About Author

पढाइबाट प्रयोगतर्फ: गतिविधिमूलक शिक्षाको आवश्यकता

विद्यालयमा हुने हरेक सार्थक गतिविधि सिकाइको अवसर हो; त्यसैले अतिरिक्त भनिएका क्रियाकलापलाई शिक्षाको मूल प्रवाहमा जोड्न आवश्यक छ। विद्यालय शिक्षामा “अतिरिक्त क्रियाकलाप” भन्ने शब्द लामो समयदेखि प्रचलित छ। खेलकुद, साहित्य, संगीत, कला, विज्ञान प्रयोग, वक्तृत्व, नाटक, सामाजिक सेवा, प्रविधि, भ्रमण तथा विभिन्न जीवनोपयोगी सीपलाई प्रायः नियमित पढाइभन्दा अलग राखिन्छ। पाठ्यपुस्तक, कक्षा र परीक्षा मुख्य सिकाइका माध्यम मानिन्छन् भने यी गतिविधिलाई अतिरिक्त समयको कार्यक्रमका रूपमा बुझिन्छ। अब यो बुझाइ परिवर्तन गर्नुपर्ने समय आएको छ। शिक्षा जीवनका लागि हो भने जीवनसँग जोडिएका गतिविधि कसरी अतिरिक्त हुन सक्छन्? बालबालिकाले पाठ्यपुस्तकबाट ज्ञान प्राप्त गर्छन्, तर प्रयोगबाट त्यसलाई बुझ्छन्; अभ्यासबाट सीपमा रूपान्तरण गर्छन्; सिर्जनाबाट अभिव्यक्त गर्छन्; सहकार्यबाट सामाजिक क्षमता विकास गर्छन् र वास्तविक समस्यासँग जुधेर जीवनोपयोगी ज्ञान हासिल गर्छन्। त्यसैले खेल मैदान, प्रयोगशाला, पुस्तकालय, कला कक्ष, प्रविधि प्रयोगशाला र समुदाय पनि कक्षाकोठाकै विस्तार हुन्। यस दृष्टिले अब विद्यालयले “अतिरिक्त क्रियाकलाप” होइन, “गतिविधिमूलक सिकाइ” को अवधारणा अघि बढाउनुपर्छ। पाठ्यक्रमीय रूपान्तरणको केन्द्रमा गतिविधि: नेपालको विद्यालय शिक्षा ज्ञानकेन्द्रित अभ्यासबाट सीप, व्यवहार, सिर्जनशीलता र प्रयोगमा आधारित शिक्षातर्फ रूपान्तरणको क्रममा छ। पाठ्यक्रममा विद्यार्थीको सक्रिय सहभागिता, प्रयोगात्मक कार्य, परियोजना, स्थानीय सन्दर्भ र जीवनोपयोगी सीपलाई जोड दिने प्रयास भइरहेको छ। तर पाठ्यक्रममा यस्तो व्यवस्था गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई विद्यालयको दैनिक अभ्यासमा उतार्नुपर्छ। यदि परियोजना कार्य सिकाइको हिस्सा हो भने परियोजना अतिरिक्त होइन। यदि प्रयोगात्मक कार्य सिकाइको हिस्सा हो भने प्रयोगशाला अतिरिक्त होइन। यदि सिर्जनशीलता शिक्षाको उद्देश्य हो भने कला अतिरिक्त होइन। यदि नेतृत्व, सहकार्य र अनुशासन विकास गर्नु शिक्षाको जिम्मेवारी हो भने खेलकुद अतिरिक्त होइन। यदि भविष्यका लागि डिजिटल क्षमता आवश्यक छ भने प्रविधि र कोडिङ पनि अतिरिक्त होइन। यसकारण पाठ्यक्रमीय रूपान्तरणको अर्को चरण गतिविधि र विषयगत सिकाइबीचको दूरी अन्त्य गर्नु हो। बालबालिकाको विविध क्षमता पहिचान: विद्यालयको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र अवसर दुवै बालबालिकाको विविधता हो। एउटै कक्षाका सबै विद्यार्थी समान रुचि, क्षमता र सिकाइ शैलीका हुँदैनन्। कसैलाई गणितीय समस्या समाधान गर्न रुचि हुन्छ, कसैलाई कविता लेख्न, कसैलाई खेलकुदमा रमाउन, कसैलाई संगीत वा चित्रकलामा डुब्न, कसैलाई सामाजिक विषयमा छलफल गर्न र कसैलाई कम्प्युटर, कोडिङ वा नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्न।परम्परागत परीक्षा प्रणालीले विद्यार्थीको क्षमताको एउटा पक्षलाई राम्रोसँग मापन गर्न सक्छ, तर उसको सम्पूर्ण सम्भावना समेट्न सक्दैन। बहु-बौद्धिकताको अवधारणाले पनि मानवीय क्षमतालाई एउटै मापदण्डबाट हेर्न नहुने कुरामा जोड दिन्छ। भाषिक, तार्किक–गणितीय, संगीतिक, शारीरिक–गतिशील, स्थानिक, अन्तरव्यक्तिक, अन्तर्व्यक्तिक तथा प्रकृतिसँग सम्बन्धित क्षमताजस्ता विविध पक्षमा विद्यार्थीले आफ्नो प्रतिभा प्रदर्शन गर्न सक्छन्। त्यसैले विद्यालयको काम सबै विद्यार्थीलाई एउटै ढाँचामा ढाल्नु होइन; प्रत्येक विद्यार्थीको विशिष्ट क्षमता पहिचान गरी त्यसलाई विकास गर्ने अवसर प्रदान गर्नु हो। यहीँ गतिविधिमूलक सिकाइको वास्तविक महत्व देखिन्छ। कक्षाकोठाले विद्यार्थीको ज्ञान देखाउँछ; गतिविधिले उसको सम्भावना देखाउन सक्छ। खेलकुद: मनोरञ्जनभन्दा माथि जीवन निर्माणको आधार। खेल मैदानमा विद्यार्थी दौडिरहेको हुन्छ, तर त्यहाँ शरीर मात्र चलिरहेको हुँदैन। उसले नियम पालना, समय व्यवस्थापन, निर्णय क्षमता, रणनीति, सहकार्य, नेतृत्व, प्रतिस्पर्धा र हार-जीतलाई स्वीकार गर्ने संस्कार सिकिरहेको हुन्छ। फुटबलमा स्थान पहिचान र समूह रणनीति आवश्यक हुन्छ। क्रिकेटमा क्षणिक निर्णय, एकाग्रता र जोखिमको मूल्याङ्कन हुन्छ। एथलेटिक्समा अनुशासन र निरन्तर अभ्यास आवश्यक हुन्छ। त्यसैले खेलकुदलाई नियमित शिक्षाको विपरीत होइन, शारीरिक, सामाजिक र भावनात्मक सिकाइको माध्यमका रूपमा बुझ्नुपर्छ। शिक्षकको भूमिका: अध्यापकबाट सिकाइ सहजीकर्तासम्म: गतिविधिमूलक शिक्षाका लागि शिक्षकको भूमिका पनि परिवर्तन हुनुपर्छ। शिक्षक केवल जानकारी दिने व्यक्ति होइन; उनी सहजीकर्ता, मार्गदर्शक, प्रश्नकर्ता र सिकाइ डिजाइनर हुन्। शिक्षकले विद्यार्थीलाई तयार उत्तर दिनुभन्दा समस्या समाधान गर्ने अवसर दिनुपर्छ। गल्तीलाई दण्ड होइन, सिकाइको अवसर बनाउनुपर्छ। विद्यार्थीको फरक रुचिलाई कमजोरी होइन, सम्भावनाका रूपमा हेर्नुपर्छ। यसका लागि शिक्षकको निरन्तर व्यावसायिक विकास आवश्यक छ। अभिभावकको सोचमा पनि परिवर्तन: कतिपय अभिभावकका लागि अझै “राम्रो पढाइ” को अर्थ राम्रो अंक हो। खेल्दा पढाइ बिग्रन्छ, चित्र बनाउँदा समय खेर जान्छ वा नाटक, संगीतले मुख्य विषयलाई असर गर्छ भन्ने धारणा पनि पाइन्छ। अब अभिभावकले प्रश्नको दायरा फराकिलो बनाउनुपर्छ। “कति अंक आयो?” सँगै “के नयाँ सिक्यौ?” “के सिर्जना गर्यौ?” “कुन समस्या समाधान गर्यौ?” “कुन काम गर्दा तिमीलाई सबैभन्दा रुचि लाग्यो?” भन्ने प्रश्न पनि सोधिनुपर्छ। विद्यालय, परिवार र समुदायबीचको सहकार्यले मात्र यस्तो सिकाइ संस्कार स्थायी बन्न सक्छ। विद्यालयका लागि १२ महिनाको कार्ययोजना: अवधि प्रमुख कार्य अपेक्षित परिणाम महिना १ विद्यार्थी रुचि तथा प्रतिभा पहिचान विद्यार्थी प्रोफाइल महिना २ विषयगत गतिविधि योजना Activity Bank महिना ३ क्लब गठन र सञ्चालन विद्यार्थी सहभागिता महिना ४ पहिलो अन्तरविषयगत परियोजना अनुभवमा आधारित सिकाइ महिना ५ STEM/AI/प्रविधि परियोजना डिजिटल तथा समस्या समाधान सीप महिना ६ कला, साहित्य तथा खेलकुद कार्यक्रम सिर्जनात्मक विकास महिना ७ समुदायमा आधारित परियोजना सामाजिक सिकाइ महिना ८ पोर्टफोलियो समीक्षा सिकाइ प्रगति पहिचान महिना ९ अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तन परियोजना खोज तथा सिर्जना महिना १० उद्यमशीलता तथा जीवन सीप व्यवहारिक क्षमता महिना ११ विद्यार्थी नेतृत्वमा प्रदर्शनी तयारी नेतृत्व तथा प्रस्तुति महिना १२ सिकाइ महोत्सव र वार्षिक समीक्षा समग्र उपलब्धि प्रस्तुति सफलताको मापन विद्यालयले “कति कार्यक्रम गरियो?” भन्दा “कति सिकाइ भयो?” भन्ने प्रश्नबाट आफ्नो उपलब्धि मापन गर्नुपर्छ। त्यसका लागि केही आधारभूत सूचक तय गर्न सकिन्छ: * प्रत्येक विद्यार्थीको रुचि तथा प्रतिभा प्रोफाइल तयार भएको। * प्रत्येक विषयमा नियमित गतिविधि सञ्चालन भएको। * प्रत्येक टर्ममा अन्तरविषयगत परियोजना भएको। * विद्यार्थी क्लबमा व्यापक सहभागिता भएको। * प्रत्येक विद्यार्थीको सिकाइ पोर्टफोलियो तयार भएको। * विद्यार्थीले वर्षमा कम्तीमा एउटा सिर्जनात्मक वा अनुसन्धानात्मक परियोजना प्रस्तुत गरेको। * समुदायसँग जोडिएका सिकाइ परियोजना सञ्चालन भएको। * विद्यार्थीको प्रस्तुति, सहकार्य र समस्या समाधान क्षमतामा प्रगति देखिएको। * शिक्षकले गतिविधिमूलक सिकाइका अभ्यास प्रयोग गरेको। * अभिभावक र समुदाय सिकाइ प्रक्रियामा जोडिएको। यसले गतिविधिलाई कार्यक्रमबाट परिणाममुखी सिकाइ प्रणाली मा रूपान्तरण गर्छ। अब “अतिरिक्त” शब्दको अर्थ बदल्ने समय: विद्यालय शिक्षाको मूल प्रश्न अब “कति पाठ सकियो?” मात्र हुनु हुँदैन। अवको प्राथमिकता यस्तो हुनुपर्छ: कति विद्यार्थी सक्रिय भए? कति प्रश्न उठे? कति समस्या समाधान भए? कति नयाँ सिर्जना भए? कति विद्यार्थीले आफ्नो प्रतिभा पहिचान गरे? कति विद्यार्थीले आफूलाई अभिव्यक्त गर्न सिके? विद्यालयको वास्तविक सफलता पाठ्यपुस्तक सक्नुमा होइन, विद्यार्थीको सम्भावना प्रस्फुटन गराउन सक्नुमा छ। त्यसैले खेलकुदलाई खेलको घेराभित्र, साहित्यलाई भाषाको घेराभित्र, विज्ञानलाई प्रयोगशालाको घेराभित्र र प्रविधिलाई कम्प्युटर कक्षको घेराभित्र मात्र राख्नु हुँदैन। यी सबैलाई समग्र सिकाइको एउटै प्रवाहमा जोड्नुपर्छ। नेपालको पाठ्यक्रमीय रूपान्तरणलाई वास्तविक विद्यालय रूपान्तरणमा बदल्ने हो भने अब पाठ्यक्रमको संरचनासँगै विद्यालयको सिकाइ संस्कृति बदल्नुपर्छ। बालबालिका केवल परीक्षा दिन विद्यालय आउँदैनन्। उनीहरू आफ्नो क्षमता चिन्ने, आफ्नो रुचि खोज्ने, सिर्जना गर्ने, सहकार्य गर्ने, गल्तीबाट सिक्ने र जीवनका लागि तयार हुने अवसर खोज्दै विद्यालय आउँछन्। त्यसैले हाम्रो शिक्षा प्रणालीले उनीहरूलाई एउटै ढाँचामा सीमित गर्ने होइन, उनीहरूको विविध प्रतिभालाई प्रस्फुटित हुने वातावरण दिनुपर्छ। निष्कर्ष: अतिरिक्त क्रियाकलाप शिक्षाको अतिरिक्त भाग होइन; सही ढंगले सञ्चालन गरियो भने त्यो शिक्षाको जीवन्त भाग हो। खेलले शरीर र चरित्र बनाउँछ। साहित्यले विचार र अभिव्यक्ति बनाउँछ। कलाले कल्पना र सिर्जना विकास गर्छ। विज्ञानले जिज्ञासा र प्रमाणमा आधारित सोच निर्माण गर्छ। प्रविधिले समस्या समाधान र नवप्रवर्तनको क्षमता बढाउँछ। सामाजिक सेवाले जिम्मेवारी र मानवीयता विकास गर्छ। परियोजनाले ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्छ। त्यसैले नेपालको विद्यालय शिक्षाको आगामी यात्राका लागि एउटा स्पष्ट दिशा आवश्यक छ— “अतिरिक्त क्रियाकलापलाई अतिरिक्त नराखौँ; त्यसलाई सिकाइको मूल प्रवाहमा समेटौँ।” र विद्यालयका लागि अझ व्यवहारिक सूत्र: “पढौँ, गरौँ, सिर्जना गरौँ, प्रस्तुत गरौँ र प्रतिबिम्बित गरौँ।” यही प्रक्रियाबाट ज्ञान सीपमा, सीप व्यवहारमा, व्यवहार संस्कारमा र संस्कार जीवनदृष्टिमा रूपान्तरण हुन सक्छ। नेपालको पाठ्यक्रमीय रूपान्तरणको अन्तिम उद्देश्य पनि यही हुनुपर्छ: पाठ सम्झने विद्यार्थी मात्र होइन, जीवन बुझ्ने, सार्थक जीवन जिउने, जीवन निर्माण गर्ने र समाजमा सकारात्मक योगदान गर्न सक्ने सक्षम, सिर्जनशील र जिम्मेवार नागरिक निर्माण गर्नु। सर्वेभवन्तु सुखिन: