About Author

सकारात्मक सोच र नकारात्मक सोचः शक्तिका दुई स्रोत

मानिसको जीवन बाहिरी परिस्थितिले मात्र निर्माण गर्दैन; उसले परिस्थितिलाई कसरी हेर्छ, बुझ्छ र त्यसप्रति कसरी प्रतिक्रिया गर्छ भन्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

एउटै परिस्थिति कसैका लागि अवसर बन्न सक्छ भने त्यही परिस्थिति अर्को व्यक्तिका लागि संकट। एउटै असफलताबाट कोही निराश भएर रोकिन सक्छ, अर्को व्यक्ति त्यही असफलतालाई सिकाइ बनाएर अझ दृढताका साथ अघि बढ्न सक्छ। फरक कहाँ छ? धेरै हदसम्म फरक सोचमा छ।सोच केवल मनभित्र आउने विचारहरूको झोक्का मात्रै होइन। सोच हाम्रो दृष्टिकोण, भावना, निर्णय, व्यवहार र अन्ततः जीवनको दिशालाई प्रभावित गर्ने शक्तिशाली मानसिक प्रक्रिया हो। त्यसैले सकारात्मक सोच र नकारात्मक सोचलाई जीवनका दुई शक्तिका स्रोतका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। सकारात्मक सोचले निर्माण, सिर्जना, आशा, साहस, समाधान र सम्भावनातर्फ उन्मुख गराउँछ। यसको विपरीत, अनियन्त्रित नकारात्मक सोचले भय, निराशा, अविश्वास, द्वन्द्व, निष्क्रियता र आत्मविनाशतर्फ लैजान सक्छ। तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ: हरेक नकारात्मक विचार खराब हुँदैन र हरेक सकारात्मक विचार उपयोगी हुँदैन। यथार्थलाई नदेखी केवल सकारात्मक कुरा सोच्नु पनि बुद्धिमानी होइन। वास्तविक जीवनका लागि आवश्यक कुरा हो-नकारात्मक संकेतलाई पहिचान गर्ने, त्यसबाट सिक्ने र त्यसलाई रचनात्मक ऊर्जामा रूपान्तरण गर्ने क्षमता। यहीँबाट सोचको वास्तविक विज्ञान सुरु हुन्छ। सोचः जीवन निर्माण गर्ने अदृश्य शक्ति मानिस पहिले विचार गर्छ, त्यसपछि भावना निर्माण हुन्छ, भावनाले व्यवहारलाई प्रभावित गर्छ र व्यवहारले परिणाम निर्माण गर्छ। यही प्रक्रियाले क्रमशः व्यक्तित्व र जीवनशैली निर्माण गर्छ। “म सक्दिनँ” भन्ने विचारले प्रयास कमजोर पार्न सक्छ। “म सिक्न सक्छु” भन्ने विचारले प्रयासको सम्भावना बढाउँछ। “समस्या आयो” भन्ने दृष्टिले मानिसलाई रोक्न सक्छ। “समस्याभित्र समाधानको अवसर पनि छ” भन्ने दृष्टिले उसलाई खोजी गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। त्यसैले सोचलाई जीवनको दिशा निर्धारण गर्ने मानसिक कम्पास भन्न सकिन्छ। हाम्रो बाहिरी संसार सधैँ हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैन। परिस्थिति, मानिस, मौसम, अर्थतन्त्र, सामाजिक अवस्था वा अप्रत्याशित घटना हामीले चाहेअनुसार नहुन सक्छन्। तर ती परिस्थितिप्रति हाम्रो प्रतिक्रिया, दृष्टिकोण र निर्णयमा भने हाम्रो भूमिका हुन्छ। यही कारणले जीवन परिवर्तनको पहिलो आयाम बाहिर होइन, आन्तरिक चेतना र सोच हो। २. सकारात्मक सोच भनेको के हो? सकारात्मक सोचको अर्थ जीवनका सबै कुरा राम्रो छन् भनेर जबर्जस्ती विश्वास गर्नु होइन। यसको अर्थ कठिनाइलाई अस्वीकार गर्नु पनि होइन। सकारात्मक सोच भनेको: यथार्थलाई स्वीकार गर्दै सम्भावनालाई देख्ने दृष्टिकोण हो। असफलता भयो भने “सबै सकियो” नभनी “यसबाट मैले के सिक्न सक्छु?” भन्नु सकारात्मक सोच हो। समस्या आयो भने “किन मसँग मात्र?” भन्दा “अब समाधानका लागि मैले के गर्न सक्छु?” भन्नु सकारात्मक सोच हो। आलोचना आयो भने “मलाई सबैले विरोध गर्छन्” नभनी “यसमा सुधार गर्नुपर्ने केही कुरा छ कि?” भनेर हेर्नु सकारात्मक सोच हो। त्यसैले सकारात्मक सोच अन्धो आशावाद होइन; यो यथार्थबोधसहितको आशावादी सक्रियता हो। ३. नकारात्मक सोचः विनाश कि चेतावनी? नकारात्मक सोचलाई पूर्ण रूपमा शत्रु मान्नु पनि उचित हुँदैन। मानिसको मस्तिष्कले सम्भावित खतरा पहिचान गर्न सक्नु जीवनरक्षाका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षमता हो। “यो काम गर्दा जोखिम के हुन सक्छ?” “यस निर्णयको नकारात्मक परिणाम के आउन सक्छ?” “हामीले के कुरामा सावधानी अपनाउनुपर्छ?” यस्ता प्रश्न आवश्यक छन्। समस्या तब सुरु हुन्छ जब सावधानीको लागि उत्पन्न भएको नकारात्मक विचार स्थायी मानसिक ढाँचा बन्छ। “म असफल हुन सक्छु” भन्ने विचारले तयारी गराउन सक्छ।तर “म कहिल्यै सफल हुन सक्दिनँ” भन्ने विश्वासले प्रयास नै रोक्न सक्छ। “यो जोखिमपूर्ण छ” भन्ने चेतावनी उपयोगी हुन सक्छ। तर “हरेक कुरा जोखिमपूर्ण छ” भन्ने मानसिकता जीवनलाई संकुचित बनाउँछ। त्यसैले नकारात्मक सोचको पनि दुई रूप छुट्याउनुपर्छ: रचनात्मक नकारात्मकता: जोखिम पहिचान गर्ने, कमजोरी देखाउने र सुधारको अवसर दिने।विनाशकारी नकारात्मकता: भय, निराशा, घृणा, आत्महीनता र असहायताको चक्रमा फसाउने।जीवनको बुद्धिमत्ता नकारात्मक विचारलाई पूर्ण रूपमा दबाउनु होइन; त्यसलाई सही दिशामा प्रयोग गर्नु हो। ४. वैदिक दृष्टिमा मन र विचार वैदिक दर्शनले हजारौँ वर्षदेखि मानिसको बाह्य संसारभन्दा आन्तरिक संसारलाई महत्वपूर्ण मानेको छ। उपनिषद्, भगवद्गीता र योगदर्शनमा मन, इन्द्रिय, बुद्धि, कर्म र चेतनाबीचको सम्बन्धबारे गहिरो चिन्तन पाइन्छ। भगवद्गीतामा भनिएको छ: “उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।” अर्थात् मानिसले आफ्नै चेतना र प्रयासद्वारा आफूलाई माथि उठाउनुपर्छ, आफूलाई आफैँ अधोगतितर्फ लैजानु हुँदैन। यो श्लोकलाई आधुनिक भाषामा हेर्दा आत्मविकासको एउटा महत्वपूर्ण सिद्धान्त देखिन्छ: मानिस आफ्नै मानसिक दृष्टिकोण र कर्मद्वारा आफ्नो जीवनलाई उन्नत वा अवनत बनाउन सक्छ।भगवद् गीता अर्को ठाउँमा मनलाई नै मित्र र शत्रु दुवैका रूपमा प्रस्तुत गर्छ “बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः। अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥” अर्थात् जसले आफ्नो मनलाई अनुशासित वनाउन सक्छ, उसको मन उसको मित्र बन्छ; जसले मनलाई नियन्त्रण गर्न सकेको छैन, त्यही मन उसका लागि शत्रुसमान बन्न सक्छ। यसमा एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक सत्य छ: मन आफैँ समस्या होइन; अनियन्त्रित मन समस्या बन्न सक्छ।वैदिक परम्पराले त्यसैले मनलाई शुद्ध, स्थिर र एकाग्र बनाउने साधनका रूपमा ध्यान, योग, स्वाध्याय, सत्सङ्ग, संयम, सत्य, सेवा र आत्मचिन्तनलाई महत्व दिएको छ। ५. “जस्तो सोच, त्यस्तै दिशा” उपनिषद्को प्रसिद्ध विचार छ: “मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।” मन नै बन्धन र मोक्षको कारण बन्न सक्छ भन्ने यो विचार अत्यन्त गहिरो छ। यदि मन भय, लोभ, द्वेष, अहंकार र निराशाको अधीनमा छ भने बाहिरी सुविधा हुँदाहुँदै पनि मानिस आन्तरिक रूपमा अशान्त हुन सक्छ। यदि मन विवेक, कृतज्ञता, प्रेम, साहस, अनुशासन र सेवाभावले निर्देशित छ भने कठिन परिस्थितिमा पनि मानिस अर्थपूर्ण जीवन जिउन सक्छ। यसैले वैदिक दर्शनको दृष्टिमा सकारात्मक सोच केवल “positive thinking” होइन; यो सात्त्विक चेतना र विवेकपूर्ण जीवनदृष्टिसँग सम्बन्धित विषय हो। ६. आधुनिक विज्ञानले के भन्छ? आधुनिक मनोविज्ञान र न्यूरोसाइन्सले पनि विचार, भावना र व्यवहारबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको देखाएको छ। मानिसले कुनै घटनालाई कसरी अर्थ लगाउँछ भन्ने कुराले उसको भावनात्मक प्रतिक्रिया प्रभावित गर्छ। यसै आधारमा Cognitive Behavioral Therapy (CBT) जस्ता मनोवैज्ञानिक पद्धतिहरूले अस्वस्थ विचारका ढाँचालाई पहिचान गरी तिनलाई अधिक यथार्थपरक र उपयोगी विचारले पुनर्संरचना गर्न सिकाउँछन्। उदाहरणका लागि:  घटना: परीक्षामा अपेक्षित परिणाम आएन। विचार १: “म असफल भएँ, म केही गर्न सक्दिनँ।” यसले निराशा र निष्क्रियता बढाउन सक्छ। विचार २: “यो परिणाम अपेक्षित भएन। मैले कहाँ कमजोरी गरेँ? अर्को पटक कसरी सुधार गर्ने?” यसले आत्ममूल्याङ्कन र पुनःप्रयासलाई प्रोत्साहित गर्न सक्छ। घटना एउटै हो। तर त्यसको मानसिक व्याख्या फरक छ। त्यसैले भावनात्मक परिणाम पनि फरक हुन सक्छ। ७. न्यूरोप्लास्टिसिटीः सोचले मस्तिष्कलाई पनि प्रभावित गर्छ आधुनिक न्यूरोसाइन्सको महत्वपूर्ण अवधारणा हो: neuroplasticity। मानिसको मस्तिष्क स्थिर संरचना मात्र होइन; अनुभव, अभ्यास र सिकाइअनुसार त्यसमा परिवर्तन भइरहन्छ।हामीले बारम्बार अभ्यास गर्ने मानसिक ढाँचा क्रमशः बढी परिचित र स्वचालित बन्न सक्छ। यदि मानिस निरन्तर भय, शंका र असफलताको कल्पनामा डुबिरहन्छ भने नकारात्मक मानसिक ढाँचा बलियो हुन सक्छ।यदि उसले नियमित रूपमा समस्या समाधान, कृतज्ञता, आत्मअनुशासन, ध्यान, सिकाइ र रचनात्मक सोचको अभ्यास गर्छ भने उपयोगी मानसिक ढाँचाहरू विकास गर्न मद्दत पुग्न सक्छ। यसको अर्थ “सकारात्मक सोच मात्र गरे पुग्छ” भन्ने होइन। सोचसँगै अभ्यास र व्यवहार आवश्यक हुन्छ। बीउ राम्रो भएर मात्र वृक्ष बन्दैन; माटो, पानी, प्रकाश र निरन्तर हेरचाह पनि चाहिन्छ। त्यसैगरी सकारात्मक विचारलाई परिणाममा बदल्न कर्म, अनुशासन र निरन्तरता आवश्यक हुन्छ। ८. सकारात्मक सोच र सफलता सफल मानिसहरूको जीवनमा एउटा समान गुण प्रायः देखिन्छ—उनीहरू समस्यालाई अन्तिम सत्यका रूपमा होइन, समाधान गर्नुपर्ने अवस्थाका रूपमा हेर्छन्। एक विद्यार्थीले कठिन विषय भेट्दा: “यो मलाई आउँदैन” भने ऊ रोकिन सक्छ। “अहिले आउँदैन, तर अभ्यास गरेपछि आउन सक्छ” भने उसको सिकाइ यात्रा सुरु हुन्छ। एक शिक्षकले कमजोर विद्यार्थी देख्दा: “यो बच्चा कमजोर छ” भन्न सक्छ। वा “यसको सिकाइ शैली के हो? यसलाई कसरी सहयोग गर्न सकिन्छ?” भनेर सोच्न सक्छ। दोस्रो दृष्टिकोणले सम्भावना खोज्छ। यही दृष्टिकोण शिक्षा, व्यवसाय, नेतृत्व, अनुसन्धान र सामाजिक परिवर्तन सबै क्षेत्रमा महत्वपूर्ण हुन्छ। ९. सकारात्मक सोचको सबैभन्दा ठूलो शत्रु: नकारात्मक आत्मसंवाद मानिसले अरूले बोलेका शब्दभन्दा आफूले आफैँसँग बोल्ने शब्द धेरै पटक सुन्छ। “म कमजोर छु।” “म भाग्यमानी छैन।” “मबाट केही हुँदैन।” “अरू सबै मभन्दा अगाडि छन्।” “मलाई कसैले बुझ्दैन।” यस्ता विचारहरू बारम्बार दोहोरिँदा मानिसले तिनलाई सत्यजस्तै मान्न सक्छ। यसको विपरीत: “म सिक्दैछु।” “म गल्तीबाट सुधार गर्न सक्छु।” “मसँग सम्भावना छ।” “म प्रयास जारी राख्छु।” “आजभन्दा भोलि राम्रो बन्न सक्छु।” यस्ता आत्मसंवादले आत्मविश्वास र प्रयासलाई सहयोग गर्न सक्छ। त्यसैले आत्मविकासको एउटा सरल सूत्र हुन सक्छ:  आफूले आफैँसँग बोल्ने भाषा बदलौँ। १०. सकारात्मक सोचको नाममा वास्तविकता नलुकाऔँ आजकल “positive thinking” लाई कहिलेकाहीँ यस्तो रूपमा बुझिन्छ कि दुःख, असफलता, शोक, डर वा समस्या स्वीकार गर्नु नै नकारात्मक सोच हो। यो दृष्टिकोण अधुरो छ। मानिसलाई दुःख लाग्न सक्छ। असफलताले पीडा दिन सक्छ। शोकमा आँसु आउन सक्छ।अनिश्चिततामा डर लाग्न सक्छ। यी सबै मानवीय अनुभुति हुन्। सकारात्मक सोच भनेको भावनालाई दबाउनु होइन; भावनालाई बुझेर स्वस्थ रूपमा व्यवस्थापन गर्नु हो। “म दुःखी छु” भन्न सक्नु पनि आत्मस्वीकृति हो। तर “म सधैँ दुःखी नै रहनुपर्छ” भन्ने निष्कर्षमा पुग्नु विनाशकारी हुन सक्छ। त्यसैले स्वस्थ सकारात्मकता भन्छ: भावनालाई स्वीकार गर, तर भावनाले आफ्नो सम्पूर्ण जीवनको दिशा निर्धारण गर्न नदेऊ। ११. व्यवहारिक जीवनमा सकारात्मक सोचका पाँच अभ्यास

• पहिलो: समस्याभन्दा समाधानमा ध्यान

हरेक दिन एउटा प्रश्न सोधौँ:  “अब म के गर्न सक्छु?” यसले मानसिकतालाई गुनासोबाट क्रियाशीलतातर्फ लैजान्छ।

• दोस्रो: कृतज्ञताको अभ्यास

हामीसँग नभएका कुराको सूची लामो बनाउनुभन्दा हामीसँग भएका कुराको मूल्य बुझ्नु मानसिक स्वास्थ्य र जीवनसन्तुष्टिका लागि उपयोगी हुन सक्छ। परिवार, स्वास्थ्य, शिक्षा, अवसर, मित्रता, प्रकृति, समय: यी सबैप्रति कृतज्ञ हुनुहोस्।

• तेस्रो: नकारात्मक विचारलाई प्रश्न गरौँ

“यो विचार पूर्ण सत्य हो?” “यसको प्रमाण के छ?” “अर्को सम्भावित व्याख्या के हुन सक्छ?” “म आफ्नो साथीलाई यही अवस्थामा के सल्लाह दिन्थेँ?” यस्ता प्रश्नले विचारलाई पुनःमूल्याङ्कन गर्न सहयोग गर्छ।

• चौथो: सत्सङ्ग र वातावरण

मानिसको सोच उसको वातावरणबाट पनि प्रभावित हुन्छ। निरन्तर नकारात्मक संवाद, गुनासो, घृणा र निराशाले भरिएको वातावरणले मानसिक ऊर्जामा असर पार्न सक्छ। त्यसैले राम्रो पुस्तक, सकारात्मक मानिस, ज्ञानमूलक संवाद, प्रकृति, योग, ध्यान र सिर्जनात्मक गतिविधिसँग सम्बन्ध बढाउनु उपयोगी हुन्छ।

• पाँचौँ: विचारलाई कर्ममा बदलौँ

सकारात्मक सोचको अन्तिम परीक्षा व्यवहार हो। “म सफल हुन्छु” भन्नुभन्दा सफलताका लागि आज के गरेँ? “म स्वस्थ हुन्छु” भन्नुभन्दा आज आफ्नो शरीर र मनका लागि के गरेँ? “म राम्रो शिक्षक बन्छु” भन्नुभन्दा आज विद्यार्थीको जीवनमा मैले के सकारात्मक परिवर्तन ल्याएँ? यहीँ विचार कर्म बन्छ र कर्मले परिणाम निर्माण गर्छ। १२. शिक्षा र नेतृत्वमा सोचको भूमिका विद्यालयमा विद्यार्थीलाई केवल पाठ्यपुस्तकको ज्ञान दिनु पर्याप्त छैन। उनीहरूलाई सोच्ने तरिका सिकाउनु अझ महत्वपूर्ण छ। गल्ती गर्दा:  “तिमी असफल भयौ” भन्दा “तिमीले यसबाट के सिक्यौ?” सोध्ने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ। विद्यार्थीलाई प्रतिस्पर्धाभन्दा अघि आत्मप्रतिस्पर्धा सिकाउनुपर्छ। “हिजोको मभन्दा आजको म कति राम्रो भएँ?” शिक्षक स्वयं पनि सकारात्मक सोचको जीवित उदाहरण बन्नुपर्छ। विद्यार्थीले शिक्षकको भाषणभन्दा उसको व्यवहारबाट धेरै सिक्छ। त्यसैगरी नेतृत्वमा पनि सकारात्मक सोचको अर्थ सबै कुरामा प्रशंसा गर्नु होइन। सकारात्मक नेता कमजोरी देख्छ, तर व्यक्तिलाई होइन समस्यालाई केन्द्रमा राखेर सुधारको बाटो खोज्छ। १३. व्यक्तिगत सोचदेखि सामाजिक सोचसम्म मानिसको सोच व्यक्तिगत मात्र हुँदैन; त्यसको सामाजिक प्रभाव पनि हुन्छ। एक व्यक्तिको घृणाले परिवारमा तनाव ल्याउन सक्छ। एक शिक्षकको सकारात्मक दृष्टिले सयौँ विद्यार्थीको आत्मविश्वास बढाउन सक्छ। एक नेतृत्वकर्ताको रचनात्मक सोचले संस्थाको संस्कृति बदल्न सक्छ। एक पुस्ताको दूरदृष्टिले राष्ट्रको भविष्य प्रभावित गर्न सक्छ। त्यसैले सकारात्मक सोच व्यक्तिगत सफलता मात्र होइन, सामाजिक रूपान्तरणको शक्ति पनि हो। हामीले आफ्ना बालबालिकालाई केवल “ठूलो मान्छे बन्नू” भन्नुभन्दा:  “असल मान्छे बन्नू, सक्षम बन्नू र आफ्नो क्षमताबाट अरूको जीवनमा पनि उज्यालो थप्नू” भन्न सक्यौँ भने सोचको स्तर व्यक्तिगत सफलताबाट सामाजिक उत्तरदायित्वतर्फ उक्लिन्छ। १४. अन्तिम निष्कर्षः सोचलाई शत्रु होइन, साधन बनाऔँ सकारात्मक सोच जीवन निर्माण गर्ने शक्तिशाली ऊर्जा हो। यसले सम्भावना देखाउँछ, आशा जगाउँछ, प्रयासलाई निरन्तरता दिन्छ र कठिन परिस्थितिमा पनि समाधान खोज्न प्रेरित गर्छ। नकारात्मक सोच भने पूर्ण रूपमा निषेध गर्नुपर्ने कुरा होइन। यसले जोखिम, कमजोरी र सम्भावित संकटको संकेत दिन सक्छ। तर जब नकारात्मकता स्थायी मानसिक बानी बन्छ, तब त्यसले आत्मविश्वास, सम्बन्ध, सिर्जनशीलता र कर्मशीलतालाई कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले हाम्रो लक्ष्य नकारात्मक सोचलाई मार्नु होइन; त्यसलाई रूपान्तरण गर्नु हो। भयलाई सावधानीमा, असफलतालाई सिकाइमा, आलोचनालाई सुधारमा, समस्यालाई अवसरमा, पीडालाई परिपक्वतामा, र क्षमतालाई सेवामा रूपान्तरण गर्न सक्नु नै जीवनको उच्च चेतना हो। वैदिक दृष्टिले मनलाई अनुशासित र शुद्ध बनाउने साधना, आधुनिक विज्ञानले विचार र व्यवहारबीचको सम्बन्धबारे दिएको ज्ञान, र व्यवहारिक जीवनले दिएको अनुभव यी सबैलाई जोड्दा एउटा महत्वपूर्ण सत्य स्पष्ट हुन्छ: हामी हरेक परिस्थिति सफल  वन्न नसकौँला, तर त्यसलाई हेर्ने दृष्टिकोण र त्यसप्रति गर्ने प्रतिक्रियाको सकारात्मक वाटो निर्माण सक्छौँ। त्यसैले जीवनको प्रश्न केवल:  “मेरो जीवनमा के भइरहेको छ?”भन्ने होइन। अझ महत्वपूर्ण प्रश्न हो: “जे भइरहेको छ, त्यसलाई म कसरी बुझ्दैछु र त्यसबाट के निर्माण गर्दैछु?” यही प्रश्नले मानिसलाई परिस्थितिको दासबाट सम्भावनाको निर्माता बनाउँछ। अन्ततः सकारात्मक सोचले जीवनमा उज्यालो थप्छ,सचेत सोचले त्यस उज्यालोलाई दिशा दिन्छ, र सकारात्मक सोचसँग जोडिएको सही कर्मले त्यसलाई उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्छ। त्यसैले सोचौँ: सचेत भएर। सकारात्मक सोचौँ: यथार्थपरक भएर। सपना देखौँ: तर कर्मसँग जोडेर।समस्यालाई वुझौं : समाधानमुखि भएर। आफू उठौँ र अरूलाई पनि उठाउने शक्ति बनौँ। किनकि जीवनको वास्तविक विजय बाहिरी संसार जित्नुमा मात्र होइन; आफ्नो सोच, भावना र कर्मलाई सही दिशामा संयोजन गरी आफूभित्रको सम्भावनालाई जागृत गर्नुमा छ। “म सक्छु। हामी सक्छौँ। हामी सफल हुन्छौँ।” यही सोच व्यक्तिगत जीवनबाट परिवार, संस्था, समाज, राष्ट्र हुँदै विश्वकल्याणतर्फ अघि बढ्ने सकारात्मक चेतनाको आधार बन्न सक्छ।

सर्वेभवन्तु सुखिन: