काठमाडौं– नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहार अर्थात् यमपञ्चकअन्तर्गत पर्ने कुकुर तिहार मानव र जनावरबीचको प्रेम, विश्वास, मित्रता र आत्मीय सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा मनाइने विशेष पर्व हो। प्रत्येक वर्ष कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीका दिन मनाइने यस पर्वमा कुकुरलाई फूलमाला लगाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र मिठामिठा परिकार खुवाएर सम्मान गर्ने परम्परा छ।

मानिसको सबैभन्दा विश्वासिलो साथीका रूपमा चिनिने कुकुरप्रति सम्मान प्रकट गर्ने यस पर्वले जनावरप्रति माया, दया, करुणा र संरक्षणको भावना विकास गर्न महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। घरमा पालिएका कुकुरदेखि सडकमा आश्रयविहीन अवस्थामा रहेका कुकुरसम्मलाई यस दिन विशेष सम्मान गर्ने चलन छ।

तिहारका पाँच दिनमध्ये दोस्रो दिन मनाइने कुकुर तिहार धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको छ। यस दिन कुकुरलाई केवल घरको रक्षकका रूपमा मात्र नभई मानिसको सुख–दुःखको साथी र विश्वासिलो प्राणीका रूपमा सम्मान गरिन्छ।

 कुकुर तिहार किन मनाइन्छ ?

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई यमराजको दूतका रूपमा लिइन्छ। कुकुरले यमलोकको द्वारपालका रूपमा काम गर्ने धार्मिक विश्वास पनि छ। त्यसैले यमपञ्चकको अवसरमा कुकुरको पूजा गरी यमराजलाई प्रसन्न पार्ने र अकाल मृत्युबाट जोगिने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।

धार्मिक ग्रन्थ तथा पौराणिक मान्यतामा कुकुरको सम्बन्ध धर्म, सुरक्षा र निष्ठासँग जोडिएको पाइन्छ। महाभारतको स्वर्गारोहण पर्वमा धर्मराज युधिष्ठिरले स्वर्ग जाने क्रममा आफ्नो साथमा रहेको कुकुरलाई त्याग्न अस्वीकार गरेको प्रसङ्ग पनि कुकुरप्रतिको निष्ठा र आत्मीयताको उदाहरणका रूपमा लिइन्छ।

यसरी कुकुर तिहारले धार्मिक मान्यतासँगै मानव जीवनमा जनावरको महत्त्व र उनीहरूप्रतिको जिम्मेवारीलाई समेत उजागर गर्छ।

कुकुरलाई टीका र माला लगाउने परम्परा:

कुकुर तिहारका दिन बिहानैदेखि घरघरमा कुकुरको पूजा गर्ने तयारी गरिन्छ। कुकुरलाई नुहाइधुवाइ गरी निधारमा सप्तरङ्गी वा रातो टीका लगाइदिने, घाँटीमा सयपत्री तथा मखमली फूलको माला पहिर्‍याउने र मिठामिठा खानेकुरा खुवाउने गरिन्छ।

कुकुरलाई पूजा गर्दा फूल, अक्षता, धूप तथा दीप प्रयोग गरिन्छ। कतिपय परिवारले कुकुरलाई दूध, रोटी, मासु, फलफूल तथा अन्य मनपर्ने खानेकुरा खुवाउने गर्छन्। यस दिन कुकुरलाई भोकै राख्नु हुँदैन भन्ने धार्मिक तथा सामाजिक मान्यता पनि छ।

विशेषगरी घरमा पालिएका कुकुरलाई मात्र नभई सडकमा रहेका बेवारिसे कुकुरलाई समेत खाना खुवाउने, माला लगाइदिने र टीका लगाएर सम्मान गर्ने चलन बढ्दै गएको छ। यसले कुकुर तिहारको वास्तविक सन्देशलाई अझ फराकिलो बनाएको छ।

कुकुर किन मानिन्छ मानिसको विश्वासिलो साथी ?

कुकुरलाई मानिसको सबैभन्दा पुरानो र विश्वासिलो साथीमध्ये एक मानिन्छ। हजारौँ वर्षदेखि मानिससँगै बस्दै आएको कुकुरले घरको सुरक्षा गर्ने, जोखिमको पूर्वसूचना दिने, अपराध अनुसन्धानमा सहयोग गर्ने तथा उद्धार कार्यमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।

कुकुरको सुँघ्ने र सुन्ने क्षमता मानिसको तुलनामा निकै तीव्र हुन्छ। त्यसैले सुरक्षा निकायले लागुऔषध तथा विस्फोटक पदार्थ पत्ता लगाउन, अपराध अनुसन्धान गर्न र हराएका व्यक्तिको खोजी गर्न तालिमप्राप्त कुकुर प्रयोग गर्दै आएका छन्।

त्यस्तै, भूकम्प, बाढीपहिरो तथा अन्य विपद्का समयमा भग्नावशेषमा पुरिएका मानिसको खोजी तथा उद्धारमा पनि कुकुरको महत्त्वपूर्ण योगदान रहन्छ। दृष्टिविहीन तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने कुकुरसमेत समाजमा उदाहरणीय बनेका छन्।

मानिसले दुःख, तनाव र एक्लोपन महसुस गर्दा घरपालुवा कुकुरले दिने साथ र आत्मीयताले मानसिक रूपमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। यही कारण कुकुरलाई केवल घरको सुरक्षाका लागि पालिने जनावर नभई परिवारको सदस्यका रूपमा समेत हेर्ने गरिन्छ।

 कुकुर तिहारको सामाजिक सन्देश:

कुकुर तिहार धार्मिक पूजा र परम्परामा मात्र सीमित पर्व होइन। यसले सम्पूर्ण जीवजन्तुप्रति माया, दया, करुणा र सहअस्तित्वको भावना विकास गर्न प्रेरित गर्छ।

मानिसले आफ्नो आवश्यकताअनुसार जनावरको उपयोग गर्ने तर उनीहरूको संरक्षण र हेरचाहमा बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति पनि समाजमा देखिन्छ। कतिपयले घरमा पालेर कुकुर बूढो वा बिरामी भएपछि सडकमा छाड्ने गरेका छन्। सडकमा रहेका कुकुरमाथि दुर्व्यवहार गर्ने, कुटपिट गर्ने तथा उचित खाना र उपचार नदिने समस्या पनि कायमै छ।

यस्तो अवस्थामा कुकुर तिहारले जनावरलाई पनि माया, सम्मान र संरक्षण आवश्यक हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। वर्षमा एक दिन टीका र माला लगाइदिएर मात्र कुकुरप्रतिको जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। उनीहरूलाई वर्षभरि उचित खाना, पानी, सुरक्षित बासस्थान, स्वास्थ्य उपचार र माया दिनु आवश्यक हुन्छ।

बदलिँदो समयसँगै बढ्दो उत्साह:

पछिल्लो समय नेपालमा कुकुर तिहार मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। विशेषगरी सहरी क्षेत्रमा कुकुर पाल्नेहरूको सङ्ख्या बढेसँगै यस पर्वप्रति आकर्षण पनि बढेको देखिन्छ।

घरपालुवा जनावरप्रेमीहरूले आफ्ना कुकुरलाई नयाँ कपडा लगाइदिने, विभिन्न परिकार खुवाउने र टीका तथा माला लगाएर तस्बिर खिच्ने गरेका छन्। सामाजिक सञ्जालमा कुकुर तिहारका तस्बिर तथा भिडियो सार्वजनिक गर्ने चलनसमेत बढेको छ।

विभिन्न पशु अधिकारकर्मी, सामाजिक संस्था तथा जनावरप्रेमी समूहले सडकका कुकुरलाई खाना खुवाउने, उपचार गर्ने र उनीहरूको संरक्षणका लागि अभियान सञ्चालन गर्ने गरेका छन्। यसले कुकुर तिहारलाई धार्मिक पर्वसँगै जनावरको अधिकार र कल्याणबारे सचेतना फैलाउने अवसरका रूपमा समेत स्थापित गर्दै लगेको छ।

जनावरप्रतिको जिम्मेवारी वर्षभरि आवश्यक:

कुकुर तिहारले मानिस र जनावरबीचको सम्बन्धलाई अझ आत्मीय बनाउने अवसर प्रदान गर्छ। तर यस पर्वको वास्तविक महत्त्व एक दिनको पूजामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। जनावरलाई पनि भोक, प्यास, पीडा र डर महसुस हुन्छ भन्ने कुरा बुझेर उनीहरूप्रति संवेदनशील बन्नु आवश्यक छ।

घरमा कुकुर पाल्नेहरूले नियमित खोप, स्वास्थ्य परीक्षण, उचित खानपान र सुरक्षित वातावरणको व्यवस्था गर्नुपर्छ। सडकमा रहेका कुकुरलाई समेत सकेसम्म खाना र पानी उपलब्ध गराउने तथा बिरामी वा घाइते अवस्थामा उपचारको व्यवस्था गर्न सहयोग गर्नुपर्छ।

कुकुर तिहारले मानिसलाई आफूभन्दा कमजोर र बोल्न नसक्ने प्राणीप्रति पनि दयालु बन्न सिकाउँछ। त्यसैले यो पर्वलाई केवल धार्मिक विधि पूरा गर्ने दिनका रूपमा नभई सम्पूर्ण प्राणीप्रति माया, सम्मान र संरक्षणको भावना विकास गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।

अन्ततः कुकुर तिहार मानव र जनावरबीचको प्रेम, विश्वास र निःस्वार्थ सम्बन्धको प्रतीक हो। मानिसको सुख–दुःखमा साथ दिने, घरको सुरक्षा गर्ने र संकटका बेला सहयोग गर्ने कुकुरप्रति सम्मान प्रकट गर्ने यस पर्वले सबै जीवप्रति दया र करुणा राख्न प्रेरित गर्छ। निधारमा टीका, घाँटीमा फूलमाला र पेटभरि खाना दिएर मनाइने कुकुर तिहारको सन्देश वर्षको एक दिनमा मात्र सीमित नराखी हरेक दिन व्यवहारमा उतार्न सके यसको वास्तविक महत्त्व सार्थक हुनेछ।