About Author

मनको दृढता र आत्माको शान्ति: जीवनको वास्तविक सफलता

तोमनाथ उप्रेती: उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव जीवन बाह्य उपलब्धिको साथै भित्रको संसारसँग गरिएको निरन्तर संवाद पनि हो। मानिसको सफलता उसको पद, प्रतिष्ठा, सम्पत्ति र सामाजिक पहिचानले मात्र निर्धारण गर्दैन। वास्तविक सफलता उसको मन कति दृढ छ र आत्मा कति शान्त छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। बाहिरको संसार जित्नुअघि मानिसले आफूभित्रको संसार बुझ्नुपर्छ। यही आत्मबोधबाट मनोबल जन्मन्छ। यही मनोबलबाट जीवनको कठिन यात्रामा अघि बढ्ने साहस प्राप्त हुन्छ।

मानव अस्तित्वका दुई महत्वपूर्ण आधार हुन्—मनोबल र आत्मिक सन्तुलन। मनोबलले संघर्ष गर्ने शक्ति दिन्छ। आत्मिक सन्तुलनले संघर्षको बीचमा पनि आफूलाई जोगाइराख्ने क्षमता दिन्छ। एउटा बाह्य चुनौतीसँग लड्ने ऊर्जा हो। अर्को आन्तरिक अशान्तिसँग सामना गर्ने प्रकाश हो। यी दुईबीच सन्तुलन कायम हुँदा जीवनले स्थायित्व पाउँछ। अन्यथा सफलता प्राप्त भए पनि मनभित्र एउटा रिक्तता बाँकी रहन्छ।

मनोबल दीर्घकालीन मानसिक दृढता हो। यो कठिन परिस्थितिमा पनि आशा जोगाइराख्ने क्षमता हो। यो असफलतापछि पुनः उठ्ने साहस हो। जीवनमा सबै दिन समान हुँदैनन्। कहिले परिस्थिति अनुकूल हुन्छ। कहिले परिस्थिति विपरीत हुन्छ। कहिले मानिसलाई प्रशंसा मिल्छ। कहिले आलोचना सहनुपर्छ। कहिले बाटो खुला देखिन्छ। कहिले चारैतिर अन्धकार मात्र देखिन्छ। त्यस्तो क्षणमा मानिसलाई बाह्य सहाराभन्दा आफ्नै मनोबलले सम्हाल्छ।

उच्च मनोबल भएको मानिस परिस्थितिको दास हुँदैन। ऊ परिस्थितिसँग संवाद गर्छ। आवश्यकता परे संघर्ष गर्छ। आवश्यकता परे प्रतीक्षा गर्छ। तर हार मान्दैन। असफलता उसको अन्तिम परिचय बन्दैन। बरु असफलता उसको शिक्षक बन्छ। पीडा उसको अनुभव बन्छ। चुनौती उसको प्रशिक्षण बन्छ। आँसु पनि कहिलेकाहीँ जीवनको गहिरो पाठ बनेर आउँछन्। त्यसैले असफलता जीवनको अन्त्य होइन। त्यो अर्को सम्भावनाको प्रारम्भ हुन सक्छ।

तर मनोबल मात्र पर्याप्त हुँदैन। मनोबललाई दिशा चाहिन्छ। त्यो दिशा आत्मिक सन्तुलनले दिन्छ। आत्मिक सन्तुलन भन्नाले मन, बुद्धि, भावना र व्यवहारबीचको सामञ्जस्य बुझिन्छ। मानिसभित्र विचार छन्। इच्छा छन्। भावना छन्। आकांक्षा छन्। डर छन्। स्मृति छन्। यी सबैको उचित व्यवस्थापन हुन सकेन भने मन अस्थिर हुन्छ। अस्थिर मनले सही निर्णय लिन सक्दैन। त्यसैले आत्मिक सन्तुलन सफल जीवनको मौन आधार हो।

आत्मिक सन्तुलित व्यक्ति सुखमा उन्मत्त हुँदैन। दुःखमा पूर्णतः भत्किँदैन। प्रशंसाले उसको विवेक हराउँदैन। आलोचनाले उसको आत्मविश्वास समाप्त गर्दैन। सफलता आए पनि ऊ विनम्र रहन्छ। असफलता आए पनि ऊ आशावादी रहन्छ। यही भावनात्मक परिपक्वता जीवनको वास्तविक शक्ति हो। बाहिरी परिस्थिति जस्तोसुकै होस्, भित्रको केन्द्र स्थिर रहनु नै आत्मिक सन्तुलन हो।

मानव मन स्वभावतः चञ्चल छ। एक क्षणमा एउटा विचार आउँछ। अर्को क्षणमा अर्को विचार जन्मन्छ। इच्छा बदलिन्छ। भावना बदलिन्छ। दृष्टिकोण बदलिन्छ। कहिलेकाहीँ मानिस आफैँलाई पनि बुझ्न सक्दैन। उसको मनभित्र प्रेम हुन्छ। घृणा हुन्छ। आशा हुन्छ। भय हुन्छ। ईर्ष्या हुन्छ। करुणा हुन्छ। यही आन्तरिक द्वन्द्वले उसको व्यक्तित्व निर्माण गर्छ।

मानिसले आफ्नो मनलाई बुझ्न नसक्दा बाह्य उपलब्धिले पनि शान्ति दिन सक्दैन। धन बढ्छ। तर चिन्ता पनि बढ्न सक्छ। पद उचाइमा पुग्छ। तर एक्लोपन गहिरिन सक्छ। सामाजिक प्रतिष्ठा बढ्छ। तर आत्मसन्तुष्टि घट्न सक्छ। त्यसैले प्रश्न केवल ‘मैले के पाएँ?’ भन्ने होइन। अझ महत्वपूर्ण प्रश्न हो—‘मैले आफूलाई कति पाएँ?’

आत्मविकास यही प्रश्नबाट सुरु हुन्छ। आत्मविकास आन्तरिक रूपान्तरण हो। यो आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्ने साहस हो। यो आफ्ना भावनालाई हेर्ने क्षमता हो। यो आफ्ना इच्छालाई अनुशासनमा राख्ने अभ्यास हो। यो आफूभित्रको अन्धकारसँग डराउनुको सट्टा त्यसलाई बुझ्ने यात्रा हो। मानिस बाहिरी संसारमा धेरै टाढा पुग्न सक्छ। तर आफूभित्र पुग्न अझ कठिन हुन्छ।

यस यात्रामा इच्छाशक्तिको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। इच्छाशक्ति मनलाई सही दिशामा लैजाने आन्तरिक शक्ति हो। लक्ष्य निर्धारण गर्न सजिलो हुन्छ। लक्ष्यमा टिकिरहन कठिन हुन्छ। सपना देख्न सजिलो हुन्छ। सपनालाई यथार्थमा बदल्न कठिन हुन्छ। सुरुवात गर्न सजिलो हुन्छ। निरन्तरता कायम गर्न कठिन हुन्छ। यही कठिन ठाउँमा इच्छाशक्तिले काम गर्छ।

इच्छाशक्ति क्षणिक उत्साह होइन। यो निरन्तर अनुशासन हो। प्रलोभनका बीचमा संयम हो। कठिनाइका बीचमा धैर्य हो। थकानका बीचमा पुनः उठ्ने क्षमता हो। मानिसले आफ्नो समय, विचार, भावना र व्यवहारलाई अनुशासित बनाउन सकेमा इच्छाशक्ति क्रमशः बलियो हुँदै जान्छ। सानो अनुशासनले ठूलो व्यक्तित्व निर्माण गर्छ।

मानव मनलाई अस्थिर बनाउने प्रमुख कारणमध्ये अनियन्त्रित इच्छा पनि एक हो। इच्छा आफैँमा खराब होइन। इच्छाले प्रगतिको प्रेरणा दिन्छ। तर इच्छा विवेकभन्दा शक्तिशाली भयो भने त्यसले मानिसलाई बाँध्न सक्छ। लोभले विवेक हराउन सक्छ। ईर्ष्याले शान्ति खोस्न सक्छ। क्रोधले सम्बन्ध भत्काउन सक्छ। अहंकारले आत्मबोध ढाक्न सक्छ। त्यसैले इच्छालाई समाप्त गर्ने होइन। त्यसलाई परिष्कृत र अनुशासित गर्ने आवश्यकता हुन्छ।

सकारात्मक चिन्तन यस प्रक्रियाको महत्वपूर्ण आधार हो। मानिसले संसारलाई जस्तो देख्छ, उसको अनुभव धेरै हदसम्म त्यस्तै बन्छ। निराश मनले सम्भावनाभित्र पनि समस्या देख्छ। आशावादी मनले समस्याभित्र पनि सम्भावना खोज्छ। सकारात्मक सोचको अर्थ वास्तविक समस्यालाई अस्वीकार गर्नु होइन। यसको अर्थ समस्याबीच पनि समाधानको सम्भावना देख्नु हो।

विचारले व्यवहार निर्माण गर्छ। व्यवहारले बानी निर्माण गर्छ। बानीले चरित्र निर्माण गर्छ। चरित्रले व्यक्तित्व निर्माण गर्छ। अन्ततः व्यक्तित्वले जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ। त्यसैले विचारप्रति सजग हुनु आत्मविकासको प्रारम्भिक शर्त हो। सकारात्मक विचारले मनलाई विस्तार गर्छ। नकारात्मक विचारले मनलाई संकुचित बनाउँछ। यही कारणले आत्मसंवाद अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।आधुनिक जीवनमा यो आवश्यकता अझ गम्भीर बनेको छ। प्रविधिले संसारलाई नजिक ल्याएको छ। तर मानिसलाई कहिलेकाहीँ आफैँबाट टाढा बनाएको छ। सूचना बढेको छ। तर मौनता घटेको छ। सम्पर्क बढेको छ। तर आत्मीयता घट्न सक्छ। सुविधा बढेको छ। तर मानसिक तनाव पनि बढेको छ। प्रतिस्पर्धा तीव्र भएको छ। अपेक्षा बढेको छ। मानिस निरन्तर दौडिरहेको छ। तर ऊ कहाँ पुग्न खोजिरहेको छ भन्ने प्रश्न बिर्सिन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा आत्मिक सन्तुलन आवश्यकता हो। मानिसले आफ्नो मनलाई विश्राम दिनुपर्छ। मौनतासँग बस्न सिक्नुपर्छ। आफूलाई सुन्नुपर्छ। आत्मचिन्तन गर्नुपर्छ। प्रकृतिसँग संवाद गर्नुपर्छ। आवश्यकताअनुसार ध्यान, योग र सकारात्मक चिन्तनलाई जीवनशैलीको हिस्सा बनाउनुपर्छ।

ध्यान आत्मिक सन्तुलनको प्रभावकारी माध्यम हो। ध्यानले मानिसलाई आफ्नो विचारको साक्षी बन्न सिकाउँछ। विचार आउँछन्। जान्छन्। भावना उठ्छन्। शान्त हुन्छन्। तर मानिस तिनको मात्र मालिक होइन। ऊ तिनको निरीक्षक पनि बन्न सक्छ। यही साक्षीभावले मनमा दूरी पैदा गर्छ। त्यो दूरीले विवेक जन्माउँछ। विवेकले निर्णयलाई स्पष्ट बनाउँछ।योगले पनि शरीर र मनबीचको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन सहयोग गर्छ। शरीर थाक्दा मन प्रभावित हुन्छ। मन अशान्त हुँदा शरीर पनि प्रभावित हुन्छ। त्यसैले समग्र स्वास्थ्यलाई केवल शारीरिक अवस्थाबाट हेर्न मिल्दैन। शरीर, मन र चेतनाबीचको सामञ्जस्य आवश्यक हुन्छ। नियमित अभ्यासले मानिसलाई अनुशासन, धैर्य र आत्मनियन्त्रणतर्फ लैजान सक्छ।

आत्मिक शान्ति समस्या हुँदा पनि आफूलाई नहराउने क्षमता हो। आँधी आउँदा पनि भित्र एउटा दीप बलिरहनु हो। बाहिर अन्धकार हुँदा पनि आशाको उज्यालो जोगाइराख्नु हो। जीवनमा दुःख आउँछन्। वियोग आउँछ। असफलता आउँछ। कहिलेकाहीँ आफ्नै मानिसबाट चोट पनि पाइन्छ। तर ती पीडाले मानिसको अन्तिम परिचय निर्धारण गर्नु हुँदैन। साँचो शान्ति बाहिर खोजेर मात्र प्राप्त हुँदैन। त्यो भित्र निर्माण गर्नुपर्छ। मानिस संसार बदल्न चाहन्छ। तर संसार बदल्नुअघि आफ्नो दृष्टिकोण बदल्न आवश्यक हुन्छ। अरूलाई बुझ्नुअघि आफूलाई बुझ्नुपर्छ। अरूलाई क्षमा गर्नुअघि आफ्नै कमजोरी स्वीकार गर्नुपर्छ। अरूबाट प्रेम खोज्नुअघि आफूभित्र करुणा जगाउनुपर्छ।

मनोबल र आत्मिक सन्तुलनको प्रभाव व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित हुँदैन। सन्तुलित व्यक्ति परिवारमा शान्तिको स्रोत बन्छ। कार्यस्थलमा जिम्मेवार बन्छ। समाजमा सहकार्यको संस्कार विकास गर्छ। संकटमा अरूलाई पनि आशा दिन सक्छ। उसको स्थिरता अरूका लागि भरोसा बन्छ। त्यसैले आत्मिक विकास अन्ततः सामाजिक विकाससँग पनि जोडिन्छ।

आजको समाजलाई  दक्ष मानिसका साथै विवेकशील मानिस पनि आवश्यक छ। संवेदनशील मानिस पनि आवश्यक छ। सही निर्णय गर्न सक्ने मानिस आवश्यक छ। मनोबलले नेतृत्व गर्ने शक्ति दिन्छ। आत्मिक सन्तुलनले नेतृत्वलाई मानवीय बनाउँछ।

अन्त्यमा, जीवनको सफलता बाहिरी उचाइ र भित्री गहिराइबीचको सन्तुलन हो। इच्छाशक्तिले मानिसलाई अघि बढाउँछ। मनोबलले कठिनाइ पार गराउँछ। आत्मचिन्तनले आफूलाई चिनाउँछ। ध्यानले मनलाई स्थिर बनाउँछ। सकारात्मक सोचले सम्भावनाको ढोका खोल्छ। आत्मिक शान्तिले यात्रालाई अर्थ दिन्छ।जीवन एउटा लामो यात्रा हो। यस यात्रामा सबै बाटो सहज हुँदैनन्। कतै काँडा हुन्छन्। कतै उकालो हुन्छ। कतै एक्लोपन हुन्छ। कतै आँधी आउँछ। तर भित्र मनोबल छ भने पाइला रोकिँदैन। भित्र शान्ति छ भने दिशा हराउँदैन। यही दुई शक्तिको समन्वयले मानिसलाई केवल सफल होइन, सार्थक बनाउँछ।

त्यसैले जीवनको सबैभन्दा ठूलो विजय बाहिरी संसारमाथिको विजय होइन। त्यो आफ्नै मनमाथिको विजय हो। आफ्नो क्रोधमाथि विजय हो। आफ्नो लोभमाथि विजय हो। आफ्नो भयमाथि विजय हो। आफ्नो अहंकारमाथि विजय हो। अनि अन्ततः आफ्नै अस्थिरतामाथि विजय हो।