नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहार अर्थात् यमपञ्चकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दिनमध्ये एक हो लक्ष्मीपूजा। उज्यालो, आस्था, विश्वास, धन, सुख र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा मनाइने यस पर्वले नेपाली समाजमा विशेष धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व बोकेको छ। प्रत्येक वर्ष कार्तिक कृष्ण औँसीका दिन मनाइने लक्ष्मीपूजामा धनकी देवी माता लक्ष्मीको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरिन्छ। घर, आँगन, पसल, कार्यालय तथा विभिन्न व्यावसायिक प्रतिष्ठानलाई दीपावलीले झिलिमिली बनाउँदै सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिन्छ।

अँध्यारोलाई उज्यालोले पराजित गर्ने सन्देश दिने यस पर्वमा साँझ परेपछि घरघरमा दियो, मैनबत्ती, बिजुलीका बत्ती र झिलिमिली बत्ती बाल्ने परम्परा छ। विशेषगरी लक्ष्मीपूजाको दिन नेपाली समाजमा छुट्टै उत्साह र उमङ्ग देखिन्छ। बालबालिका, युवायुवतीदेखि ज्येष्ठ नागरिकसम्म सबैले आ–आफ्नो क्षमताअनुसार पर्व मनाउँछन्।

 लक्ष्मीपूजा किन र कसरी मनाइन्छ ?

हिन्दू धर्मशास्त्रअनुसार माता लक्ष्मीलाई धन, वैभव, ऐश्वर्य, सौभाग्य र समृद्धिकी देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। भगवान् विष्णुकी अर्धाङ्गिनी मानिने लक्ष्मीलाई सुख, शान्ति र सम्पन्नताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार लक्ष्मीपूजाका दिन माता लक्ष्मीको पूजा गरेमा घरपरिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुने विश्वास छ।

यस दिन बिहानैदेखि घरको सरसफाइ गर्ने, घरआँगन लिपपोत गर्ने, ढोका तथा झ्याल सजाउने र पूजाका सामग्री तयार पार्ने गरिन्छ। विशेषगरी घरमा फोहोर नराख्ने र सफा तथा सुन्दर बनाउने परम्परा छ। धार्मिक विश्वासअनुसार सफा, सुन्दर र उज्यालो घरमा माता लक्ष्मीको वास हुन्छ।

साँझ परेपछि घरको मूल ढोकादेखि पूजाकोठासम्म चामलको पीठो, अबिर वा अन्य सामग्री प्रयोग गरेर लक्ष्मीको पाइला बनाइन्छ। ती पाइलाहरूलाई घरभित्र प्रवेश गराइएको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। घरको मूल ढोका, झ्याल, आँगन र छतमा दियो बालिन्छ। त्यसपछि विधिपूर्वक माता लक्ष्मीको पूजा गरी फूल, अक्षता, फलफूल, मिठाई, धूप, दीप र नैवेद्य अर्पण गरिन्छ।

कतिपय परिवारमा लक्ष्मीपूजाका दिन घरमा रहेका धनसम्पत्ति, गरगहना, सिक्का, पैसा तथा खाता–बहीको समेत पूजा गर्ने चलन छ। व्यापारी तथा व्यवसायीहरूले आफ्नो पसल, कार्यालय र व्यापारिक प्रतिष्ठानमा विशेष पूजा गरी आगामी दिनमा व्यापार वृद्धि र आर्थिक सफलता मिलोस् भन्ने कामना गर्छन्।

लक्ष्मीपूजामा दीपावलीको विशेष महत्त्व:

लक्ष्मीपूजालाई दीपावलीका रूपमा पनि चिनिन्छ। दीपावलीको अर्थ दीपहरूको पङ्क्ति अर्थात् दियोहरूको लाम हो। यस दिन घरघरमा दियो बाल्नुको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ।

दियोको उज्यालोलाई अज्ञानता, निराशा, नकारात्मकता र अन्धकारमाथि ज्ञान, आशा, सकारात्मकता र उज्यालोको विजयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। माटोको दियोमा तेल वा घिउ राखेर बत्ती बाल्ने परम्परा प्राचीन समयदेखि चल्दै आएको छ। पछिल्लो समय परम्परागत दियोसँगै विद्युतीय बत्ती, झिलिमिली लाइट र विभिन्न सजावटका सामग्रीको प्रयोग पनि बढेको छ।

लक्ष्मीपूजाको रात घर तथा बस्तीहरू उज्यालोले सजिएका हुन्छन्। शहरका ठूला भवनदेखि ग्रामीण क्षेत्रका साना घरसम्म दीपावलीको रौनक देख्न सकिन्छ। विशेषगरी साँझको समयमा बलेका दियो र झिलिमिली बत्तीले वातावरणलाई आकर्षक बनाउँछन्।

 लक्ष्मीपूजाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व:

लक्ष्मीपूजा केवल धनसम्पत्ति प्राप्तिको कामनासँग मात्र सम्बन्धित पर्व होइन। यसले मानिसलाई परिश्रम, स्वच्छता, अनुशासन, सद्भाव र सकारात्मक सोचको महत्त्वसमेत सम्झाउँछ।

धार्मिक मान्यताअनुसार माता लक्ष्मीको कृपा प्राप्त गर्न घर सफा राख्नुपर्छ, अरूको सम्मान गर्नुपर्छ र इमानदारीपूर्वक कर्म गर्नुपर्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। धनसम्पत्ति मात्र जीवनको सफलता होइन, परिवारमा माया, सद्भाव, स्वास्थ्य, शान्ति र सन्तुष्टि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन् भन्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ।

नेपाली समाजमा लक्ष्मीपूजाले पारिवारिक एकता र सामाजिक सम्बन्धलाई समेत बलियो बनाउँछ। रोजगारी, अध्ययन तथा विभिन्न कारणले घरबाहिर रहेका परिवारका सदस्यहरू चाडपर्वको अवसरमा घर फर्किने गर्छन्। परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा भेला भएर पूजा गर्ने, मिठामिठा परिकार खाने र खुसी साटासाट गर्ने चलनले आपसी सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ।

यस दिन घरमा नयाँ लुगा लगाउने, मिठाई तथा फलफूल बाँड्ने र आफन्त तथा छिमेकीलाई शुभकामना दिने परम्परा पनि छ। यसले समाजमा प्रेम, सहयोग र सद्भावको भावना विकास गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

देउसी–भैलो र लक्ष्मीपूजाको रौनक:

तिहारको अर्को महत्त्वपूर्ण आकर्षण देउसी–भैलो हो। लक्ष्मीपूजाको अवसरमा बालबालिका, युवायुवती तथा विभिन्न समूहले घरघरमा पुगेर देउसी–भैलो खेल्ने गर्छन्। गीत, सङ्गीत, नृत्य र रमाइलोका माध्यमबाट शुभकामना आदानप्रदान गर्ने यो परम्परा नेपाली मौलिक संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।

देउसी–भैलो खेल्ने समूहलाई घरधनीले दक्षिणा, चामल, फलफूल तथा अन्य सामग्री दिने चलन छ। यसले आपसी सहयोग र सामाजिक एकताको भावना बढाउँछ। पछिल्लो समय देउसी–भैलो सामाजिक संस्था, क्लब, विद्यालय तथा विभिन्न सङ्घसंस्थाले समेत आयोजना गर्ने गरेका छन्।

तर पछिल्लो समय देउसी–भैलोको मौलिक स्वरूपमा परिवर्तन हुँदै गएको देखिन्छ। परम्परागत भाका र संस्कृतिको संरक्षण गर्दै आधुनिक पुस्तालाई यसप्रति आकर्षित गराउनु आवश्यक छ।

 आर्थिक गतिविधि र व्यापारमा चहलपहल:

लक्ष्मीपूजाले धार्मिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रमा मात्र नभई आर्थिक गतिविधिमा समेत महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्छ। तिहार नजिकिएसँगै बजारमा किनमेल गर्नेको भीड बढ्छ। फूल, माला, दियो, मैनबत्ती, झिलिमिली बत्ती, मिठाई, फलफूल, पूजा सामग्री र नयाँ लुगाको बिक्री बढ्ने गर्छ।

विशेषगरी सयपत्री तथा मखमली फूलको माग उच्च हुने भएकाले फूल व्यवसायी र किसानका लागि तिहार आम्दानीको महत्त्वपूर्ण अवसर बन्ने गरेको छ। त्यस्तै, माटोका दियो बनाउने कुमाल समुदाय, मिठाई व्यवसायी, कपडा पसल, सजावटका सामग्री बेच्ने व्यापारी तथा साना उद्यमीले पनि यस पर्वबाट आर्थिक लाभ लिने गर्छन्।

तिहारले स्थानीय उत्पादन र घरेलु व्यवसायलाई प्रोत्साहन गर्ने अवसरसमेत प्रदान गर्छ। नेपाली उत्पादनलाई प्राथमिकता दिँदै स्थानीय फूल, माटाका दियो, हस्तकलाका सामग्री र स्वदेशी मिठाईको प्रयोग बढाउन सके यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई थप बलियो बनाउन सक्छ।

आधुनिकतासँगै बदलिँदो लक्ष्मीपूजा:

समयसँगै लक्ष्मीपूजा मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। पहिले माटोका दियो, तेल र घिउका बत्ती तथा फूलमालाबाट घर सजाउने चलन बढी थियो। अहिले विद्युतीय झिलिमिली बत्ती, विभिन्न प्रकारका लाइट, कृत्रिम फूल तथा आधुनिक सजावटका सामग्रीको प्रयोग बढेको छ।

सामाजिक सञ्जालको विकाससँगै लक्ष्मीपूजाका सजावट, पूजा तथा पारिवारिक जमघटका तस्बिर र भिडियो सार्वजनिक गर्ने चलन पनि बढेको छ। विदेशमा रहेका नेपालीहरूले समेत सामाजिक सञ्जाल र प्रविधिको माध्यमबाट परिवारसँग जोडिएर पर्व मनाउने गरेका छन्।

तर आधुनिकतासँगै परम्परागत संस्कृतिको संरक्षण गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। माटोका दियो बाल्ने, स्थानीय फूलको माला प्रयोग गर्ने, परिवारसँगै पूजा गर्ने र देउसी–भैलो खेल्ने मौलिक परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु आजको आवश्यकता हो।

वातावरणमैत्री र सुरक्षित दीपावलीको आवश्यकता:

लक्ष्मीपूजा खुसी र उज्यालोको पर्व भए पनि पछिल्लो समय अत्यधिक विद्युत् खपत, प्लास्टिकजन्य सजावट, ध्वनि प्रदूषण र पटाका पड्काउने प्रवृत्तिले वातावरण तथा जनस्वास्थ्यमा असर पार्ने गरेको छ।

पटाकाबाट निस्कने धुवाँ र आवाजले बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, बिरामी तथा घरपालुवा जनावरलाई समस्या पार्न सक्छ। त्यस्तै, असावधानीपूर्वक दियो, मैनबत्ती तथा विद्युतीय बत्ती प्रयोग गर्दा आगलागी र दुर्घटनाको जोखिमसमेत रहन्छ।

त्यसैले दियो तथा मैनबत्ती सुरक्षित स्थानमा राख्ने, विद्युतीय तारको गुणस्तर जाँच गर्ने, एकै ठाउँमा अत्यधिक विद्युत् उपकरण नजोड्ने र आगलागीबाट बच्ने उपाय अपनाउनु आवश्यक छ। सकेसम्म पटाका तथा विस्फोटक पदार्थको प्रयोग नगरी शान्त र वातावरणमैत्री तरिकाले दीपावली मनाउनु उपयुक्त हुन्छ।

धनसँगै सद्भाव र सन्तुष्टिको कामना:

लक्ष्मीपूजा नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र पारिवारिक एकताको सुन्दर सङ्गम हो। यस पर्वले मानिसलाई धनसम्पत्ति प्राप्तिको कामना गर्न मात्र होइन, जीवनमा सकारात्मक सोच, मेहनत, इमानदारी र मानवीय सम्बन्धको महत्त्व बुझ्न पनि प्रेरित गर्छ।

धनले मानिसको आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग गरे पनि साँचो खुसी परिवारको माया, आपसी विश्वास, स्वास्थ्य, शान्ति र सन्तुष्टिमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले लक्ष्मीपूजाको वास्तविक महत्त्वलाई केवल धनकी देवीको आराधनामा सीमित नराखी समाजमा सद्भाव, सहयोग र मानवताको भावना फैलाउने अवसरका रूपमा लिन आवश्यक छ।

अन्ततः लक्ष्मीपूजा दियो बाल्ने, घर सजाउने र धनसम्पत्तिको कामना गर्ने दिन मात्र होइन, आफ्नो घरसँगै मनलाई पनि सफा बनाउने, पुराना मनमुटाव बिर्सने र नयाँ आशा तथा उत्साहका साथ जीवन अघि बढाउने पर्व हो। अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ, निराशाबाट आशातर्फ र अभावबाट समृद्धितर्फ अघि बढ्न प्रेरणा दिने लक्ष्मीपूजाले सबै नेपालीको घरपरिवारमा सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, प्रेम र समृद्धि छाओस् भन्ने शुभकामना बोकेको छ।