काठमाडौं– आजभन्दा हजारौँ वर्षअघि मानव सभ्यताले रोगबाट मुक्ति पाउने उपाय खोजिरहेको थियो। रोगव्याधीबाट मानव जीवनलाई कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने चिन्ताकै बीच जन्मिएको मानिने आयुर्वेद आज पनि स्वास्थ्य विज्ञानको एउटा महत्वपूर्ण अध्यायका रूपमा चर्चामा छ। यही प्राचीन चिकित्सा परम्परा, स्वास्थ्य चेतना र उपचार पद्धतिको ऐतिहासिक आधारसँग जोडिएको दिन हो,धन्वन्तरी जयन्ती अर्थात् राष्ट्रिय आरोग्य दिवस।

हरेक वर्ष कार्तिक कृष्णपक्ष त्रयोदशीका दिन मनाइने धन्वन्तरी जयन्ती केवल धार्मिक आस्थाको पर्व होइन। यो आयुर्वेदको उत्पत्ति, प्राचीन चिकित्सा ज्ञान, शल्य चिकित्साको विकास र स्वस्थ जीवनशैलीको महत्त्व स्मरण गर्ने अवसरसमेत हो।

धार्मिक मान्यताअनुसार समुद्र मन्थनबाट अमृतको कलशसहित भगवान धन्वन्तरी प्रकट भएको दिनलाई धन्वन्तरी जयन्तीका रूपमा मनाइन्छ। पौराणिक कथामा देवता र दानवबीच अमृत प्राप्तिका लागि समुद्र मन्थन गरिएको उल्लेख छ। मन्दराचल पर्वतलाई मदानी र वासुकी नागलाई डोरी बनाएर गरिएको मन्थनबाट कार्तिक कृष्णपक्ष त्रयोदशीका दिन धन्वन्तरी अमृतको कलशसहित प्रकट भएको विश्वास गरिन्छ।

धन्वन्तरीलाई भगवान विष्णुको अवतार तथा आयुर्वेदका प्रवर्तकका रूपमा पूजा गरिन्छ। तर धन्वन्तरीको महत्त्व धार्मिक आस्थामा मात्रै सीमित छैन। उनलाई स्वास्थ्य विज्ञान, औषधोपचार र मानव जीवनलाई रोगमुक्त बनाउने ज्ञानको प्रतीकका रूपमा समेत लिइन्छ।

तीन सूत्रमा स्वस्थ जीवनको दर्शन:

धन्वन्तरीसँग जोडिएको स्वास्थ्य दर्शनले मानिसलाई स्वस्थ रहन खानपान र जीवनशैलीमा अनुशासित हुन प्रेरित गर्छ। हितभोग, ऋतुभोग र मितभोगलाई स्वस्थ जीवनका तीन आधारभूत सूत्रका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

हितभोग अर्थात् शरीरलाई हित गर्ने र स्वास्थ्यका लागि उपयोगी खानेकुरा सेवन गर्नु। ऋतुभोग अर्थात् मौसम र ऋतु अनुकूल आहारविहार अपनाउनु। मितभोग अर्थात् आवश्यकताभन्दा बढी नखाई सन्तुलित मात्रामा भोजन गर्नु।

यी तीन सिद्धान्तले हजारौँ वर्षअघिदेखि नै खानपान र जीवनशैलीलाई स्वास्थ्यसँग जोडेर हेर्ने परम्परा रहेको देखाउँछन्। अहिले आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले पनि सन्तुलित आहार, मौसमी खानपान र खानाको मात्रा नियन्त्रणलाई स्वस्थ जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष मान्दै आएको छ।

सुश्रुतसम्म आइपुग्दा शल्य चिकित्साले लियो नयाँ मोड:

धन्वन्तरी परम्पराको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष शल्य चिकित्साको इतिहाससँग जोडिन्छ। आयुर्वेदिक परम्पराअनुसार धन्वन्तरीबाट प्राप्त चिकित्सा ज्ञान विभिन्न ऋषिमुनिमार्फत पुस्तान्तरण हुँदै गएको थियो। यही परम्परामा सुश्रुतको योगदान विशेष रूपमा स्मरण गरिन्छ।

काशीका राजा दिवोदासलाई धन्वन्तरीका रूपमा चिनिने परम्परा छ। उनले आफ्ना शिष्य सुश्रुतलाई चिकित्सा ज्ञान प्रदान गरेको मानिन्छ। सुश्रुतले त्यही ज्ञानलाई व्यवस्थित गर्दै ‘सुश्रुत संहिता’ तयार पारे।

सुश्रुत संहितामा शल्य चिकित्सासम्बन्धी विधि, उपकरण, शल्यक्रियाको अभ्यास र उपचार पद्धतिबारे विस्तृत चर्चा गरिएको छ। यसमा उल्लेखित शल्य चिकित्सा पद्धतिका कारण सुश्रुतलाई शल्य चिकित्साका अग्रणी व्यक्तित्वका रूपमा सम्मान गरिन्छ। आयुर्वेदिक परम्परामा उनलाई शल्य चिकित्साका पिता मान्ने गरिन्छ।

यसले प्राचीन भारतीय उपमहाद्वीपमा चिकित्सा ज्ञान केवल जडीबुटी र औषधिमा सीमित थिएन भन्ने देखाउँछ। शल्यक्रियासम्बन्धी व्यवस्थित ज्ञान र अभ्याससमेत विकसित भएको थियो।

रोग बढेपछि ज्ञानलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास:

आयुर्वेदको विकाससँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण प्रसंग आत्रेय ऋषिको छ। पौराणिक तथा आयुर्वेदिक परम्परामा रोगव्याधी बढ्दै गएपछि हिमवत क्षेत्रमा ऋषिमुनिहरूको सभा बसेको र चिकित्सा ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा विस्तार गर्ने विषयमा छलफल भएको उल्लेख पाइन्छ।

त्यसपछि आत्रेय ऋषिलाई इन्द्रसँग आयुर्वेदको ज्ञान हासिल गर्न पठाइएको कथन छ। ब्रह्मसंहितामा समेटिएको विशाल ज्ञानलाई सबैले सहज रूपमा अध्ययन गर्न कठिन भएपछि त्यसलाई आठ शाखामा विभाजन गरिएको मानिन्छ। यही आठ शाखामा आधारित चिकित्सा पद्धतिलाई अष्टाङ्ग आयुर्वेद भनिन्छ।

यसले आयुर्वेदलाई केवल उपचारको माध्यम नभई विभिन्न रोग, शरीरका अवस्था र चिकित्सा विधिलाई समेट्ने व्यवस्थित ज्ञान परम्पराका रूपमा विकास गरिएको देखाउँछ।

बुद्धकालपछि शल्य चिकित्साको अभ्यासमा प्रभाव:

इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा धार्मिक, सामाजिक र राजनीतिक मान्यताले चिकित्सा पद्धतिको विकासलाई प्रभाव पारेका छन्। गौतम बुद्धको समयमा अहिंसा र जीवहत्या नगर्ने विचारले व्यापकता पाउँदा शल्य चिकित्साको अभ्यास प्रभावित भएको भन्ने व्याख्या पनि पाइन्छ। यद्यपि शल्य चिकित्साको विकास र अवनतिलाई एउटै कारणसँग जोडेर हेर्न मिल्दैन।

सुश्रुत संहितामा वर्णित शल्य चिकित्सा ज्ञान विश्व चिकित्सा इतिहासको अध्ययनमा समेत महत्त्वपूर्ण स्रोत मानिन्छ। प्राचीन चिकित्सा ग्रन्थमा समेटिएका विधि र ज्ञानले पछिल्ला पुस्ताको चिकित्सा अध्ययनमा ऐतिहासिक आधार प्रदान गरेका छन्।

धन्वन्तरी जयन्ती राष्ट्रिय आरोग्य दिवस कसरी बन्यो?

नेपालमा धन्वन्तरी जयन्तीलाई राष्ट्रिय आरोग्य दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय तत्कालीन राष्ट्रपति रामवरण यादव स्वास्थ्य मन्त्री रहेका बेला नभई तत्कालीन स्वास्थ्य मन्त्री रामवरण यादवको कार्यकालसँग जोडेर उल्लेख गरिँदै आएको छ। यससम्बन्धी आधिकारिक निर्णयको मिति र सरकारी अभिलेख पुष्टि गर्नु आवश्यक छ।

त्यसपछि यो दिवसलाई आयुर्वेद क्षेत्रको विशेष दिनका रूपमा विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरी मनाउने परम्परा विकसित भएको हो।

तर प्रश्न केवल दिवस मनाउने र औपचारिक कार्यक्रम गर्नेमा सीमित छैन। नेपालमा आयुर्वेदको ऐतिहासिक महत्त्वबारे चर्चा भइरहे पनि यसको अनुसन्धान, गुणस्तरीय औषधि उत्पादन, दक्ष जनशक्ति, प्रभावकारी सेवा विस्तार र वैज्ञानिक प्रमाणीकरणमा कति काम भएको छ भन्ने विषय अझै महत्त्वपूर्ण छ।

हजारौँ वर्ष पुरानो चिकित्सा ज्ञानलाई गौरवका रूपमा प्रस्तुत गर्नु एउटा पक्ष हो भने त्यसलाई प्रमाणमा आधारित अनुसन्धान, गुणस्तर नियन्त्रण र सुरक्षित उपचार प्रणालीसँग जोड्नु अर्को चुनौती हो।

धन्वन्तरी जयन्तीको वास्तविक सन्देश पनि यही हो,रोग लागेपछि उपचार खोज्नु मात्रै स्वास्थ्य होइन, रोगबाट बच्ने जीवनशैली अपनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। अमृतको खोजीबाट सुरु भएको मानिने यो ऐतिहासिक परम्पराले आजको पुस्तालाई स्वस्थ जीवन, सन्तुलित आहार र चिकित्सा ज्ञानको संरक्षण तथा विकासबारे पुनः सोच्न प्रेरित गर्छ।