तोमनाथ उप्रेती:

चिन्तन:

मानव जीवनको एउटा आधारभूत विरोधाभास के हो भने मानिस शान्ति खोज्न निरन्तर प्राप्तिको दिशातर्फ अग्रसर हुन्छ, तर प्राप्त वस्तु, उपलब्धि र प्रतिष्ठाले सधैँ अपेक्षित सन्तुष्टि प्रदान गर्दैनन्। आधुनिक समाजमा सफलता प्रायः धन, पद, प्रतिष्ठा र सामाजिक स्वीकृतिबाट मापन गरिन्छ। परिणामस्वरूप मानिस आफ्नो अस्तित्वको मूल्य बाह्य उपलब्धिसँग जोड्न थाल्छ। जति प्राप्त हुन्छ, त्यति नै थप प्राप्त गर्ने आकाङ्क्षा बढ्छ। यसरी उपलब्धिको विस्तारसँगै अपेक्षा पनि विस्तार हुँदै जान्छ र सन्तुष्टि निरन्तर भविष्यतर्फ सर्दै जान्छ।

यस सन्दर्भमा त्यागलाई अभाव, परित्याग वा संसारबाट पलायनका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। त्याग वास्तवमा अनावश्यक आसक्ति, अतृप्त तृष्णा, अहंकार र मानसिक बोझबाट मुक्त हुने चेतनशील प्रक्रिया हो। यसको उद्देश्य वस्तुहरूको भौतिक परित्यागभन्दा तिनप्रतिको अन्धो मोहबाट स्वतन्त्र हुनु हो। मानिससँग सम्पत्ति भएर पनि लोभबाट मुक्त हुन सक्छ; पदमा रहेर पनि विनम्र हुन सक्छ; पारिवारिक तथा व्यावसायिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै पनि मानसिक सन्तुलन कायम राख्न सक्छ। त्यसैले वास्तविक त्यागको मूल्य बाहिर कति कुरा छोडियो भन्नेमा होइन, भित्र कति अनावश्यक आग्रहबाट मुक्ति प्राप्त भयो भन्नेमा निहित हुन्छ।

एक बिहान पाँच बजे म घरबाट बाहिर निस्किएँ। सहर निदाइरहेको थियो। सडकका बत्तीहरू रातका अन्तिम पहरेदारझैँ उभिएका थिए र पूर्वी आकाशमा उज्यालो विस्तार हुँदै थियो। मेरो गन्तव्य निश्चित थिएन। केवल यति अनुभूति थियो—म आफूभित्रको अशान्तिबाट केही दूरी कायम गर्न चाहन्थेँ। त्यो अशान्ति कुनै एउटा घटनाको परिणाम थिएन। अनेक अपेक्षा, अपूरा आकाङ्क्षा, सामाजिक तुलना र आफूलाई निरन्तर प्रमाणित गरिरहनुपर्ने मानसिक दबाबले त्यसलाई निर्माण गरेका थिए।

हिँड्दै गर्दा मैले आफैँलाई सोधेँ, “म के खोजिरहेको छु?” उत्तर आयो, “शान्ति।” फेरि प्रश्न गरेँ, “शान्ति कहाँ पाइन्छ?” मन मौन रह्यो। केही पाइला अघि बढेपछि अर्को प्रश्न उठ्यो—यदि शान्ति आन्तरिक अवस्था हो भने त्यसलाई बाह्य परिवेशमा मात्र किन खोज्ने? त्यस क्षण मैले अनुभूति गरेँ, मेरो यात्रा कुनै निश्चित गन्तव्यतर्फ नभई आफ्नै चेतना र मानसिक प्रवृत्तिलाई बुझ्ने दिशातर्फ अघि बढिरहेको थियो।

सडक गाउँतर्फ मोडिँदै जाँदा कुहिरोले ढाकिएका खेतहरू देखिए। एक किसान हलो लिएर खेततर्फ जाँदै थियो। उसको जीवनमा श्रम, जिम्मेवारी र अनिश्चितता थिए। तर उसको अनुहारमा देखिएको सहजताले मलाई सोच्न बाध्य बनायो। मसँग अनेक सुविधा थिए, तैपनि मन अशान्त थियो। यसबाट एउटा प्रश्न जन्मियो—भौतिक सम्पन्नता र मानसिक सन्तुष्टिबीचको सम्बन्ध कस्तो हुन्छ?

भौतिक साधनले जीवनका आवश्यकताहरू पूरा गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। अभाव र असुरक्षालाई आध्यात्मिकताको नाममा महिमामण्डन गर्न मिल्दैन। तथापि, आवश्यकताहरू पूरा भएपछि पनि सन्तुष्टि स्वतः सुनिश्चित हुँदैन। अपेक्षाको निरन्तर विस्तार, अरूसँगको तुलना र प्राप्त वस्तु गुम्ने डरले पर्याप्तताको अनुभूतिलाई कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले शान्ति साधनको उपलब्धिसँग मात्र होइन, आवश्यकताको विवेकपूर्ण पहिचानसँग पनि सम्बन्धित छ।

किसानलाई देख्दा मलाई आमाको निःस्वार्थ व्यवहार सम्झना आयो। उहाँले आफ्ना आवश्यकताहरू पछि सारेर हामीलाई आवश्यक वस्तु उपलब्ध गराउनुहुन्थ्यो। त्यसमा प्रदर्शन थिएन, प्रतिफलको अपेक्षा थिएन र प्रशंसाको आग्रह पनि थिएन। दिनु नै उहाँको आत्मीयताको अभिव्यक्ति थियो। त्यही स्मृतिले त्यागको अर्थलाई थप स्पष्ट बनायो। त्याग केवल आफ्नो उपभोग घटाउनु होइन; आफ्नो समय, श्रम र सामर्थ्यलाई अरूको हितमा प्रयोग गर्नु पनि हो।

आमाको समर्पण, बुबाको श्रम, शिक्षकको धैर्य र किसानको परिश्रममा त्यागका फरक रूप देखिन्छन्। जब मानिसले आफ्नो हितलाई मात्र जीवनको उद्देश्य मान्न छोड्छ, तब अरूको आवश्यकता र कल्याणले पनि उसको चेतनामा स्थान पाउँछन्। यसरी व्यक्तिगत जीवनको नैतिक विस्तार सामाजिक उत्तरदायित्वमा रूपान्तरित हुन्छ।

बाटोको छेउमा रहेको चौतारोमा बस्दा पिपलको एउटा पात मेरो काखमा झर्‍यो। मैले त्यसलाई हातमा लिएँ। रुखबाट अलग भएको त्यो पात पराजित भएको थिएन; त्यो प्रकृतिको परिवर्तनशील चक्रको एउटा अंश थियो। यस दृश्यले मलाई मानवीय आसक्तिबारे सोच्न प्रेरित गर्‍यो। मानिस प्रायः परिचित वस्तु, सम्बन्ध, प्रतिष्ठा र धारणालाई स्थायी ठान्न चाहन्छ। परिवर्तनको सम्भावनाले उसमा असुरक्षा उत्पन्न गर्छ। त्यसैले ऊ समयसँगै अनुपयोगी भइसकेका विश्वास, पुराना अपमान र अहंकारजन्य आग्रहलाई पनि समातिरहन्छ।

विगतबाट सिक्नु आवश्यक छ, तर विगतकै कैदी बनेर वर्तमानको सम्भावना गुमाउनु उचित हुँदैन। पुरानो पीडालाई छोड्नु भनेको त्यसबाट भएको अन्यायलाई अस्वीकार गर्नु होइन। यसको अर्थ विगतले आफ्नो सम्पूर्ण वर्तमानमाथि नियन्त्रण जमाउन नदिनु हो। छोड्नु सधैँ हार होइन; कहिलेकाहीँ नयाँ सम्भावनाका लागि स्थान निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो।

केही पर एउटा चिया पसलमा एक वृद्ध आगो तापिरहेका थिए। कुराकानीका क्रममा मैले आफू शान्तिको खोजीमा हिँडेको बताएँ। उनले सहज स्वरमा भने, “शान्ति खोज्ने मानिसले पहिले के छोड्नुपर्छ भनेर सोच्नुपर्छ।” मैले सोधेँ, “के छोड्ने?” उनले उत्तर दिए, “वस्तु होइन, वस्तुप्रतिको अन्धो मोह।”

उनको भनाइले मलाई आत्मसमीक्षातर्फ डोर्‍यायो। मैले आफ्नो जीवनका उपलब्धि, पद, प्रतिष्ठा र अपेक्षालाई सम्झिएँ। कतिपय उपलब्धि आत्मविकासका लागि आवश्यक थिए भने कतिपय अरूभन्दा अगाडि देखिने चाहनाबाट निर्देशित थिए। जब मानिस आफ्नो आत्ममूल्यलाई अरूको प्रशंसा र तुलनात्मक श्रेष्ठतामा निर्भर बनाउँछ, तब उसको मन बाह्य प्रतिक्रियाबाट प्रभावित हुन थाल्छ। प्रशंसा प्राप्त हुँदा उत्साहित हुने र आलोचना हुँदा अस्थिर हुने अवस्था यही निर्भरताको परिणाम हो।

त्यागले उपलब्धिको विरोध गर्दैन; उपलब्धिलाई आफ्नो अस्तित्वको एकमात्र आधार बनाउने प्रवृत्तिलाई प्रश्न गर्छ। यसले मानिसलाई सफलता प्राप्त गर्न प्रयत्नशील रहँदै पनि विनम्रता कायम राख्न र असफलताबाट सिक्न प्रेरित गर्छ।

उकालो बाटोमा हिँड्दै गर्दा मैले पछाडि फर्केर बस्तीलाई हेरेँ। त्यतिबेला एउटा सत्य स्पष्ट भयो—घरबाट टाढा हुनु र आसक्तिबाट मुक्त हुनु फरक कुरा हुन्। संसार छोडेर पहाडमा पुगे पनि मानिसले प्रतिष्ठाको मोह र आध्यात्मिक उपलब्धिप्रतिको अहंकार बोकेर हिँड्न सक्छ। त्यसैले बाह्य परित्यागलाई मात्र आन्तरिक मुक्तिको प्रमाण मान्न सकिँदैन।

यस सन्दर्भमा भगवद्गीताको निष्काम कर्मको अवधारणा सान्दर्भिक छ। कर्मयोगले कर्तव्यबाट पलायन हुनुभन्दा कर्मप्रतिको स्वार्थपूर्ण आसक्तिलाई संयमित गर्न जोड दिन्छ। मानिसले योजना बनाउन, परिणामको अपेक्षा राख्न र सफलता प्राप्त गर्न प्रयत्न गर्न सक्छ। तर परिणाम पूर्णतः आफ्नै नियन्त्रणमा हुन्छ भन्ने भ्रमले अनावश्यक तनाव उत्पन्न गर्छ। निष्काम कर्मको व्यावहारिक अर्थ कर्मको गुणस्तर, नैतिकता र उत्तरदायित्वमा ध्यान केन्द्रित गर्नु तथा परिणामप्रतिको अत्यधिक मानसिक निर्भरता घटाउनु हो।

यात्राका क्रममा एउटा विद्यालय देखियो। एक बालक लड्दा शिक्षक तुरुन्तै दौडिए र उसको घुँडामा लागेको धुलो सफा गरिदिए। त्यो सामान्य दृश्यले मलाई शिक्षकको वास्तविक उपलब्धिबारे सोच्न बाध्य बनायो। शिक्षकको योगदान तलब र पदमा मात्र सीमित हुँदैन। उसको धैर्य र मार्गदर्शनले विद्यार्थीको आत्मविश्वास तथा भविष्य निर्माण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। आफ्नो समय अरूको सम्भावनामा लगानी गर्नु पनि त्यागको अर्थपूर्ण रूप हो।

यद्यपि त्यागलाई व्यक्तिगत आवश्यकताको दमनका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। स्वस्थ त्याग स्वेच्छिक, विवेकपूर्ण र सन्तुलित हुनुपर्छ। अरूको हितका नाममा आफ्नै स्वास्थ्य, सम्मान वा आधारभूत अधिकारलाई निरन्तर उपेक्षा गर्नु नैतिकताको अनिवार्य सर्त होइन। वास्तविक त्यागले आत्मसम्मान नष्ट गर्दैन; यसले आत्मकेन्द्रिततालाई सीमित गर्दै सहअस्तित्वको चेतना विस्तार गर्छ।

दिउँसो नदीको किनारमा पुग्दा पानी निरन्तर बगिरहेको थियो। नदीलाई हेर्दै मैले सोचेँ—उसले अघिल्लो पानीलाई समातेर राख्दैन। प्रवाहकै कारण उसको यात्रा निरन्तर रहन्छ। मानव मनमा पनि पुराना पीडा, अपमान र क्रोधलाई बारम्बार दोहोर्‍याइरहँदा वर्तमान अनुभव तिनकै प्रभावमा सीमित हुन सक्छ। मानिसले विगतबाट शिक्षा ग्रहण गर्दै वर्तमानमा सचेत निर्णय गर्न सिक्नुपर्छ। यसरी त्याग विस्मरणको अभ्यास नभई अनुभवसँगको सम्बन्ध पुनर्गठन गर्ने प्रक्रिया बन्छ।

नदी पार गरेर म एउटा मन्दिरको आँगनमा पुगेँ। घण्टीको मधुर आवाज सुनिँदै थियो। आँखा बन्द गर्दा मनभित्र अनेक विचार उठे—मलाई सम्मान चाहिन्छ, सफलता चाहिन्छ, मेरो धारणा सही प्रमाणित हुनुपर्छ। मैले ती विचारलाई दबाइनँ; केवल तिनको उपस्थिति नियालिरहेँ। त्यस क्रममा एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता अनुभूत भयो—मनमा विचार उत्पन्न हुनु र त्यसैअनुसार व्यवहार गर्न बाध्य हुनु एउटै कुरा होइन।

आत्मनिरीक्षणले मानिसलाई आफ्ना विचार र भावनालाई तत्काल सत्य वा आदेशका रूपमा स्वीकार नगरी तिनको परीक्षण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। यसले प्रतिक्रियात्मक व्यवहार घटाउन र विवेकपूर्ण निर्णयका लागि स्थान निर्माण गर्न सक्छ। ध्यानले जीवनका सबै समस्या तत्काल समाधान गर्छ भन्ने होइन; तर आफ्नै मानसिक प्रतिक्रियालाई पहिचान गर्ने अवसर दिन्छ।

त्यस साँझ पहाडको एउटा सानो आश्रममा बस्दा आकाशमा असङ्ख्य तारा चम्किरहेका थिए। ब्रह्माण्डको विशालतासामु आफ्नो सीमितता अनुभूत गर्दै मैले सोचेँ—समय र सामर्थ्यले सीमित मानिस किन प्रतिष्ठालाई स्थायी उपलब्धि ठान्छ? पद, धन र प्रशंसा जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्, तर ती मानिसको सम्पूर्ण पहिचान होइनन्। आफ्नो अस्तित्वलाई तिनैसँग मात्र जोड्दा तिनको सम्भावित क्षतिले गहिरो असुरक्षा उत्पन्न गर्छ।

राति मैले आफैँसँग संवाद गरेँ, “तिमीले जीवनभर के खोज्यौ?” उत्तर आयो, “सफलता।” “सफल भएपछि?” “अझ ठूलो सफलता।” यो क्रम अन्तहीन थियो। यदि प्रत्येक उपलब्धिपछि नयाँ उपलब्धि नै सन्तुष्टिको अनिवार्य सर्त बन्छ भने वर्तमानमा सन्तुष्ट हुने सम्भावना सधैँ भविष्यमा धकेलिन्छ। त्यागले सबै लक्ष्य त्याग्न सिकाउँदैन; यसले आवश्यक र अनावश्यक चाहनाबीच भेद गर्न सिकाउँछ।

भोलिपल्ट बिहान सूर्यको प्रकाशले पहाडको टुप्पो सुनौलो बनायो। म केही समय शान्त बसेँ र श्वासप्रश्वासलाई नियालिरहेँ। विचारहरू उठे र हराए। संसारमा कुनै असाधारण परिवर्तन भएको थिएन। मेरा समस्या र जिम्मेवारी यथावत् थिए, तर तिनलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदलिएको थियो। मैले बुझेँ—शान्ति समस्याविहीन जीवन होइन; समस्या उपस्थित हुँदा पनि विवेकपूर्ण प्रतिक्रिया दिन सक्ने मानसिक क्षमता हो।

घर फर्कने क्रममा मैले फेरि त्यही किसानलाई खेतमा काम गरिरहेको देखेँ। यसपटक उसको श्रमले मलाई जीवनप्रतिको स्वीकार र जिम्मेवारीको महत्त्व सम्झायो। शान्तिको खोजी दैनिक जीवनबाट अलग भएर मात्र सम्भव हुँदैन। परिवार, कार्यालय, समाजसेवा र सार्वजनिक जिम्मेवारीभित्र पनि यसको अभ्यास गर्न सकिन्छ।

विशेषतः सार्वजनिक प्रशासनमा त्यागको अर्थ व्यक्तिगत लाभका लागि अधिकार प्रयोग गर्ने प्रलोभनबाट मुक्त हुनु हो। सार्वजनिक पद प्रतिष्ठा विस्तार गर्ने साधन होइन, नागरिकप्रतिको उत्तरदायित्व निर्वाह गर्ने अवसर हो। निष्पक्षता, पारदर्शिता, सेवाभाव र कर्तव्यनिष्ठतामा आधारित आचरणले सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छ। यस अर्थमा त्याग व्यक्तिगत आध्यात्मिक अभ्यास मात्र नभई नैतिक समाज निर्माण गर्ने आधार पनि हो।

साँझ घर फर्कँदा सबै कुरा उस्तै थियो, तर मेरो दृष्टिकोण बदलिएको थियो। मैले डायरीमा लेखेँ—“त्याग भनेको हात खाली पार्नु मात्र होइन, हृदयलाई हलुका बनाउनु हो।” धन छोड्दैमा लोभ समाप्त हुँदैन, मौन बस्दैमा अहंकार हराउँदैन र संसारबाट टाढिँदैमा मोहबाट मुक्ति मिल्दैन। वास्तविक त्यागको परीक्षण व्यवहारमा विकसित हुने विनम्रता, करुणा, सन्तोष र उत्तरदायित्वबाट हुन्छ।

अन्ततः मैले शान्तिलाई कुनै निश्चित स्थानमा प्राप्त हुने वस्तुका रूपमा होइन, निरन्तर अभ्यासबाट विकसित हुने चेतनाको अवस्थाका रूपमा बुझ्न थालेँ। त्यागमार्गको गन्तव्य संसारबाट पलायन होइन, संसारसँगको सम्बन्धलाई विवेकपूर्ण बनाउनु हो। स्वार्थलाई संयमित गरेर सेवा रोज्नु, अहंकारलाई सीमित गरेर प्रेमलाई स्थान दिनु र लोभलाई नियन्त्रण गरेर सन्तोषको अभ्यास गर्नु यस यात्राका आधार हुन्।

मेरो यात्रा घर फर्किएर समाप्त भएको थिएन। बरु त्यहीँबाट यसको वास्तविक प्रारम्भ भएको थियो। बाहिरको सडकमा हिँडेर मैले भित्रको यात्राको आवश्यकता पहिचान गरेको थिएँ। प्रत्येक दिन आफ्ना अपेक्षा र प्रतिक्रियाको समीक्षा गर्नु, आवश्यकताभन्दा बढी आग्रहलाई चिन्नु र अरूको अस्तित्वलाई सम्मान गर्नु नै त्यस यात्राका व्यावहारिक चरण थिए।

अन्ततः शान्ति बाह्य संसार जितेर प्राप्त हुने पुरस्कार होइन। यो आफ्नै मनका लोभ, भय, अहंकार र अनावश्यक आग्रहसँग सचेत संवाद गर्दै विकसित हुने आन्तरिक स्वतन्त्रता हो। जब मानिसले अनावश्यक कुरा छोड्न सिक्छ, तब जीवनका वास्तविक मूल्यहरू अझ स्पष्ट देखिन थाल्छन्। प्राप्तिको अन्धो दौडबाट विवेकपूर्ण जीवनतर्फ र आत्मकेन्द्रित आकाङ्क्षाबाट सहअस्तित्वतर्फ हुने यही रूपान्तरणमा त्यागको दार्शनिक सार निहित छ। जीवनको गहिरो शान्ति सम्भवतः त्यही क्षण भेटिन्छ, जब मानिसले संसारबाट सबै कुरा प्राप्त गर्नुपर्ने बाध्यताबाट मुक्त भएर प्राप्त जीवनलाई अर्थपूर्ण, उत्तरदायी र मानवीय बनाउन सिक्छ।