तोमनाथ उप्रेती:
उपसचिव, नेपाल सरकार:
मानव सभ्यताको विकास विज्ञान, दर्शन, अध्यात्म र सामाजिक चेतनाको निरन्तर अन्तरक्रियाबाट सम्भव भएको हो। विज्ञानले प्रकृतिका नियम, पदार्थको संरचना र ब्रह्माण्डका रहस्यहरू उद्घाटन गर्दै मानव जीवनलाई भौतिक रूपमा सहज, सुरक्षित र सुविधाजनक बनाएको छ भने अध्यात्मले जीवनको अर्थ, नैतिकता, आत्मबोध र मानवीय अस्तित्वको गहिराइलाई बुझ्ने आधार प्रदान गरेको छ। यी दुई ज्ञानपरम्परालाई परस्पर विरोधी मान्ने दृष्टिकोणभन्दा तिनको पूरक सम्बन्ध पहिचान गर्नु आजको आवश्यकता हो। वैज्ञानिक अध्यात्मवाद भन्नाले वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई धार्मिक मान्यता वा अलौकिक दाबीको अधीनमा राख्नु होइन; बरु प्रमाण, तर्क, आत्मनिरीक्षण, नैतिक विवेक र मानवीय कल्याणलाई एकीकृत गर्ने समन्वित जीवनदृष्टि बुझिन्छ। यसको मूल उद्देश्य भौतिक प्रगतिलाई मानवीय मूल्यसँग जोड्दै व्यक्तिको आन्तरिक विकास र समाजको समग्र समृद्धि सुनिश्चित गर्नु हो।
आध्यात्मिकता मानव चेतनाको आन्तरिक आयामसँग सम्बन्धित छ। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो विचार, भावना, इच्छा, व्यवहार र अस्तित्वको अर्थबारे आत्मचिन्तन गर्न प्रेरित गर्छ। आध्यात्मिकताको अर्थ कुनै निश्चित धार्मिक सम्प्रदायको अनुयायी बन्नु मात्र होइन। आत्मअनुशासन, करुणा, सत्यनिष्ठा, सहिष्णुता, अहिंसा, परोपकार र आत्मबोध पनि यसका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। मानिसले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर परिवार, समाज, प्रकृति र सम्पूर्ण मानवताको हितबारे सोच्न सक्नु आध्यात्मिक चेतनाको व्यावहारिक अभिव्यक्ति हो। यस अर्थमा अध्यात्मले व्यक्तिको आन्तरिक परिष्कारलाई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्छ।
विज्ञान र अध्यात्मका ज्ञानमीमांसात्मक आधार भने फरक छन्। विज्ञानले अवलोकन, परीक्षण, परिकल्पना, प्रमाण र पुनरावृत्तियोग्य अनुसन्धानका माध्यमबाट प्राकृतिक तथा सामाजिक घटनाको व्याख्या गर्छ। कुनै वैज्ञानिक दाबी स्वीकार गर्न त्यसको परीक्षणयोग्यता र प्रमाणिकता महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अध्यात्मले भने आत्मअनुभूति, चेतना, जीवनको अर्थ, नैतिकता र अस्तित्वसम्बन्धी प्रश्नलाई केन्द्रमा राख्छ। त्यसैले यी दुवै क्षेत्रका विधि र निष्कर्षलाई एउटै प्रकृतिको मान्न मिल्दैन। तथापि, सत्यको खोजी, मानव जीवनको गुणस्तर अभिवृद्धि र अस्तित्वको अर्थ बुझ्ने जिज्ञासाले यी दुईलाई संवादको साझा धरातल प्रदान गर्छन्। विज्ञानले संसार कसरी सञ्चालन हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दा अध्यात्मले मानिसले आफ्नो ज्ञान र शक्तिको प्रयोग कुन उद्देश्यका लागि गर्नुपर्छ भन्ने नैतिक प्रश्न उठाउँछ।
आधुनिक वैज्ञानिक उपलब्धिले मानव सभ्यतालाई अभूतपूर्व रूपान्तरण गरेको छ। चिकित्सा विज्ञान, जैवप्रविधि, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सञ्चार प्रविधि र नवीकरणीय ऊर्जाको विकासले मानिसको जीवनशैली, उत्पादन प्रणाली र सामाजिक अन्तरक्रियामा व्यापक परिवर्तन ल्याएको छ। रोगको निदान, औषधि विकास, सूचना आदानप्रदान र प्राकृतिक स्रोतको उपयोगमा विज्ञानले महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। विश्वका विभिन्न भूभागबीचको दूरी प्रविधिका कारण घटेको छ र ज्ञानको पहुँच व्यापक बनेको छ। तर भौतिक सुविधाको विस्तारसँगै मानव जीवन स्वतः सुखी र सन्तुलित हुन्छ भन्ने सुनिश्चित छैन। मानसिक तनाव, सामाजिक एक्लोपन, हिंसा, उपभोक्तावाद, वातावरणीय विनाश र नैतिक विचलनले आधुनिक सभ्यताका गम्भीर चुनौतीहरू उजागर गरेका छन्। यसले विकासको परिभाषालाई केवल आर्थिक उत्पादन र प्रविधिगत उपलब्धिमा सीमित राख्न नहुने तथ्य स्पष्ट गर्छ।
यही सन्दर्भमा वैज्ञानिक अध्यात्मवादको सान्दर्भिकता बढेको छ। यसको आशय विज्ञानको उपलब्धिलाई अस्वीकार नगरी त्यसको प्रयोगलाई नैतिकता, मानवीय संवेदना र दीर्घकालीन सामाजिक हितसँग जोड्नु हो। वैज्ञानिक ज्ञानले मानिसलाई प्रकृतिमाथि नियन्त्रण गर्ने क्षमता प्रदान गरेको छ भने आध्यात्मिक चेतनाले त्यो क्षमताको जिम्मेवार उपयोग गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासले उत्पादनशीलता र सेवाप्रवाहमा सुधार ल्याउन सक्छ, तर गोपनीयता, मानवीय स्वायत्तता, रोजगारी र उत्तरदायित्वसम्बन्धी प्रश्न पनि जन्माउँछ। यस्ता चुनौतीको समाधान प्राविधिक दक्षताबाट मात्र सम्भव हुँदैन; त्यसका लागि नैतिक विवेक, सामाजिक न्याय र मानवीय गरिमाप्रतिको प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ।
मानव चेतनाको परिष्कार वैज्ञानिक अध्यात्मवादको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। मानिसको व्यवहारमा काम, क्रोध, लोभ, मोह, ईर्ष्या र अहंकारजस्ता मनोवैज्ञानिक प्रवृत्तिले प्रभाव पार्छन्। यी प्रवृत्तिको व्यवस्थापनका लागि आत्मनिरीक्षण, ध्यान, योग, संयम र सकारात्मक जीवनशैली उपयोगी अभ्यास हुन सक्छन्। आधुनिक मनोविज्ञानले पनि आत्मजागरूकता, भावनात्मक नियमन, सहानुभूति र मानसिक लचकतालाई व्यक्तिको मनोसामाजिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा अध्ययन गरेको छ। ध्यान र सचेतनासम्बन्धी अभ्यासले केही व्यक्तिमा तनाव व्यवस्थापन र भावनात्मक सन्तुलनमा सहयोग पुर्याउन सक्छन्। तथापि, आध्यात्मिक अभ्यासलाई सबै मानसिक वा शारीरिक समस्याको उपचारका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। प्रमाणमा आधारित स्वास्थ्य सेवा र आवश्यक उपचारको विकल्पका रूपमा होइन, पूरक जीवनशैली अभ्यासका रूपमा यसको उपयोग गर्नु विवेकपूर्ण हुन्छ।
पूर्वीय दर्शनले वैज्ञानिक अध्यात्मवादको वैचारिक विकासका लागि महत्त्वपूर्ण दार्शनिक आधार प्रदान गर्छ। उपनिषद्हरूले आत्मबोध, ब्रह्मज्ञान र अस्तित्वको एकत्वबारे गहन चिन्तन प्रस्तुत गरेका छन्। भगवद्गीताले निष्काम कर्म, आत्मसंयम, समत्व र लोकसङ्ग्रहलाई जीवनका महत्त्वपूर्ण आदर्शका रूपमा स्थापित गरेको छ। बुद्ध दर्शनले प्रतीत्यसमुत्पाद, अनित्य, करुणा र मध्यम मार्गका माध्यमबाट जीवन तथा जगत्को अन्तरसम्बन्धलाई व्याख्या गरेको छ। यी दर्शनहरूको मूल सन्देश व्यक्तिलाई स्वार्थ, आसक्ति र अहंकारबाट मुक्त गर्दै विवेकपूर्ण तथा करुणामय जीवनतर्फ उन्मुख गराउनु हो। यद्यपि, तिनमा प्रस्तुत आध्यात्मिक तथा तात्त्विक मान्यतालाई वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा स्वतः स्वीकार गर्न मिल्दैन। तिनको नैतिक र दार्शनिक उपयोगिता आलोचनात्मक अध्ययन, विवेक र समसामयिक सन्दर्भमा व्याख्या गरेर ग्रहण गर्नुपर्छ।
विशेषतः भगवद्गीताको निष्काम कर्मको अवधारणा वैज्ञानिक अध्यात्मवादको व्यावहारिक पक्षसँग जोड्न सकिन्छ। निष्काम कर्मको अर्थ कर्मप्रतिको उत्तरदायित्व त्याग्नु होइन, बरु परिणामको अनावश्यक आसक्तिबाट मुक्त भई कर्तव्यनिष्ठ भएर काम गर्नु हो। जब व्यक्ति व्यक्तिगत लाभ र प्रतिष्ठाभन्दा माथि उठेर सामाजिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छ, तब उसको कर्ममा नैतिकता र उत्तरदायित्व अभिव्यक्त हुन्छ। यसले सार्वजनिक प्रशासन, शिक्षा, स्वास्थ्य, राजनीति र आर्थिक गतिविधिमा सेवाभाव तथा निष्पक्षताको विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछ। त्यसैले आध्यात्मिक चेतना व्यक्तिगत मोक्षको आकाङ्क्षामा मात्र सीमित नभई लोककल्याण र सामाजिक न्यायको व्यवहारिक आधारसमेत बन्नुपर्छ।
विज्ञान र अध्यात्मबीचको समन्वय वातावरणीय संरक्षणका क्षेत्रमा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको ह्रास, वन विनाश, जलस्रोतको प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहन आज मानव अस्तित्वसँग जोडिएका चुनौती हुन्। वैज्ञानिक अनुसन्धानले यी समस्याका कारण, प्रभाव र सम्भावित समाधान पहिचान गर्छ। तर समाधानलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न उपभोगमा संयम, प्रकृतिप्रति सम्मान र अन्तरपुस्ता न्यायको भावना आवश्यक हुन्छ। प्रकृतिलाई केवल आर्थिक दोहनको साधन नभई जीवनको साझा आधारका रूपमा बुझ्ने आध्यात्मिक दृष्टिकोणले वातावरणीय उत्तरदायित्वलाई बलियो बनाउन सक्छ। दिगो विकासका लागि नवीकरणीय ऊर्जा, हरित प्रविधि, चक्रीय अर्थतन्त्र र वातावरणमैत्री उत्पादन प्रणालीसँगै उपभोगको नैतिक संस्कृतिको विकास अपरिहार्य छ।
नेपालको सन्दर्भमा वैज्ञानिक अध्यात्मवादको महत्त्व अझ व्यापक छ। बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक र बहुभाषिक समाज भएको नेपालमा आध्यात्मिक परम्पराले सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता र सामुदायिक एकताको विकासमा योगदान पुर्याउँदै आएको छ। पशुपतिनाथ, लुम्बिनी, जनकपुर, मुक्तिनाथ र विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरूले नेपालको आध्यात्मिक पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत परिचित गराएका छन्। तर आध्यात्मिकताको सामाजिक उपयोगिता धार्मिक आस्थाको संरक्षणमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। यसले विभेद, छुवाछुत, लैङ्गिक असमानता, अन्धविश्वास र सामाजिक कुरीतिविरुद्ध विवेकपूर्ण चेतना विकास गर्नुपर्छ। वैज्ञानिक दृष्टिकोण र मानवीय मूल्यको समन्वयले परम्पराका सकारात्मक पक्षलाई संरक्षण गर्दै हानिकारक अभ्यासको सुधार गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
राष्ट्र निर्माणमा वैज्ञानिक अध्यात्मवादको अर्को महत्त्वपूर्ण आयाम सुशासन र नैतिक नेतृत्व हो। राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, स्वार्थकेन्द्रित निर्णय, सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग र संस्थागत अविश्वासले विकास प्रक्रियालाई कमजोर बनाउँछन्। यस्ता समस्याको समाधान केवल कानुनी संरचना र प्रशासनिक संयन्त्रबाट मात्र सम्भव हुँदैन; त्यसका लागि सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिमा नैतिक उत्तरदायित्व, आत्मसंयम, निष्पक्षता र सेवाभाव पनि आवश्यक हुन्छ। आध्यात्मिक चेतनाले व्यक्तिलाई पद र शक्तिलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको साधन नभई सार्वजनिक जिम्मेवारीका रूपमा बुझ्न प्रेरित गर्छ। विज्ञान र प्रविधिमा आधारित प्रमाणमुखी नीति निर्माणसँगै नैतिक विवेक र नागरिक हितलाई प्राथमिकता दिन सकिएमा राज्यका संस्थाहरू बढी उत्तरदायी र विश्वसनीय बन्न सक्छन्।
त्यसैगरी, शिक्षा प्रणालीमा वैज्ञानिक अध्यात्मवादको समावेशले ज्ञान र चरित्रबीचको दूरी कम गर्न सक्छ। विद्यार्थीलाई वैज्ञानिक सोच, अनुसन्धान क्षमता र प्रविधिगत सीप सिकाउनुका साथै नैतिकता, करुणा, सहकार्य, आत्मअनुशासन र वातावरणीय जिम्मेवारीबारे शिक्षित गर्नु आवश्यक छ। वैज्ञानिक दृष्टिकोणले प्रश्न गर्न, प्रमाण खोज्न र गलत मान्यता सच्याउन सिकाउँछ भने आध्यात्मिक चेतनाले ज्ञानको प्रयोग मानवहितमा गर्न प्रेरित गर्छ। यी दुवैको समन्वयबाट सिर्जनशील, विवेकशील र सामाजिक उत्तरदायित्वप्रति प्रतिबद्ध नागरिक निर्माण गर्न सकिन्छ।
आर्थिक समृद्धिको सन्दर्भमा पनि भौतिक विकास र मानवीय कल्याणबीच सन्तुलन आवश्यक छ। उच्च आर्थिक वृद्धि, पूर्वाधार विस्तार र प्रविधिगत प्रगतिले मात्र समाजको वास्तविक समृद्धि सुनिश्चित गर्दैन। आयको न्यायोचित वितरण, अवसरको समानता, सामाजिक सुरक्षा, गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, वातावरणीय सन्तुलन र जीवनप्रतिको सन्तुष्टि पनि विकासका महत्त्वपूर्ण सूचक हुन्। आध्यात्मिक दृष्टिकोणले लोभ र अनियन्त्रित उपभोगलाई निरुत्साहित गर्दै सन्तोष, साझेदारी र सामाजिक उत्तरदायित्वको भावना विकास गर्न सक्छ। यसले आर्थिक गतिविधिलाई मानवीय आवश्यकतासँग जोडेर समावेशी र दिगो समृद्धिको आधार तयार गर्छ।
यद्यपि वैज्ञानिक अध्यात्मवादको अवधारणालाई अघि बढाउँदा केही वैचारिक सावधानी आवश्यक हुन्छ। विज्ञानलाई धार्मिक आस्थाको पुष्टि गर्ने माध्यम बनाउनु वा अध्यात्मका सबै दाबीलाई वैज्ञानिक सत्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। त्यस्तै, भौतिकवादलाई पूर्णतः अस्वीकार गरेर आध्यात्मिकतालाई मात्र जीवनको समाधान मान्नु पनि सन्तुलित दृष्टिकोण होइन। विज्ञानले प्रमाण र परीक्षणका आधारमा ज्ञानको विकास गर्छ भने अध्यात्मले जीवनको नैतिक, भावनात्मक र अस्तित्वगत पक्षलाई सम्बोधन गर्छ। यी दुवैको आआफ्नै सीमा, महत्त्व र उपयोगिता छन्। त्यसैले तिनबीचको समन्वय आलोचनात्मक विवेक, बौद्धिक स्वतन्त्रता र मानवकल्याणको साझा उद्देश्यमा आधारित हुनुपर्छ।