छैन; समयले दिएको अनुभव छ। केवल कथा छैन; इतिहास छ। केवल सम्झना छैन; जीवनबाट सिकेको ज्ञान छ। केवल विगत छैन; वर्तमानलाई सही दिशा देखाउने दृष्टि छ। त्यसैले हाम्रो परम्परामा घरका ज्येष्ठ सदस्यलाई परिवारको निर्णय, संस्कार, परम्परा र जीवनदर्शनका महत्वपूर्ण स्रोतका रूपमा हेरिन्थ्यो। संयुक्त परिवारको संरचनामा हजुरबा–हजुरआमाको भूमिका बालबालिकाको संस्कार निर्माणमा विशेष हुन्थ्यो।आज प्रविधिले धेरै कुरा सिकाउन सक्छ; तर अनुभवको विश्वविद्यालय अझै मानिस नै हो। सम्मान : कर्तव्यभन्दा माथि एउटा संस्कार ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान केवल कानुनी कर्तव्य होइन। यो संस्कार हो, सामाजिक मूल्य हो र सभ्यताको परिचय हो।कसैलाई सम्मान गर्नु भनेको उसको उमेरलाई मात्र सम्मान गर्नु होइन; उसले पार गरेको जीवनयात्रालाई सम्मान गर्नु हो। आज हामी जुन बाटोमा हिँडिरहेका छौँ, त्यो बाटो निर्माण गर्न अघिल्लो पुस्ताले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा खर्च गरेको छ। हामीले प्राप्त गरेको घर, समाज, शिक्षा, संस्कृति, भाषा, परम्परा, संस्थाहरू र सामाजिक संरचनाका पछाडि उनीहरूको श्रम, त्याग र संघर्ष जोडिएको छ। त्यसैले एउटा सभ्य समाजले आफ्ना ज्येष्ठ नागरिकलाई प्रश्न गर्नुपर्छः  “उहाँहरूबाट हामीले के पाउन सक्छौँ?” मात्र होइन, “उहाँहरूलाई हामीले के दिन सक्छौँ?” तर अझ गहिरो प्रश्न हो: “उहाँहरूको अनुभवलाई नयाँ पुस्ताको भविष्यसँग कसरी जोड्न सक्छौँ?” किनकि सम्मान भनेको केवल कुर्सी छोडिदिनु होइन; निर्णय प्रक्रियामा स्थान दिनु पनि हो। सम्मान भनेको केवल हात जोड्नु होइन; उहाँको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्नु पनि हो। सम्मान भनेको केवल वृद्धभत्ता उपलब्ध गराउनु होइन; उहाँलाई आत्मसम्मानका साथ बाँच्ने वातावरण निर्माण गर्नु पनि हो। आधुनिक विश्वमा ज्येष्ठ नागरिक : निर्भरता होइन, सहभागिता २१औँ शताब्दीमा संसार तीव्र गतिमा वृद्ध हुँदैछ। संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार ६० वर्षभन्दा माथिका मानिसको संख्या सन् २०५० सम्म २.१ अर्ब पुग्ने प्रक्षेपण छ। त्यसैले ज्येष्ठ नागरिकको प्रश्न अब कुनै एक परिवार वा देशको मात्र प्रश्न रहेन; यो विश्वव्यापी सामाजिक, आर्थिक, स्वास्थ्य र मानवअधिकारको प्रश्न बनेको छ। आधुनिक दृष्टिले ज्येष्ठ नागरिकलाई केवल हेरचाह चाहिने व्यक्तिका रूपमा हेर्नु पर्याप्त छैन। उनीहरू ज्ञान, सीप, अनुभव, नेतृत्व, सामाजिक स्मृति र अन्तरपुस्ता सहकार्यका स्रोत हुन्। संयुक्त राष्ट्रसंघको Madrid International Plan of Action on Ageing ले ज्येष्ठ नागरिकको विकासमा सहभागिता, स्वास्थ्य तथा कल्याण र सक्षम तथा सहयोगी वातावरणलाई प्रमुख प्राथमिकता दिएको छ। साथै उमेरका आधारमा हुने विभेद हटाउने र पुस्ताबीचको एकता तथा पारस्परिक सम्बन्ध बलियो बनाउने विषयमा जोड दिएको छ। यसैले अब हाम्रो सोच पनि परिवर्तन हुनुपर्छ: “ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह कसरी गर्ने?” बाट “ज्येष्ठ नागरिकको क्षमता र अनुभवलाई समाजको विकासमा कसरी उपयोग गर्ने?” तर्फ। नेपालमा ज्येष्ठ नागरिक : बढ्दो जनसंख्या, बढ्दो जिम्मेवारी नेपाल पनि जनसांख्यिक परिवर्तनको महत्वपूर्ण चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८/२०२१ अनुसार ६० वर्ष वा सोभन्दा माथिको जनसंख्या करिब २९.७ लाख अर्थात् कुल जनसंख्याको १०.२ प्रतिशत पुगेको छ। सन् १९९१ मा यस्तो जनसंख्या ५.८ प्रतिशत मात्र थियो। अर्थात् चार दशकमा ज्येष्ठ नागरिकको संख्या लगभग तीन गुणा पुगेको छ। यो तथ्यांक केवल जनसांख्यिक तथ्य होइन; यसले हाम्रो परिवार, स्वास्थ्य प्रणाली, सामाजिक सुरक्षा, आवास, यातायात, रोजगार, शिक्षा र सार्वजनिक सेवाका संरचनालाई पुनर्विचार गर्नुपर्ने संकेत गर्छ। नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकका लागि कानुनी व्यवस्था पनि छ। ज्येष्ठ नागरिक सम्बन्धी ऐन, २०६३ ले ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्नु सबैको कर्तव्य मानेको छ। परिवारका सदस्यलाई आफ्नो आर्थिक हैसियतअनुसार ज्येष्ठ नागरिकको पालनपोषण तथा हेरचाह गर्नुपर्ने व्यवस्था पनि गरेको छ। सार्वजनिक यातायात, स्वास्थ्य सेवा तथा सार्वजनिक स्थानमा आवश्यक सेवा, सुविधा र सहयोग प्रदान गर्नुपर्ने व्यवस्था पनि ऐनमा छ। सामाजिक सुरक्षा ऐनले पनि ज्येष्ठ नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ताका हकदार समूहमा राखेको छ। तर कानुन हुनु र संस्कार व्यवहारमा स्थापित हुनु एउटै कुरा होइन। हामीले अब कानुनी सुरक्षा + सामाजिक सुरक्षा + पारिवारिक सुरक्षा + भावनात्मक सुरक्षा + सम्मानजनक सहभागिता यी सबैलाई एकसाथ अगाडि बढाउनुपर्छ। नेपालको सन्दर्भमा अब के गर्ने? नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकका लागि केही महत्वपूर्ण कामलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। १. परिवारलाई ज्येष्ठ नागरिकमैत्री बनाऔँ ज्येष्ठ नागरिकको पहिलो सुरक्षा प्रणाली राज्य होइन, परिवार हो।उहाँलाई एक्लो कोठामा राखेर खाना र औषधि उपलब्ध गराउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उहाँसँग कुरा गरौँ, उहाँका कथा सुनौँ, निर्णयमा सहभागी गराऔँ, उहाँको अनुभवलाई सम्मान गरौँ। हजुरबा–हजुरआमासँग बसेर एक कप चिया पिउनु पनि सामाजिक सुरक्षा हो। २. ज्येष्ठ नागरिक सम्मानको संस्कार परिवारबाट सुरु गरौँ बालबालिकाले सम्मान सिक्ने पहिलो पाठशाला घर हो।बच्चाले आमाबुबाले हजुरबा–हजुरआमासँग गरेको व्यवहार हेरेर नै वृद्धावस्थाप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोण निर्माण गर्छ।त्यसैले घरमा एउटा सरल संस्कार विकास गरौँ— “घरका ज्येष्ठ सदस्यलाई पहिले नमस्कार, पहिले सम्मान र पहिले सुन्ने।” यो सानो अभ्यासले ठूलो पुस्तान्तरण गर्न सक्छ। ३. पाठशालामा अन्तरपुस्ता शिक्षा सुरु गरौँ ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान सिकाउने सबैभन्दा प्रभावकारी स्थानमध्ये एक पाठशाला हो। विद्यालयमा “Grandparents Day”, “Elder Interaction Programme”, “Living History Project”, “Our Elders, Our Heritage” जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। विद्यार्थीले आफ्ना हजुरबा–हजुरआमासँग अन्तर्वार्ता लिने, उहाँहरूको जीवनकथा लेख्ने, स्थानीय इतिहास, संस्कृति, कृषि, लोकज्ञान, परम्परा र संघर्षका कथा अभिलेख गर्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ।यसले दुई पुस्ताबीच दूरी घटाउँछ र बालबालिकामा कृतज्ञता, करुणा, धैर्य, सम्मान र सामाजिक जिम्मेवारी विकास गर्छ। ज्येष्ठ नागरिक : डिजिटल युगमा नयाँ अवसर आजको प्रविधिले ज्येष्ठ नागरिकका लागि नयाँ सम्भावना पनि सिर्जना गरेको छ।डिजिटल साक्षरता कार्यक्रममार्फत उहाँहरूलाई मोबाइल बैंकिङ, स्वास्थ्य सेवा, डिजिटल सञ्चार, सूचना पहुँच र सामाजिक सञ्जालको सुरक्षित प्रयोग सिकाउन सकिन्छ।तर एउटा कुरा सम्झनुपर्छ— प्रविधिले पुस्ताबीचको दूरी घटाउनुपर्छ, बढाउनु हुँदैन। नातिनीले हजुरआमालाई स्मार्टफोन चलाउन सिकाउने र हजुरआमाले नातिनीलाई जीवन चलाउन सिकाउने ।यही हो अन्तरपुस्ता ज्ञान आदानप्रदानको सुन्दर रूप। ज्येष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य : रोग उपचारभन्दा स्वस्थ वृद्धावस्था ज्येष्ठ नागरिकका लागि स्वास्थ्य सेवा अस्पताल पुगेपछि मात्र सुरु हुनु हुँदैन।नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, पोषण, शारीरिक व्यायाम, योग, ध्यान, मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक सहभागिता र सुरक्षित वातावरणलाई वृद्धावस्थाको जीवनशैलीसँग जोड्नुपर्छ। स्वस्थ वृद्धावस्था भनेको रोग नहुनु मात्र होइन- स्वतन्त्र रूपमा बाँच्न सक्नु, निर्णय गर्न सक्नु, समाजसँग जोडिन सक्नु र आफ्नो जीवनको अर्थ अनुभूति गर्न सक्नु हो।यसका लागि स्थानीय तहले ज्येष्ठ नागरिकमैत्री स्वास्थ्य केन्द्र, नियमित स्वास्थ्य शिविर, घरमै स्वास्थ्य सेवा र आवश्यक परामर्शको व्यवस्था विस्तार गर्न सक्छन्। राज्यको भूमिका : भत्ता मात्र होइन, गरिमामय जीवन सामाजिक सुरक्षा भत्ता महत्वपूर्ण छ। तर ज्येष्ठ नागरिक नीति भत्तामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।राज्यले ज्येष्ठ नागरिकका लागिः

• गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा,
• दीर्घकालीन हेरचाह प्रणाली,
• सुरक्षित र पहुँचयोग्य सार्वजनिक यातायात,
• ज्येष्ठ नागरिकमैत्री सार्वजनिक भवन,
• सामाजिक तथा सांस्कृतिक सहभागिता,
• डिजिटल साक्षरता,
• कानुनी संरक्षण,
• एक्लोपन न्यूनीकरण,
• हिंसा तथा दुर्व्यवहारबाट सुरक्षा,
• सीप र अनुभवको उपयोग

जस्ता क्षेत्रमा समन्वित नीति बनाउन आवश्यक छ। विशेषगरी स्थानीय सरकारहरूले आफ्ना ज्येष्ठ नागरिकको वास्तविक अवस्था पहिचान गरेर “Age-Friendly Local Government” को अवधारणा अगाडि बढाउन सक्छन्। ज्येष्ठ नागरिकलाई सुन्ने समाज बनाऔँ कहिलेकाहीँ ज्येष्ठ नागरिकलाई हामीले चाहिने कुरा मात्र दिन्छौँ, तर उहाँले भन्न खोजेको कुरा सुन्दैनौँ। उहाँलाई पैसा चाहिन सक्छ।तर सधैँ पैसा मात्र चाहिएको हुँदैन।उहाँलाई औषधि चाहिन सक्छ।तर सधैँ औषधि मात्र चाहिएको हुँदैन।धेरैपटक उहाँलाई चाहिएको हुन्छ—

• कसैले केही समय बसेर सुनिदियोस्।
• कसैले उहाँको अनुभवलाई महत्व दियोस्।
• कसैले उहाँलाई अझै आवश्यक छु भन्ने अनुभूति गराओस्।

त्यसैले ज्येष्ठ नागरिकको सबैभन्दा ठूलो अधिकारमध्ये एउटा हो गरिमाका साथ बाँच्ने अधिकार। आजका युवाले सम्झनुपर्ने एउटा सत्य आज हामी जवान छौँ। भोलि हामी पनि ज्येष्ठ नागरिक हुनेछौँ। आज हामीले आफ्ना ज्येष्ठ नागरिकलाई जसरी व्यवहार गर्छौँ, त्यसले केवल आजको समाज होइन, भोलिको हाम्रो समाज पनि निर्माण गरिरहेको हुन्छ। त्यसैले ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान गर्नु अरूका लागि गरेको उपकार होइन। यो आफ्नै भविष्यको सम्मान हो। हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई ठूलो घर, राम्रो विद्यालय र आधुनिक प्रविधि दिन खोज्छौँ। त्यो राम्रो कुरा हो।तर त्यसभन्दा पनि ठूलो कुरा हामीले उनीहरूलाई मानवता र संस्कार दिनुपर्छ। उनीहरूले सिकून् : वृद्ध मानिसलाई देख्दा बाटो छोड्नु मात्र होइन, आवश्यक परे हात समात्नुपर्छ।ज्येष्ठलाई नमस्कार गर्नु मात्र होइन, उहाँको अनुभवबाट सिक्नुपर्छ। उहाँको कमजोरी देखेर हाँस्नु होइन, आफ्नो भविष्य सम्झेर सम्मान गर्नुपर्छ। परिवारदेखि विश्वसम्म : सम्मानको एउटा संस्कृति ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान एउटा परिवारको संस्कारबाट सुरु भएर समाज हुँदै राष्ट्र र विश्वसम्म पुग्न सक्छ।घरमा सम्मानित ज्येष्ठ नागरिकले संस्कारयुक्त बालबालिका निर्माण गर्न सक्छन्।संस्कारयुक्त बालबालिकाले संवेदनशील समाज निर्माण गर्न सक्छन्।संवेदनशील समाजले न्यायपूर्ण राष्ट्र निर्माण गर्न सक्छ। र न्यायपूर्ण राष्ट्रहरूले मानवतामैत्री विश्व निर्माण गर्न सक्छन्। त्यसैले ज्येष्ठ नागरिकको सम्मानलाई केवल “वृद्ध सेवा” का रूपमा नहेरौँ। यसलाई “मानव सभ्यताको संस्कार” का रूपमा स्थापित गरौँ। हामीले ज्येष्ठ नागरिकलाई विगतका मानिसका रूपमा मात्र होइन, वर्तमानका सक्रिय नागरिक र भविष्य निर्माणका साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्छ।उहाँहरू इतिहासका पुस्तक मात्र होइनन्: जीवित इतिहास हुन्। उहाँहरू अनुभवका भण्डार मात्र होइनन् : समाजका जीवित विश्वविद्यालय हुन्। उहाँहरू परिवारका आश्रित मात्र होइनन् : परिवार र समाजका ज्ञान, संस्कार र चेतनाका स्रोत हुन्। आत्मिक पुकारः आज अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवसमा संसारभरका सम्पूर्ण ज्येष्ठ नागरिकप्रति श्रद्धा र सम्मान व्यक्त गर्दै हामी एउटा सामूहिक संकल्प गरौँ: ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्ने संस्कार परिवारबाट सुरु गरौँ। त्यो संस्कार पाठशालामा पुर्‍याऔँ। पाठशालाबाट समाजमा विस्तार गरौँ। समाजबाट राज्यको नीतिमा रूपान्तरण गरौँ। हाम्रा ज्येष्ठ नागरिकलाई केवल लामो जीवन होइन, सम्मानित जीवन दिऔँ।

• केवल सुरक्षा होइन, सहभागिता दिऔँ।
• केवल हेरचाह होइन, आत्मसम्मान दिऔँ।
• केवल भत्ता होइन, अवसर र अपनत्व दिऔँ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण:उहाँहरूको अनुभवलाई नयाँ पुस्ताको ऊर्जासँग जोडौँ। किनकि सभ्य समाज त्यो होइन जहाँ वृद्ध मानिस धेरै छन्; सभ्य समाज त्यो हो जहाँ वृद्ध मानिस सम्मानित छन्। आउनुहोस्, यस्तो परिवार बनाऔँ जहाँ ज्येष्ठ नागरिक बोझ होइन, आशीर्वाद हुन्। यस्तो पाठशाला बनाऔँ जहाँ बालबालिकाले केवल किताबबाट होइन, ज्येष्ठ पुस्ताको जीवनबाट पनि सिकून्। यस्तो समाज बनाऔँ जहाँ उमेर बढ्दै जाँदा मानिसको मूल्य घट्दैन, गरिमा अझ गहिरिँदै जान्छ। र यस्तो नेपाल बनाऔँ जहाँ:

वेदको “मातृदेवो भव, पितृदेवो भव” आधुनिक मानवअधिकारको “Dignity for All” र हाम्रो आफ्नै नेपाली संस्कारको “ज्येष्ठको सम्मान” एउटै जीवनमूल्यमा रूपान्तरण होस्। ज्येष्ठ नागरिकप्रति सम्मान: हाम्रो संस्कार हो। उहाँहरूको अनुभव : हाम्रो सम्पदा हो। उहाँहरूको गरिमा: हाम्रो सभ्यताको परीक्षा हो। र उहाँहरूको सम्मानित भविष्य: हाम्रो सामूहिक जिम्मेवारी हो।

अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवसको हार्दिक शुभकामना! संसारभरका सम्पूर्ण ज्येष्ठ नागरिकमा सादर नमन।