About Author

भोटेकोशीदेखि त्रिशूलीसम्म मृत्युको भेल: बाढीले छाडेको कहालीलाग्दो विनाश

काठमाडौँ– भदौ १० गते बुधबार बिहान। रसुवाका पहाडहरूमा उज्यालो फैलिँदै थियो। सीमावर्ती तिब्बततर्फको घटनाबारे नेपालका तल्लो तटीय बस्तीहरू बेखबर थिए। केही समयमै भोटेकोशीमा आएको अस्वाभाविक बाढीले त्यो बिहानलाई त्रासदीमा बदलिदियो। अचानक उर्लिएको पानीसँगै लेदो, ढुंगा र माटोको विशाल भेल तलतिर बग्यो। नदी किनारका घर, पुल, सडक, बजार र संरचना हेर्दाहेर्दै बग्न थाले। मानिसहरूलाई के भइरहेको छ भन्ने बुझ्न नपाउँदै बाढीले रसुवाबाट नुवाकोट, धादिङ हुँदै चितवनसम्मको नदी तटीय भूगोललाई तहसनहस बनायो। बाढीको वेग यति शक्तिशाली थियो कि कतिपय ठाउँमा मानिसले आफ्नो ज्यान जोगाउन घर छाडेर भाग्नुबाहेक अर्को विकल्प पाएनन्। कतिपयले परिवारका सदस्य गुमाए, कतिपयले घरबार। किसानका खेत बगर बने। व्यवसायीका पसल र होटल नदीमा मिसिए। सडक र पुल भत्किए। कतिपय बस्तीको सम्पर्क नै टुट्यो। अहिले तथ्यांकले विपत्तिको भयावहता बोलिरहेको छ। गृह मन्त्रालयको विपद् पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य शाखाले शुक्रबार बिहान ७ः३० बजे सार्वजनिक गरेको पछिल्लो विवरणअनुसार बाढी तथा त्यससँग सम्बन्धित विपद्मा ४६९ जनाको शव फेला परिसकेको छ भने ९७७ जना अझै बेपत्ता छन्। सबैभन्दा धेरै चितवनमा १७८ जनाको शव फेला परेको छ। तर यो केवल संख्या होइन। प्रत्येक संख्याको पछाडि एउटा परिवार छ, एउटा घर छ, एउटा अधुरो सपना छ। आखिर कहाँबाट आयो यति ठूलो बाढी? बुधबार आएको यो अस्वाभाविक बाढीको वास्तविक कारणबारे विस्तृत अध्ययन भइरहेको छ। तर प्रारम्भिक अध्ययनले तिब्बततर्फको भूभागमा भएको ठूलो प्राकृतिक घटनालाई सम्भावित कारणका रूपमा देखाएको छ। चिनियाँ एकेडेमी अफ साइन्समा कार्यरत हिमताल तथा हिमबाढी जोखिमका अनुसन्धानकर्ता नितेश खड्काका अनुसार चिनियाँ सहकर्मीहरूसँग भएको प्रारम्भिक छलफलमा नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रको तिब्बततर्फ ठूलो हिमपहिरो आएर नदी थुनिएको हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ। उनका अनुसार तिब्बतको जिलोङ काउन्टी अर्थात् केरुङ क्षेत्रअन्तर्गत पर्ने दोङलिङ साङ्पो (पेलियन) खोलामा पहिरो खसेर केही समय नदी थुनिएको र त्यसपछि बनेको ताल फुट्दा अचानक ठूलो पानीको बहाव त्रिशूलीतर्फ आएको हुनसक्ने देखिन्छ। तर खड्का एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाउँछन्, त्यहाँ रहेका साना–साना हिमतालमध्ये कुनै एउटा मात्र फुटेर यति ठूलो विनाश कसरी भयो? त्यसैले घटना एउटै कारणले नभई धेरै प्राकृतिक प्रक्रियाको संयुक्त प्रभाव हुनसक्ने उनको प्रारम्भिक विश्लेषण छ। वर्षायाममा नदी थुनिँदा तल्लो क्षेत्रमा केही समय पानीको बहाव घटेको हुनसक्छ। त्यसले माथिल्लो क्षेत्रमा पानी जम्मा भइरहेको संकेत तत्काल नदिएको हुन सक्छ। तर थुनिएको भाग अचानक फुट्दा पानी, लेदो, ढुंगा र पहिरो एकैपटक तलतिर खस्दा त्यसले विनाशकारी रूप लिएको हुनसक्छ। खड्काले यस घटनाको प्रकृतिलाई भारतको चामोलीमा भएको ठूलो हिमपहिरो तथा हिमबाढीको घटनासँग तुलना गरेका छन्। सिक्किमको दक्षिण लोनाक ताल फुटेजस्तो ठूलो हिमताल त्रिशूलीको माथिल्लो वा तल्लो तटीय क्षेत्रमा नरहेको अवस्थामा यसलाई अझ गम्भीर र जटिल प्राकृतिक प्रक्रियाको परिणामका रूपमा हेर्नुपर्ने उनको भनाइ छ। अहिले घटनाको वास्तविक प्रकृति पत्ता लगाउन भू–उपग्रहका तस्बिरसमेत अध्ययन भइरहेको छ। बादल हटेपछि तिब्बततर्फको घटनास्थलको स्पष्ट तस्बिर प्राप्त हुने र त्यसबाट बाढीको स्रोतबारे थप प्रमाण भेटिने अपेक्षा गरिएको छ। हिमताल : हिमालयको ‘टाइम बम’: नेपालको हिमाली भूभागमा जलवायु परिवर्तनले थपिएको जोखिमबारे पनि विज्ञहरूले लामो समयदेखि चेतावनी दिँदै आएका छन्। खड्काका अनुसार सन् १९५० को दशकयता तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमालय क्षेत्रमा हिमताल बन्ने र विस्तार हुने क्रम तीव्र भएको छ। सन् १९८७ देखि २०१७ सम्म गरिएको अध्ययनले हिमतालहरूको क्षेत्रफल करिब २५ प्रतिशतले बढेको देखाएको उनले बताएका छन्। यस्ता हिमताललाई उनले ‘टाइम बम’सँग तुलना गरेका छन्। कारण, हिमतालहरू कहिले फुट्छन् भन्ने निश्चित हुँदैन। हिमपहिरो, पहाड खस्नु, अत्यधिक वर्षा वा अन्य प्राकृतिक कारणले तालको बाँध फुटेमा केही मिनेटमै तल्लो तटीय क्षेत्रमा ठूलो विनाश निम्तिन सक्छ। नेपालका ठूला नदीहरूको ठूलो जलाधार क्षेत्र तिब्बतमा पर्छ। त्रिशूली, भोटेकोशी, तामाकोशी, मर्स्याङ्दी र अरुणजस्ता नदीमा माथिल्लो क्षेत्रमा हुने प्राकृतिक परिवर्तनको प्रत्यक्ष असर नेपालमा पर्न सक्छ। भदौ १० को घटनाले यही सीमापार प्राकृतिक जोखिमलाई फेरि सतहमा ल्याइदिएको छ। रसुवामा मृत्यु र बेपत्ताको कहाली: बाढीको पहिलो र सबैभन्दा ठूलो प्रहार रसुवाले सहनुपर्‍यो। टिमुरे, स्याफ्रुबेसीलगायतका क्षेत्रमा भोटेकोशीको उर्लिएको भेलले ठूलो क्षति पुर्‍यायो। नदी किनारका संरचना क्षतिग्रस्त भए। मानिसहरू विस्थापित भए। कतिपय सम्पर्कविहीन भए। बाढीपछि रसुवाको भूगोलमा उद्धार टोली पुग्नसमेत कठिन भयो। सडक भत्किएका छन्, पुल बगेका छन् र कतिपय क्षेत्रमा स्थलमार्गबाट पुग्ने अवस्था छैन। यही कारण उद्धार अभियान स्थलदेखि आकाशसम्म विस्तार गर्नुपरेको छ। नेपाली सेनाले प्रभावित नागरिकको खोज तथा उद्धारका लागि स्थल र हवाई दुवै माध्यमबाट टोली परिचालन गरेको छ। घटनास्थलबाट स्ट्रेचरमा घाइतेलाई निकाल्ने, तत्काल प्राथमिक उपचार गर्ने र गम्भीर घाइतेलाई हेलिकोप्टरबाट सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउने काम भइरहेको छ। प्रशासनसँग समन्वय गरी टिमुरे, स्याफ्रुबेसी, मैलुङ र त्रिशूली क्षेत्रमा हवाई उद्धारलाई प्राथमिकता दिइएको छ। धुन्चे र त्रिशूलीबाट समेत सैनिक जनशक्ति परिचालन गरिएको छ। नेपाली सेनासँगै नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र अन्य उद्धार संयन्त्र पनि प्रभावित क्षेत्रमा खटिएका छन्। तर उद्धारकर्ताका लागि पनि अवस्था सहज छैन। भौगोलिक कठिनाइ, सञ्चार सम्पर्क विच्छेद र सडक संरचनाको क्षतिले खोज तथा उद्धारमा चुनौती थपेको छ। त्रिशूलीसँगै बग्यो नुवाकोटको जीवन: रसुवाबाट तलतिर बगेको त्रिशूलीको भेलले नुवाकोटलाई पनि नराम्ररी प्रभावित बनायो। बेत्रावती हुँदै बट्टारतर्फ पुगेको बाढीले खेतबारीमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो। हरिया धानका खेत बालुवा, लेदो र ढुंगाको थुप्रोमा परिणत भए। जसले वर्षभरि परिवार पाल्ने आशा गरेका थिए, उनीहरू अहिले खेत हेरेर टोलाइरहेका छन्। कुनै खेतमा धान देखिँदैन। केवल बालुवा र ढुंगा छन्। घरभित्र राखिएका अन्नपात, लत्ताकपडा, बालबालिकाका किताब–कापी तथा महत्वपूर्ण कागजातसमेत हिलोमा पुरिएका छन्। स्थानीयको पीडा शब्दमा भन्दा बढी दृश्यमा देखिन्छ। “बाढी त गयो, तर हामीलाई जिउँदै मारेर गयो।” किसानका लागि खेत केवल जमिन होइन, परिवारको भविष्य हो। त्यही खेत बगर बनेपछि अब अर्को प्रश्न उठेको छ—उनीहरू आगामी दिनमा कसरी बाँच्ने? धादिङदेखि चितवनसम्म उस्तै कथा त्रिशूलीको विनाशकारी बहाव धादिङको गल्छी, मलेखु र बेनिघाट हुँदै तलतिर पुग्यो। नदी किनारका होटल, पसल र टहराहरू क्षतिग्रस्त भए। पृथ्वी राजमार्ग आसपासका संरचनामा समेत बाढीको प्रभाव परेको छ। त्रिशूली तलतिर बढ्दै जाँदा चितवनमा पनि त्रास फैलियो। देवघाटदेखि नारायणगढ र सौराहा आसपासका तटीय क्षेत्रमा जोखिम बढ्यो। नदी किनारका बस्ती प्रभावित भए। गृह मन्त्रालयको पछिल्लो विवरणले पनि क्षतिको गम्भीरता देखाउँछ। फेला परेका ४६९ शवमध्ये चितवनमा मात्रै १७८ जनाको शव फेला परेको छ। पूर्वी नवलपरासीमा ११०, नुवाकोटमा ३७, धादिङमा ३३, तनहुँमा २८, नवलपरासी पश्चिममा २७, गोरखामा ४४ र रसुवामा १२ जनाको शव फेला परेको विवरण छ। यी संख्या अझै अन्तिम होइनन्। ९७७ जना बेपत्ता रहेकाले खोजी जारी छ। उद्धार मात्रै होइन, अब पुनःस्थापनाको चुनौती: बाढी आएको केही दिनमै उद्धार टोलीले आफ्नो काम गरिरहेको छ। तर पानी घटेपछि सुरु हुने अर्को संकट अझ लामो हुन सक्छ। घर गुमाएका परिवारलाई बस्ने ठाउँ चाहिएको छ। खेत गुमाएका किसानलाई जीविकोपार्जनको विकल्प चाहिएको छ। खानेपानी, खाद्यान्न, औषधि र सरसफाइको तत्काल आवश्यकता छ। बाढी प्रभावित क्षेत्रमा विद्युत् र सञ्चार सेवा अवरुद्ध हुँदा सामान्य जीवन थप कठिन बनेको छ। बाढीले बगाएका पशुचौपायाका शव र थुप्रिएको फोहोरले स्वास्थ्य जोखिमसमेत बढाउन सक्छ। बालबालिकाको पढाइ रोकिएको छ। विद्यालय तथा शैक्षिक सामग्री नष्ट भएका छन्। धेरै परिवारमा मानसिक त्रास गहिरिएको छ। त्यसैले विपद् व्यवस्थापन अब उद्धारमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। राहत, पुनःस्थापना, जीविकोपार्जन, स्वास्थ्य, शिक्षा र मनोसामाजिक सहयोगलाई पनि समान प्राथमिकता दिनुपर्ने अवस्था छ। तीन जिल्ला तीन महिनाका लागि संकटग्रस्त: विपद्को गम्भीरतालाई ध्यानमा राख्दै सरकारले रसुवा, नुवाकोट र धादिङलाई तीन महिनाका लागि विपद् संकटग्रस्त क्षेत्र घोषणा गरेको छ। मन्त्रिपरिषद्को आकस्मिक बैठकले तीन जिल्लालाई संकटग्रस्त घोषणा गर्दै आवश्यक काम अघि बढाउने निर्णय गरेको हो। सबै मन्त्रीलाई आ–आफ्नो मन्त्रालयअन्तर्गत आवश्यक कामका लागि फिल्डमै खटिन निर्देशनसमेत दिइएको छ। यस निर्णयले अब राहत र पुनःस्थापनाको कामलाई थप तीव्रता दिने अपेक्षा गरिएको छ। इतिहासले सम्झिने बाढी: त्रिशूलीको पानी यसअघि पनि धेरैपटक उर्लिएको छ। तर यसपटकको बाढीले छाडेको विनाशको आकारले जीवित पुस्तालाई झस्काएको छ। कतै नदीले घर लग्यो, कतै खेत। कतै पसल र होटल। कतै पुल र सडक। कतै परिवारको सदस्य। कतै वर्षौँको कमाइ। बाढीले बगाएर लगेको भौतिक संरचना फेरि बनाउन सकिएला। सडक र पुल पुनःनिर्माण गर्न सकिएला। खेतबाट बालुवा हटाउन सकिएला। तर बेपत्ता भएका आफन्तको प्रतीक्षा गरिरहेका परिवारका लागि समयले त्यो घाउ कसरी निको पार्ला? आज रसुवादेखि चितवनसम्मको नदी तटीय भूगोल यही प्रश्नसँग जुधिरहेको छ। बाढी आयो, उर्लियो र गयो। तर त्यसले छाडेको शोक, विस्थापन र अनिश्चितता अझै उर्लिरहेकै छ। अब चुनौती केवल हराएकाहरूको खोजी गर्नु होइन। जीवित बचेका हजारौँ मानिसलाई फेरि सामान्य जीवनमा फर्काउनु पनि हो। प्राकृतिक विपत्तिले भूगोल भत्काउन सक्छ, घरबार बगाउन सक्छ, सपना चकनाचुर पार्न सक्छ। तर विपत्तिपछि राज्यको उपस्थिति, उद्धारकर्ताको साहस र नागरिकबीचको ऐक्यबद्धता बलियो भयो भने पुनःनिर्माण सम्भव छ। बुधबार यो बाढीले एउटा कठोर चेतावनी भने छाडेको छ, हिमालयको माथिल्लो भूभागमा हुने प्राकृतिक परिवर्तनको मूल्य तल्लो तटीय बस्तीले ज्यान र जीवन गुमाएर चुकाउनुपर्ने अवस्था अब स्वीकार्य छैन। त्यसैले तत्काल राहतसँगै सीमापार जलाधारको निगरानी, हिमताल तथा हिमपहिरोको वैज्ञानिक अध्ययन, पूर्वसूचना प्रणाली र जोखिमयुक्त बस्तीको दीर्घकालीन व्यवस्थापनमा राज्यले गम्भीर कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता यो विपत्तिले फेरि देखाएको छ।