काठमाडौं– तिहार भन्नासाथ धेरैको मनमा झिलिमिली बत्ती, फूलमाला, देउसीभैलो, लक्ष्मीपूजा र भाइटीकाको दृश्य आउँछ। तर नेपाली समाजको दोस्रो ठूलो चाड तिहारको सुरुवात भने एउटा यस्तो चरासँग जोडिएको छ, जसलाई सामान्य दिनमा धेरैले अशुभ आवाज निकाल्ने र फोहोर खाने चराका रूपमा हेर्ने गर्छन्। त्यो हो– काग।

तिहारको पहिलो दिन अर्थात् कार्तिक कृष्णपक्ष त्रयोदशीका दिन कागको पूजा गरेर यमपञ्चक सुरु गरिन्छ। बिहानै घरका सदस्यले खानेकुरा तयार पारेर घरको छत, आँगन वा खुला ठाउँमा राख्छन्। कागलाई बोलाउँछन्, खाना खुवाउँछन् र शुभ समाचार ल्याइदिन आग्रह गर्छन्। कतिपय घरमा कागलाई खाना नखुवाई आफूले भोजन नगर्ने परम्परासमेत छ।

सामान्य दिनमा खासै वास्ता नगरिने कागलाई वर्षको एक दिन विशेष सम्मान दिइनु आफैँमा रोचक सांस्कृतिक परम्परा हो। आखिर काग तिहारको पहिलो दिन किन मनाइन्छ? कागलाई नै किन पूजा गरिन्छ? यसको धार्मिक विश्वास र सामाजिक सन्देश के हो?

काग तिहारको महत्त्व बुझ्न यससँग जोडिएको धार्मिक मान्यता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र नेपाली समाजको सांस्कृतिक चेतना बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

यमराजका दूत मानिन्छन् काग:

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार कागलाई मृत्युका देवता यमराजको दूतका रूपमा लिइन्छ। यमराजलाई मानिसको जन्म, मृत्यु र कर्मको लेखाजोखा राख्ने देवताका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। कागले मानिसको लोकबाट यमलोकसम्म सन्देश पुर्‍याउने विश्वासका आधारमा यसको पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार कागले यमराजसमक्ष मानिसका गतिविधि र खबर पुर्‍याउँछ। त्यसैले कागलाई खुसी पार्न सके घरपरिवारमा दुःख, पीडा, मृत्यु र अशुभ घटनाबाट बच्न सकिने जनविश्वास छ।

कागको आवाजलाई कतिपय अवस्थामा अशुभ समाचारसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। घरको छत वा आँगनमा काग कराएमा कुनै खबर आउने संकेतका रूपमा लिने चलन पनि नेपाली समाजमा छ। तर काग तिहारका दिन भने त्यही कागलाई शुभ समाचार ल्याउने दूतका रूपमा सम्मान गरिन्छ।

यस दिन कागलाई मिठा परिकार, भात, रोटी, सेलरोटी, फलफूललगायत खानेकुरा अर्पण गरिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार कागलाई भोजन गराउँदा यमराज प्रसन्न हुने र परिवारमा अकाल मृत्यु तथा अनिष्टबाट सुरक्षा मिल्ने मान्यता छ। Public Service

 तिहारको सुरुवात नै कागको पूजाबाट किन?

तिहारलाई यमपञ्चक पनि भनिन्छ। पाँच दिनसम्म मनाइने यस पर्वमा काग, कुकुर, गाई, गोरु र दाजुभाइको विशेष महत्त्व हुन्छ। विभिन्न दिनमा फरक–फरक जीवजन्तु तथा सम्बन्धको सम्मान गर्ने परम्परा छ।

यमपञ्चकको पहिलो दिन काग तिहार मनाइन्छ। त्यसपछि कुकुर तिहार, गाईपूजा तथा लक्ष्मीपूजा, गोरुपूजा तथा गोवर्धन पूजा र अन्तिम दिन भाइटीका मनाउने परम्परा छ। तिथिअनुसार केही वर्ष पर्वका दिनहरू एकै दिन पनि पर्न सक्छन्।

कागलाई पहिलो दिन पूजा गर्नुको धार्मिक कारण यमराजसँग जोडिएको छ। यमराजको सन्देशवाहक मानिने कागलाई सम्मान गरेर तिहारको सुरुवात गर्दा घरपरिवारमा शुभता कायम रहने विश्वास गरिन्छ।

तिहारका पाँच दिनलाई मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध सम्झाउने पर्वका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। यसमा देवीदेवताको आराधनासँगै मानव जीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने पशुपन्छीलाई समेत सम्मान गरिन्छ।

कागको पूजा केवल धार्मिक आस्था मात्रै होइन:

काग तिहारको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिको सम्मान हो। मानिसले आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्न प्रकृतिका विभिन्न स्रोत उपयोग गर्दै आएको छ। तर प्रकृतिको सन्तुलन कायम राख्न पशुपन्छीको पनि उत्तिकै भूमिका हुन्छ।

काग वातावरणीय प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने चरा हो। यसले मरेका जीवजन्तुका अवशेष तथा विभिन्न जैविक फोहोर खाएर वातावरण सफा राख्न सहयोग गर्छ। कीरा तथा अन्य साना जीवको संख्या नियन्त्रणमा पनि यसको भूमिका हुन्छ। यस अर्थमा कागलाई प्रकृतिको सफाइ प्रक्रियामा सहयोग गर्ने चराका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

मानिसले उपयोगी ठानेका पशुपन्छीलाई मात्रै सम्मान गर्ने होइन, प्रकृतिमा आफ्नै भूमिका भएका सामान्य देखिने जीवलाई समेत महत्त्व दिनुपर्छ भन्ने सन्देश काग तिहारले दिन्छ।

कागले वातावरणमा पुर्‍याउने योगदानलाई बुझ्दा यसको पूजा केवल धार्मिक विधिमा सीमित नरहेको देखिन्छ। यसले जैविक विविधता संरक्षण र चराचुरुङ्गीप्रति संवेदनशील बन्न पनि प्रेरित गर्छ।

 कागले सिकाउँछ सामूहिकता र बाँडेर खाने संस्कार:

कागको अर्को रोचक व्यवहार भनेको खानेकुरा भेटेपछि अरू कागलाई समेत बोलाउनु हो। एउटा कागले खाना भेट्दा आवाज निकालेर अन्य कागलाई बोलाउने गरेको देखिन्छ। यस व्यवहारलाई नेपाली समाजमा सामूहिकता र बाँडेर खाने संस्कारसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ।

मानिसले पनि आफूले प्राप्त गरेको सुख, सुविधा र अवसर अरूसँग बाँड्नुपर्छ भन्ने सन्देश यस परम्परासँग जोडिएको छ।

काग तिहारमा घरमा तयार पारिएको खानेकुरा कागलाई अर्पण गर्नुको अर्थ केवल एउटा चरालाई खाना दिनु मात्रै होइन, आफ्नो वरपर रहेका जीवजन्तुको अस्तित्व स्वीकार गर्नु पनि हो।

यसले मानिसलाई आफू मात्रै प्रकृतिको केन्द्र होइन भन्ने कुरा सम्झाउँछ। पृथ्वीमा मानिससँगै अन्य जीवजन्तुको पनि बाँच्ने अधिकार छ। उनीहरूको संरक्षण र अस्तित्वप्रति संवेदनशील हुनु मानवीय जिम्मेवारी हो।

अशुभ मानिने कागलाई एक दिन विशेष सम्मान:

नेपाली समाजमा कागको आवाजलाई परम्परागत रूपमा विभिन्न संकेतसँग जोडेर हेर्ने चलन छ। घरको छतमा काग कराएमा पाहुना आउने, कुनै खबर प्राप्त हुने वा केही घटना हुन सक्ने अनुमान गर्ने लोकविश्वास पाइन्छ।

काग कराउँदा कतिपयले ‘शुभ बोल, शुभ बोल’ भन्ने गर्छन्। यसको आवाजलाई अशुभसँग जोड्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता पनि छ। तर काग तिहारका दिन भने कागलाई शुभ समाचारको प्रतीक मानेर पूजा गरिन्छ।

यो परम्पराले समाजमा कुनै जीवप्रति रहेको धारणा र त्यसलाई सम्मान गर्ने संस्कारबीचको सम्बन्ध देखाउँछ। सामान्य दिनमा बेवास्ता गरिने चरालाई समेत विशेष दिनमा पूजा गर्नुले जीवजन्तुप्रतिको सम्मानको दायरा फराकिलो बनाउँछ।

यसै कारण काग तिहारलाई धार्मिक आस्था र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता दुवैसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ।

आधुनिक समयमा काग तिहारको सान्दर्भिकता:

समयसँगै तिहार मनाउने शैलीमा परिवर्तन आएको छ। पहिले घरको आँगन, छत वा बारीमा कागलाई खाना राखेर पूजा गर्ने चलन बढी थियो। अहिले सहरी क्षेत्रमा घरको संरचना, खुला ठाउँको अभाव र मानिसको व्यस्त जीवनशैलीका कारण परम्परागत अभ्यास केही फरक हुन थालेको छ।

कतिपय ठाउँमा कागलाई खाना खुवाउने परम्परा औपचारिकतामा सीमित हुन थालेको देखिन्छ। तर चाडपर्वको वास्तविक सन्देश भने परम्परा निर्वाह गर्नुमा मात्रै सीमित हुनु हुँदैन।

कागलाई खाना खुवाउँदा पनि सफा र सुरक्षित खानेकुरा दिनुपर्छ। प्लास्टिकमा खाना राख्ने, कुहिएको वा बिग्रिएको खानेकुरा फाल्ने तथा चरालाई हानि पुग्ने वस्तु खुवाउने काम गर्नु हुँदैन। धार्मिक आस्थासँगै वातावरणीय स्वच्छता र चराको स्वास्थ्यलाई पनि ध्यान दिन आवश्यक छ।

सहरीकरणसँगै चराचुरुङ्गीको बासस्थान घट्दै गएको अवस्थामा कागलगायत अन्य चराको संरक्षणबारे सोच्नु अझ आवश्यक भएको छ। घरको वरिपरि हरियाली कायम राख्ने, चराको बासस्थान नष्ट नगर्ने र वातावरण प्रदूषण कम गर्ने काम पनि यस पर्वको सन्देशसँग जोड्न सकिन्छ।

काग तिहारले दिने मुख्य सन्देश:

काग तिहारलाई केवल कागलाई खाना खुवाउने पर्वका रूपमा बुझ्नु यसको महत्त्वलाई साँघुरो बनाउनु हो। यो पर्वले मानिसलाई प्रकृतिका सबै जीवप्रति दया, सम्मान र सहअस्तित्वको भावना राख्न सिकाउँछ।

मानिसले आफ्नो जीवन सहज बनाउन प्रकृतिमा निर्भर रहनुपर्छ। तर प्रकृतिबाट लाभ लिने क्रममा अन्य जीवजन्तुको अस्तित्व र अधिकारलाई बिर्सनु हुँदैन। सानो देखिने चराले पनि वातावरणीय सन्तुलनमा ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ भन्ने कुरा काग तिहारले सम्झाउँछ।

धार्मिक मान्यताले कागलाई यमराजको दूतका रूपमा सम्मान गर्छ भने सामाजिक दृष्टिले यसले सामूहिकता, बाँडेर खाने संस्कार र जीवप्रतिको करुणा सिकाउँछ। वातावरणीय दृष्टिले चराचुरुङ्गीको संरक्षण र जैविक विविधताको महत्त्व बुझाउँछ।

तिहारको सुरुवात कागको पूजाबाट हुनुको अर्थ पनि यही हो– मानिसले आफ्नो उत्सव सुरु गर्दा प्रकृति र आफू वरपरका जीवजन्तुलाई बिर्सनु हुँदैन।

यसैले काग तिहार एउटा धार्मिक पर्व मात्रै होइन, मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई पुनः स्मरण गराउने सांस्कृतिक अवसर पनि हो। वर्षमा एक दिन कागलाई खाना खुवाएर मात्रै आफ्नो जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। हरेक दिन चराचुरुङ्गी र प्रकृतिको संरक्षणमा सचेत रहन सक्नु नै यस पर्वको वास्तविक मर्म हो।