पूजा,परिश्रम, सदाचार र सेवाको समन्वयबाट समृद्ध समाजको निर्माण

भूमिका:

नेपाली समाजमा तिहार अर्थात् दीपावली केवल उज्यालो, उत्सव र मनोरञ्जनको पर्व होइन। यो प्रकृति, संस्कृति, सम्बन्ध, विश्वास, कृतज्ञता र जीवन दर्शनसँग जोडिएको मौलिक पर्व हो। यमपञ्चकको एक विशेष दिन लक्ष्मी पूजा यस पर्वको विशेष आकर्षण हो। घरआँगन सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, रंगोली बनाउने, फूलमालाले सजाउने, धनधान्य र सम्पत्तिको पूजा गर्ने तथा लक्ष्मी माताको आराधना गर्ने परम्पराले हाम्रो सांस्कृतिक जीवनमा विशेष स्थान राखेको छ।

लक्ष्मी पूजाको दिन प्रत्येक घरमा सुख, शान्ति, ऐश्वर्य र समृद्धिको कामना गरिन्छ। धनकी देवी माता लक्ष्मीको आगमन होस्, परिवारमा सुख र सम्पन्नता बढोस् तथा जीवनमा आर्थिक अभाव नहोस् भन्ने कामना गरिन्छ। यो हाम्रो आस्था र सांस्कृतिक विश्वासको सुन्दर पक्ष हो।

तर यस अवसरमा एउटा गम्भीर प्रश्नमा पनि विचार गर्न आवश्यक छ: के पूजा गर्नु नै समृद्धिको आधार हो? के दीप प्रज्वलन, फूल, अक्षता, धूप र नैवेद्य अर्पण गरेर मात्र जीवनमा आर्थिक तथा सामाजिक समृद्धि प्राप्त गर्न सकिन्छ? अथवा लक्ष्मी पूजाले हामीलाई समृद्धि निर्माण गर्ने कुनै गहिरो जीवन दर्शन र कर्म संस्कृतिको प्रेरणा दिन्छ?

वास्तवमा लक्ष्मी पूजाको सार्थकता केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन। यसले मानिसलाई श्रम, ज्ञान, उत्पादन, सदाचार, बचत, विवेक, दान र सामाजिक उत्तरदायित्वप्रति प्रेरित गर्न सक्छ। पूजा र कर्म, आस्था र व्यवहार तथा आध्यात्मिकता र भौतिक समृद्धिबीचको सन्तुलन नै लक्ष्मी पूजाको एउटा महत्वपूर्ण जीवनोपयोगी सन्देश हो।

१.लक्ष्मीको अर्थ : सर्वपक्षिय समृद्धि

सनातन हिन्दू दर्शनमा माता लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य, सौन्दर्य, सौभाग्य, सम्पन्नता र कल्याणकी देवीका रूपमा आराधना गरिन्छ। तर लक्ष्मीलाई केवल आर्थिक सम्पत्तिको प्रतीकका रूपमा बुझ्नु उनको व्यापक सांस्कृतिक र दार्शनिक अर्थलाई सीमित गर्नु हो।

समृद्धि भनेको केवल बैंक खातामा भएको रकम, घरजग्गा, गाडी वा भौतिक सम्पत्ति होइन। समृद्धिको वास्तविक अर्थमा ज्ञान, स्वास्थ्य, विवेक, आत्मविश्वास, पारिवारिक प्रेम, सामाजिक सम्मान, मानसिक शान्ति, नैतिकता र जीवनप्रतिको सन्तुष्टि पनि समावेश हुन्छन्।

सनातन परम्परामा वर्णित अष्टलक्ष्मीको अवधारणाले समृद्धिका विभिन्न आयामलाई बुझ्न सहयोग गर्छ। आदिलक्ष्मी, धनलक्ष्मी, धान्यलक्ष्मी, गजलक्ष्मी, सन्तानलक्ष्मी, वीरलक्ष्मी, विजयलक्ष्मी र विद्यालक्ष्मीका प्रतीकात्मक अर्थले जीवनमा धनसँगै ज्ञान, अन्न, साहस, सफलता, परिवार र आध्यात्मिक कल्याणको पनि महत्व रहेको देखाउँछन्।

यस दृष्टिले हेर्दा धन हुनु समृद्धिको एउटा पक्ष हो, सम्पूर्ण समृद्धि होइन। धनले सुविधा दिन सक्छ, तर विवेकले त्यसको सदुपयोग गर्न सिकाउँछ। सम्पत्तिले प्रतिष्ठा दिलाउन सक्छ, तर सदाचारले सम्मान दिलाउँछ। भौतिक सम्पन्नताले जीवन सहज बनाउन सक्छ, तर प्रेम र आत्मसन्तुष्टिले जीवनलाई आनन्दमय बनाउँछन्।

त्यसैले लक्ष्मीको आराधना गर्दा हामीले धनको मात्र होइन, समग्र जीवनको सम्पन्नताको कामना र अभ्यास गर्न आवश्यक छ।

२.के पूजा नै समृद्धिको आधार हो?

पूजा हाम्रो आस्था, विश्वास, संस्कार र आध्यात्मिक चेतनाको अभिव्यक्ति हो। पूजाले मानिसलाई सकारात्मक संकल्प, कृतज्ञता, अनुशासन र आत्मचिन्तनको अवसर प्रदान गर्न सक्छ। यसले मानिसलाई आफ्नो जीवन, कर्म र व्यवहारप्रति सचेत बनाउने सांस्कृतिक भूमिका पनि खेल्छ।

तर पूजा गर्नु र समृद्धि निर्माण गर्नु एउटै कुरा होइनन्। पूजा आस्थाको अभ्यास हो भने समृद्धि निरन्तर कर्म, ज्ञान, सीप, उत्पादन, विवेक र व्यवस्थापनबाट निर्माण हुने जीवन प्रक्रिया हो।

हामीले लक्ष्मीको आराधना गरिरहँदा आफ्नो श्रम र उत्पादन क्षमतालाई बेवास्ता गर्‍यौँ भने समृद्धिको आधार कमजोर हुन्छ। धनको कामना गर्‍यौँ तर धन आर्जन गर्ने सीप विकास गरेनौँ भने हाम्रो कामना व्यवहारमा रूपान्तरण हुन सक्दैन। सुख र सम्पन्नताको प्रार्थना गर्‍यौँ तर समय, स्रोत र अवसरको सदुपयोग गर्न सकेनौँ भने परिणाम अपेक्षाअनुसार आउँदैन।

भगवद्गीताको कर्मयोग दर्शनले पनि कर्मको महत्वलाई विशेष रूपमा प्रस्तुत गर्छ। मानिसले आफ्नो कर्तव्यलाई निष्ठापूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ र कर्मलाई केवल व्यक्तिगत स्वार्थ तथा प्रतिफलसँग मात्र जोडेर हेर्नु हुँदैन भन्ने यसको मूल प्रेरणा हो।

यसको अर्थ पूजा गर्नु आवश्यक छैन भन्ने होइन। बरु पूजा र कर्मलाई परिपूरक बनाउनु आवश्यक छ। बिहानको प्रार्थनाले दिनको सकारात्मक संकल्प जन्माओस्, पूजाले सदाचारको प्रेरणा देओस् र त्यसपछि गरिने कर्मले जीवन तथा समाजमा वास्तविक परिवर्तन ल्याओस्।

आस्था प्रेरणाको स्रोत बन्नुपर्छ, कर्म समृद्धिको माध्यम बन्नुपर्छ र सदाचार समृद्धिको आधार बन्नुपर्छ।

३.लक्ष्मी प्रसन्न हुने अभ्यास : श्रम, स्वच्छता र सदाचार

लक्ष्मी पूजाको परम्परामा घर सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, घरआँगन सजाउने र व्यवस्थित वातावरण निर्माण गर्ने अभ्यास छ। यसलाई प्रतीकात्मक रूपमा मात्र होइन, दैनिक जीवनको संस्कारका रूपमा पनि ग्रहण गर्न सकिन्छ।

स्वच्छता केवल घरको भौतिक अवस्थासँग सम्बन्धित विषय होइन। हाम्रो विचार, व्यवहार, सम्बन्ध र कार्यसंस्कृति पनि स्वच्छ हुनुपर्छ।

जहाँ श्रमको सम्मान हुन्छ, जहाँ इमानदारी हुन्छ, जहाँ उत्पादनशीलता हुन्छ, जहाँ आर्थिक अनुशासन हुन्छ र जहाँ एकअर्काप्रति सम्मान तथा सहयोगको भावना हुन्छ, त्यहाँ समृद्धि विकास हुने अनुकूल वातावरण निर्माण हुन्छ।

यसर्थ लक्ष्मी पूजाले हामीलाई केही महत्वपूर्ण अभ्यासतर्फ प्रेरित गर्नुपर्छ।

पहिलो, इमानदार श्रमबाट धन आर्जन गर्ने। दोस्रो, आफ्नो आम्दानीअनुसार बचत र खर्चको अनुशासन कायम गर्ने। तेस्रो, धनलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्ने। चौथो, ज्ञान र सीपमा निरन्तर लगानी गर्ने। पाँचौँ, आफ्नो सम्पन्नताबाट अरूलाई पनि अवसर र सहयोग प्रदान गर्ने।

धनको वास्तविक महत्व त्यसको आकारमा मात्र होइन, त्यसको स्रोत, उपयोग र सामाजिक प्रभावमा पनि निर्भर हुन्छ।

अन्याय, शोषण, भ्रष्टाचार र अनैतिक माध्यमबाट आर्जित सम्पत्तिले बाह्य सम्पन्नता देखाउन सक्छ, तर त्यसले नैतिक तथा सामाजिक समृद्धिको आधार निर्माण गर्न सक्दैन।

त्यसैले लक्ष्मीको आराधनासँगै लक्ष्मी प्राप्त गर्ने माध्यम पनि पवित्र, न्यायपूर्ण र मानवीय हुनुपर्छ।

४.जीवनलाई नै पूजा बनाउने दर्शन

हामी प्रायः पूजालाई कुनै निश्चित समय, स्थान र विधिसँग जोडेर बुझ्छौँ। बिहान वा साँझ मन्दिरमा गएर पूजा गर्नु, मन्त्र जप गर्नु, दीप प्रज्वलन गर्नु र देवीदेवताको आराधना गर्नु हाम्रो धार्मिक जीवनका महत्वपूर्ण अभ्यास हुन्। तर के पूजा त्यतिमा मात्र सीमित हुनुपर्छ? यदि हामीले जीवनलाई नै एउटा साधना र कर्मलाई नै पूजा मान्न सक्यौँ भने प्रत्येक दिनलाई अर्थपूर्ण बनाउन सक्छौँ।
विद्यार्थीले इमानदारीपूर्वक अध्ययन गर्नु उसको ज्ञानप्रतिको पूजा हो। शिक्षकले समर्पणपूर्वक शिक्षण गर्नु उसको ज्ञान र समाजप्रतिको पूजा हो। किसानले माटोमा पसिना बगाएर अन्न उत्पादन गर्नु प्रकृतिप्रतिको पूजा हो। चिकित्सकले बिरामीको सेवा गर्नु मानवताप्रतिको पूजा हो। कर्मचारीले जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्नु कर्तव्यप्रतिको पूजा हो। उद्यमीले रोजगारी र अवसर सिर्जना गर्नु समाजप्रतिको पूजा हो।

त्यस्तै, अभिभावकले सन्तानलाई असल संस्कार दिनु, नागरिकले आफ्नो कर्तव्य निर्वाह गर्नु, नेतृत्वले संस्थाको हितलाई प्राथमिकता दिनु र सम्पन्न व्यक्तिले विपन्नलाई सहयोग गर्नु पनि जीवनका सार्थक साधना हुन्। यसरी हेर्दा पूजा केवल हात जोडेर गरिने क्रिया होइन, जिम्मेवारीपूर्वक गरिने कर्म पनि हो।
हाम्रो विचार शुद्ध होस्, बोली मधुर होस्, व्यवहार न्यायपूर्ण होस्, कर्म इमानदार होस् र मन सेवाभावले भरिएको होस्। यी गुणलाई दैनिक जीवनमा अभ्यास गर्न सक्नु नै पूजाको व्यापक अर्थ हो।

५.हरेक दिन कसरी लक्ष्मी पूजा हुन सक्छ?

लक्ष्मी पूजालाई वर्षको एक दिनमा सीमित नराखी दैनिक जीवनको अभ्यास बनाउन सकिन्छ। यसका लागि हामीले केही सामान्य तर महत्वपूर्ण संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

ज्ञानको पूजा: हरेक दिन केही नयाँ सिक्ने, अध्ययन गर्ने, सीप विकास गर्ने र विवेकपूर्ण निर्णय गर्ने।
श्रमको पूजा: आफ्नो कामलाई सानो वा ठूलो नभनी सम्मान गर्ने, इमानदारीपूर्वक जिम्मेवारी पूरा गर्ने र उत्पादनशील बन्ने।
समयको पूजा: समयलाई जीवनको अमूल्य सम्पत्ति मानेर अनावश्यक रूपमा नष्ट नगर्ने।
धनको पूजा: धनलाई विवेकपूर्ण तरिकाले आर्जन, बचत, लगानी र परिचालन गर्ने। देखावटी खर्चभन्दा आवश्यकता र उत्पादनशीलतालाई प्राथमिकता दिने।
सम्बन्धको पूजा: परिवार, साथी, सहकर्मी र समाजका मानिससँग प्रेम, सम्मान र विश्वासको सम्बन्ध विकास गर्ने।
प्रकृतिको पूजा: पानी, माटो, वनस्पति, पशुपन्छी र वातावरणको संरक्षण गर्ने। प्रकृतिले दिएको स्रोतलाई जिम्मेवारीपूर्वक उपयोग गर्ने।
सेवाको पूजा: आफ्नो ज्ञान, समय, क्षमता र स्रोतबाट अरूको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने।

यी अभ्यासले प्रत्येक दिनलाई आत्मविकास, कर्तव्य र सामाजिक योगदानको अवसर बनाउन सक्छन्। वास्तवमा हरेक बिहान उठेर आफैलाई प्रश्न गरौ: आज म के सिक्नेछु? के सिर्जना गर्नेछु? कसको जीवनमा उपयोगी बन्नेछु? र आजको मेरो कर्मले भोलिको समाजलाई कस्तो बनाउनेछ?

यही आत्मप्रश्नबाट दैनिक लक्ष्मी पूजाको एउटा व्यावहारिक संस्कृति सुरु हुन सक्छ।

६.वास्तविक समृद्धि : ज्ञान, धन, सन्तुष्टि र सामाजिक योगदान

समृद्धि केवल व्यक्तिगत उपलब्धि होइन। यसको सामाजिक र मानवीय पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

एउटा व्यक्ति आर्थिक रूपमा सम्पन्न हुन सक्छ, तर उसको जीवनमा मानसिक शान्ति छैन, पारिवारिक सम्बन्धमा प्रेम छैन र उसको सम्पत्तिले अरूको जीवनमा कुनै सकारात्मक योगदान दिएको छैन भने उसको समृद्धि अधुरो हुन सक्छ।

त्यसैगरी, एउटा समाजमा केही व्यक्तिसँग अत्यधिक सम्पत्ति भए पनि ठूलो जनसंख्या शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र आधारभूत अवसरबाट वञ्चित छ भने त्यसलाई समग्र सामाजिक समृद्धि भन्न कठिन हुन्छ। वास्तविक समृद्धिका लागि व्यक्तिगत प्रगति र सामाजिक कल्याणबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।

हामीले धन कमाउनुपर्छ, तर धनसँगै ज्ञान पनि बढाउनुपर्छ। आफ्नो परिवारलाई सम्पन्न बनाउनुपर्छ, तर समाजका अन्य परिवारलाई पनि अवसर सिर्जना गर्न सक्नुपर्छ। व्यवसाय विस्तार गर्नुपर्छ, तर रोजगारी र उत्पादनशीलतामा पनि योगदान पुर्‍याउनुपर्छ। संस्थागत विकास गर्नुपर्छ, तर संस्थालाई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग पनि जोड्नुपर्छ।

विशेषतः नेपालको सन्दर्भमा लक्ष्मी पूजाको प्रेरणालाई उद्यमशीलता, कृषि उत्पादन, सीप विकास, रोजगारी सिर्जना, वित्तीय अनुशासन र स्थानीय स्रोतको सदुपयोगसँग जोड्न सकिन्छ।

युवाहरूलाई केवल जागिर खोज्ने होइन, अवसर सिर्जना गर्ने सोचतर्फ प्रेरित गर्नुपर्छ। व्यवसायलाई केवल नाफा कमाउने माध्यम होइन, उत्पादन र रोजगारीको आधार बनाउनुपर्छ। शिक्षालाई केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने प्रक्रिया होइन, जीवन र समाजमा मूल्य सिर्जना गर्ने माध्यम बनाउनुपर्छ।यही सोचले धार्मिक पर्वको प्रेरणालाई आर्थिक तथा सामाजिक रूपान्तरणसँग जोड्न सक्छ।

७.आत्मसन्तुष्टि र लोककल्याण : समृद्ध जीवनको उच्चतम अर्थ

जीवनको वास्तविक सफलता के हो भन्ने प्रश्नको उत्तर प्रत्येक व्यक्तिको अनुभव र दर्शनअनुसार फरक हुन सक्छ। तर आत्मबोध, आत्मसन्तुष्टि र सामाजिक योगदानलाई जोडेर हेर्दा समृद्ध जीवनको एउटा सुन्दर परिभाषा निर्माण गर्न सकिन्छ।

आफूलाई चिन्नु, आफ्नो क्षमताको विकास गर्नु, आफ्नो कर्मप्रति इमानदार हुनु र आफ्नो उपस्थितिले अरूको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्नु जीवनको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।

हामीले आफ्नो जीवनको मूल्यांकन गर्दा केवल कति धन कमायौँ, कति सम्पत्ति जोड्यौँ वा कति प्रतिष्ठा प्राप्त गर्‍यौँ भन्ने प्रश्न मात्र सोध्नु हुँदैन।

हामीले यो पनि सोच्नु पर्छः मेरो ज्ञानबाट कति मानिस लाभान्वित भए? मेरो कर्मले कति व्यक्तिलाई अवसर दियो? मेरो व्यवहारले कति सम्बन्धमा प्रेम र विश्वास बढायो? मेरो उपस्थितिले कति मानिसको जीवनमा खुसी र आशा थप्यो?

आफ्नो जीवनका कारण अरू कसैको अनुहारमा मुस्कान आउन सक्यो भने त्यो पनि ठूलो उपलब्धि हो। आफ्नो श्रमबाट अरूले रोजगारी पाए भने त्यो पनि समृद्धिको एउटा रूप हो। आफ्नो ज्ञानबाट अर्को पुस्ताले सही दिशा पायो भने त्यो पनि जीवनको महत्वपूर्ण सफलता हो।

यसर्थ आत्मसन्तुष्टि र लोककल्याणलाई अलग-अलग विषयका रूपमा होइन, एकअर्काका पूरकका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

आफूभित्र शान्ति, सन्तुष्टि र सकारात्मक ऊर्जा विकास गर्दै अरूको जीवनमा पनि खुसी, अवसर र सम्भावना सिर्जना गर्नु नै सार्थक जीवनको सुन्दर मार्ग हो।

८.लक्ष्मी पूजाका सात जीवन संकल्प

लक्ष्मी पूजाको अवसरमा हामीले केवल धन र ऐश्वर्यको कामना मात्र नगरी जीवनलाई समृद्ध बनाउने सातवटा संकल्प गर्न सक्छौँ।

१.म इमानदार श्रम र सदाचारबाट धन आर्जन गर्नेछु।

२.म आफ्नो ज्ञान, सीप र क्षमताको निरन्तर विकास गर्नेछु।

३.म आफ्नो समय, धन र स्रोतको विवेकपूर्ण सदुपयोग गर्नेछु।

४.म आफ्नो परिवार, संस्था र समाजप्रतिको जिम्मेवारी पूरा गर्नेछु।

५.म आफ्नो कर्मबाट रोजगारी, अवसर र उत्पादनशीलता सिर्जना गर्ने प्रयास गर्नेछु।

६.म धन र सफलतासँगै मानवीय मूल्य, प्रकृति र संस्कृतिको संरक्षण गर्नेछु।

७.म आफ्नो जीवनलाई अरूको खुसी, आशा र सकारात्मक परिवर्तनको माध्यम बनाउनेछु।

यी संकल्प केवल पूजाको दिन उच्चारण गर्ने शब्द नबनून्। तिनलाई दैनिक व्यवहारमा उतार्न सकियो भने लक्ष्मी पूजाको प्रेरणा वर्षभरि जीवित रहन सक्छ।

निष्कर्ष: लक्ष्मीको स्वागत घरमा मात्र होइन, विचार र व्यवहारमा पनि गरौँ

लक्ष्मी पूजा हाम्रो धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र जीवन दर्शनको सुन्दर पर्व हो। यसले हामीलाई धन, अन्न, ऐश्वर्य, सुख, शान्ति र सम्पन्नताको कामना गर्न प्रेरित गर्छ। तर यसको गहिरो सन्देशलाई बुझ्ने हो भने हामीले पूजा र कर्म, आस्था र व्यवहार, भौतिक समृद्धि र आध्यात्मिक चेतनाबीच सन्तुलन कायम गर्न आवश्यक छ।

घरमा दीप प्रज्वलन गर्नुका साथै मनमा ज्ञानको दीप बालौँ। घरआँगन सफा गर्नुका साथै विचार र व्यवहार पनि स्वच्छ बनाऔँ। लक्ष्मीको आराधना गर्नुका साथै श्रम, सीप, उत्पादन र सदाचारको सम्मान गरौँ। धनको कामना गर्नुका साथै धन आर्जन गर्ने क्षमता र त्यसको सदुपयोग गर्ने विवेक पनि विकास गरौँ।

हामी सम्पन्न बनौँ, तर अरूलाई वञ्चित गरेर होइन; आफू सफल बनौँ, तर अरूको सम्भावना रोक्दै होइन; धनवान् बनौँ, तर मानवता गुमाएर होइन। आफ्नो समृद्धिलाई परिवार, समुदाय र राष्ट्रको समृद्धिसँग जोड्न सकौँ।

अन्ततः लक्ष्मीको वास्तविक आराधना भनेको समृद्धिको कामना मात्र गर्नु होइन, समृद्धि सिर्जना गर्ने संस्कार विकास गर्नु पनि हो।

लक्ष्मीको पूजा गरौँ, श्रमको सम्मान गरौँ। धनप्राप्तिको कामना गरौँ, उत्पादनको संस्कार विकास गरौँ। समृद्धिको प्रार्थना गरौँ, सदाचार र सेवाको अभ्यास गरौँ। घरमा दीप बालौँ, मनमा विवेक र समाजमा आशाको उज्यालो फैलाऔँ।

किनकि जीवनको सार्थकता हामीले कति सम्पत्ति जम्मा गर्‍यौँ भन्नेमा मात्र होइन, आफ्नो कर्मबाट कति जीवनमा खुसी, आशा, अवसर र सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्यौँ भन्नेमा पनि निहित छ। यही नै लक्ष्मी पूजाको प्रेरणा, समग्र समृद्धिको आधार र सार्थक जीवनको सुन्दर दर्शन हो।

शुभ दीपावली! शुभ लक्ष्मी पूजा! सबैको जीवनमा ज्ञान, विवेक, सदाचार, सुख, शान्ति र समृद्धिको उज्यालो फैलियोस्।
सर्वेभवन्तु सुखिन: