तोमनाथ उप्रेती:
जीवन दर्शन:
मानव सभ्यताको विकास करुणा, सहानुभूति, सहकार्य, परोपकार र पारस्परिक सम्मानजस्ता मानवीय मूल्यहरूको जगमा भएको हो। मानिस सामाजिक प्राणी भएकाले उसको अस्तित्व व्यक्तिगत उपलब्धिमा मात्र सीमित हुँदैन; परिवार, समाज र समग्र मानव समुदायसँगको सम्बन्धले उसको जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। तर मानवीय सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउने यिनै मूल्यहरूलाई कमजोर पार्ने प्रमुख मनोवैज्ञानिक तथा नैतिक प्रवृत्तिमध्ये अहंकार एक हो। अहंकारले व्यक्तिमा आफू सर्वोच्च, सर्वज्ञ र अरूभन्दा श्रेष्ठ भएको भ्रम सिर्जना गर्छ। यस्तो भ्रमले क्रमशः विवेक, विनम्रता, सहानुभूति र आत्मालोचनाको क्षमतालाई कमजोर बनाउँदै लैजान्छ।
दार्शनिक दृष्टिकोणबाट अहंकार केवल आत्मसम्मान वा आत्मविश्वासको अभिव्यक्ति होइन। यो आफ्नो अस्तित्व, पद, प्रतिष्ठा, ज्ञान, शक्ति र उपलब्धिप्रति अत्यधिक आसक्ति राख्दै अरूको अस्तित्व तथा योगदानलाई अवमूल्यन गर्ने मानसिक अवस्था हो। आत्मसम्मानले व्यक्तिलाई मर्यादित बनाउँछ भने अहंकारले अरूलाई तुच्छ ठान्ने प्रवृत्ति विकास गर्छ। त्यसैले मानवीय मूल्यको संरक्षणका लागि आत्मसम्मान र अहंकारबीचको भिन्नता बुझ्नु आवश्यक छ।
मनोविज्ञानले अहंकेन्द्रित व्यवहारलाई आत्ममूल्याङ्कन, व्यक्तित्व संरचना, सामाजिक सम्बन्ध र भावनात्मक नियमनसँग जोडेर अध्ययन गर्छ। अत्यधिक आत्ममहत्त्वको भावना, प्रशंसाको निरन्तर अपेक्षा, आलोचना अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति र अरूको भावनाप्रति उदासीनता नार्सिसिस्टिक व्यक्तित्वका केही विशेषतासँग सम्बन्धित हुन्छन्। यस्ता प्रवृत्ति भएका व्यक्तिले आफ्नो दृष्टिकोणलाई अन्तिम सत्य ठान्ने र अरूको विचारलाई पर्याप्त महत्त्व नदिने सम्भावना रहन्छ।
अहंकारले व्यक्तिको सहानुभूतिपूर्ण व्यवहारलाई कमजोर बनाउन सक्छ। अरूको पीडा बुझ्न, फरक विचार स्वीकार गर्न र आफ्नो गल्तीप्रति उत्तरदायी हुन नसक्दा सम्बन्धमा अविश्वास तथा द्वन्द्व उत्पन्न हुन्छ। आलोचनालाई सुधारको अवसरका रूपमा लिनुको सट्टा व्यक्तिगत अपमान ठान्ने प्रवृत्तिले संवादको सम्भावना घटाउँछ। यसरी अहंकारले व्यक्तिको भावनात्मक परिपक्वता र सामाजिक अनुकूलन क्षमतामा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
पूर्वीय दर्शनमा अहंकारलाई आत्मबोधको मार्गमा अवरोध सिर्जना गर्ने मानसिक विकारका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। उपनिषद्हरूले मानिसलाई बाह्य परिचय, भौतिक उपलब्धि र देहगत पहिचानभन्दा माथि उठेर आफ्नो वास्तविक स्वरूपको खोजी गर्न प्रेरित गर्छन्। अद्वैत वेदान्तमा अहंकारलाई शरीर, मन र बुद्धिसँग आत्माको तादात्म्य स्थापित गर्ने सीमित चेतनाका रूपमा बुझिन्छ। यसले मानिसलाई आफ्नो वास्तविक अस्तित्वको बोधबाट टाढा राख्छ।
भगवद्गीताको सोह्रौँ अध्यायमा दम्भ, दर्प, अभिमान, क्रोध र कठोरतालाई आसुरी सम्पदाका विशेषताका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यसको विपरीत अमानित्व, अदम्भित्व, अहिंसा, क्षमा र आर्जवलाई ज्ञानसँग सम्बन्धित गुणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसले स्पष्ट पार्छ कि आध्यात्मिक उन्नति बाह्य प्रदर्शनबाट होइन, आन्तरिक शुद्धता र नैतिक आचरणबाट सम्भव हुन्छ।
बौद्ध दर्शनले पनि तृष्णा, उपादान र अविद्यालाई दुःखका प्रमुख कारण मानेको छ। स्थायी र स्वतन्त्र अहंको आग्रहलाई कमजोर पार्दै अनित्यताको बोध र करुणाको विकास गर्नु यसको महत्त्वपूर्ण सन्देश हो। यस दृष्टिले अहंकारको त्याग भनेको व्यक्तित्वको विनाश होइन, आत्मकेन्द्रित आग्रहबाट मुक्त हुँदै व्यापक मानवीय चेतनाको विकास गर्नु हो।
समाजको स्थायित्व पारस्परिक विश्वास, सहयोग, उत्तरदायित्व र सम्मानमा आधारित हुन्छ। तर अहंकारले यी आधारहरूलाई कमजोर बनाउँछ। परिवारमा आफूले भनेको मात्र सही ठान्ने, कार्यस्थलमा सहकर्मीको योगदान स्वीकार नगर्ने र सार्वजनिक जीवनमा अरूको विचारलाई अवमूल्यन गर्ने व्यवहारले सम्बन्धमा दूरी सिर्जना गर्छ।
आजको प्रतिस्पर्धात्मक समाजमा सफलता र प्रतिष्ठालाई व्यक्तिको श्रेष्ठताको अन्तिम प्रमाण मान्ने प्रवृत्ति बढिरहेको छ। यसले सहकार्यको स्थानमा प्रतिस्पर्धा, आत्मीयताको स्थानमा स्वार्थ र संवादको स्थानमा आरोपप्रत्यारोपलाई प्रोत्साहित गर्न सक्छ। जब मानिसले अरूलाई सहयात्रीका रूपमा नभई आफ्नो प्रगतिका अवरोधका रूपमा हेर्न थाल्छ, तब सामाजिक एकताको आधार कमजोर हुन्छ।
अहंकारको प्रभाव व्यक्तिगत सम्बन्धमा मात्र सीमित रहँदैन। सामाजिक, संस्थागत र राजनीतिक संरचनामा समेत यसले शक्ति केन्द्रीकरण, असहिष्णुता, विभाजन र प्रतिशोधको प्रवृत्तिलाई बढावा दिन सक्छ। त्यसैले सामाजिक सद्भावको संरक्षणका लागि व्यक्तिगत विनम्रतासँगै संस्थागत उत्तरदायित्व र लोकतान्त्रिक संस्कारको विकास पनि आवश्यक छ।
मानिसले प्राप्त गर्ने पद, शक्ति, सम्पत्ति, ज्ञान र प्रतिष्ठा आफैँमा नकारात्मक पक्ष होइनन्। तिनको प्रयोग कुन उद्देश्य र चेतनाबाट गरिन्छ भन्ने कुराले तिनको नैतिक मूल्य निर्धारण गर्छ। जब पदलाई सेवाको माध्यमभन्दा श्रेष्ठता प्रदर्शन गर्ने साधन बनाइन्छ, तब सार्वजनिक उत्तरदायित्व कमजोर हुन्छ। जब अधिकारलाई जिम्मेवारीभन्दा विशेषाधिकारका रूपमा बुझिन्छ, तब संस्थागत सुशासन प्रभावित हुन्छ।
विशेषगरी सार्वजनिक प्रशासन र नेतृत्वमा अहंकारले निर्णय प्रक्रियालाई एकपक्षीय बनाउन सक्छ। अधीनस्थ कर्मचारीको सुझाव नसुन्ने, आलोचनात्मक विचारलाई निरुत्साहित गर्ने र उपलब्धिको श्रेय आफैँले लिने प्रवृत्तिले संस्थागत कार्यक्षमता घटाउँछ। प्रभावकारी नेतृत्वका लागि आत्मविश्वाससँगै विनम्रता, जवाफदेहिता, पारदर्शिता र सामूहिक विवेक आवश्यक हुन्छ। वास्तविक नेतृत्व अरूलाई दबाउने क्षमतामा होइन, अरूको क्षमता उजागर गर्ने सामर्थ्यमा निहित हुन्छ।
पूर्वीय पौराणिक साहित्यमा अहंकारका कारण पतन भएका अनेक पात्रहरूको चर्चा पाइन्छ। रावण विद्वान, शक्तिशाली र शिवभक्त हुँदाहुँदै पनि अहंकार तथा अनियन्त्रित इच्छाका कारण विनाशतर्फ उन्मुख भएको पात्र हो। महाभारतका दुर्योधनले शक्ति र राज्यप्रतिको आसक्तिका कारण विवेक, न्याय र पारिवारिक सम्बन्धको महत्त्व बुझ्न सकेनन्। हिरण्यकशिपुको अहंकारले उसलाई सत्य र भक्तिप्रतिको असहिष्णुतातर्फ धकेल्यो।
यी पौराणिक आख्यानलाई केवल धार्मिक कथाका रूपमा मात्र नभई मानवीय मनोवृत्ति, शक्ति, नैतिकता र आत्मसंयमसम्बन्धी प्रतीकात्मक शिक्षाका रूपमा पनि विश्लेषण गर्न सकिन्छ। तिनको मूल सन्देश स्पष्ट छ—ज्ञान, शक्ति र सम्पत्ति विवेक तथा विनम्रताबाट निर्देशित भएनन् भने तिनै उपलब्धि पतनका कारण बन्न सक्छन्।
अहंकारको नियन्त्रणका लागि सर्वप्रथम आत्मनिरीक्षण आवश्यक हुन्छ। मानिसले आफ्नो व्यवहार, निर्णय, अभिव्यक्ति र अरूप्रतिको दृष्टिकोणको नियमित समीक्षा गर्नुपर्छ। आफू सधैँ सही नहुन सक्ने सम्भावनालाई स्वीकार गर्नु नै बौद्धिक विनम्रताको प्रारम्भ हो। आलोचनालाई शत्रुताका रूपमा नभई सुधारको अवसरका रूपमा ग्रहण गर्ने संस्कारले व्यक्तिको आत्मविकासमा सहयोग पुर्याउँछ।
त्यसैगरी, सहानुभूति, क्षमाशीलता, कृतज्ञता र परोपकारको अभ्यासले आत्मकेन्द्रित प्रवृत्तिलाई कमजोर बनाउँछ। अरूको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्ने, फरक विचारको सम्मान गर्ने, गल्ती स्वीकार गर्ने र आवश्यक पर्दा क्षमा माग्ने व्यवहारले मानवीय सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउँछ। आध्यात्मिक साधना, ध्यान, स्वाध्याय र नैतिक अनुशासनले पनि व्यक्तिलाई आफ्ना आवेग र अहंकेन्द्रित आग्रहप्रति सचेत बनाउन सक्छ।
अहंकारको बोझले दबिएको मानवीय मूल्यको पुनर्स्थापना आजको समाजको महत्त्वपूर्ण नैतिक आवश्यकता हो। विज्ञान, प्रविधि, अर्थतन्त्र र भौतिक पूर्वाधारमा भएको प्रगतिले मानव जीवनलाई सुविधासम्पन्न बनाएको छ; तर त्यससँगै करुणा, सहिष्णुता, आत्मीयता र सामाजिक उत्तरदायित्व पनि समान रूपमा विकसित भएका छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न गम्भीर छ। भौतिक समृद्धि र मानवीय समृद्धिबीच सन्तुलन कायम हुन नसके विकासको उपलब्धि अपूर्ण रहन्छ।