(नियात्रा)

 तोमनाथ उप्रेती:

 काठमाडौँ पछाडि हराउँदै जाँदा मलाई लाग्यो यो शहर छोडिएको ठाउँ होइन, बिस्तारै चेतनाबाट फुस्किँदै गएको एउटा तह हो। बागमती उपत्यकाको यो नगर, जसले हजारौँ वर्षको इतिहास आफ्नो छातीमा बोकेको छ, अचानक यात्राको पहिलो मोडमै एउटा स्मृतिजस्तो बनेको थियो। काष्ठमण्डपको काठ, मञ्जुश्रीको तरवार, लिच्छविहरूको शिलालेख, मल्लहरूको सौन्दर्य चेतना र शाहहरूको सत्ता यी सबै कुरा बिहानको धुलोमा मिसिएर पछाडि छुट्दै थिए।

गाडी कलंकी पार गर्दा शहर अझै निदाइरहेको थियो। तर म भित्र एउटा अजीब प्रकारको जागरण सुरु भइसकेको थियो। मानिसहरू प्रायः गन्तव्य पुग्दा मात्र परिवर्तन हुन्छन् भन्छन्, तर मलाई लाग्यो मानिस यात्रा सुरु गरेकै क्षण परिवर्तन हुन थाल्छ। काठमाडौँ जस्तो शहर, जुन आफैँ इतिहासको संग्रहालय हो, त्यहाँबाट निस्किँदा जस्तो लाग्छ मानौँ कुनै पुस्तकको पहिलो अध्याय छोडेर सीधा कथाको बीच भागमा प्रवेश गरिएको छ।

म झ्यालबाट बाहिर हेर्दै थिएँ। सडक, साना पसलहरू, बिहानको धुवाँ, दूध बोकेका साइकलहरू यी सबै जीवनका साधारण संकेतहरू थिए, तर यही साधारणताभित्र एउटा गहिरो दार्शनिक सत्य लुकेको थियो। जीवन कुनै ठूलो घटना होइन रहेछ, बरु साना-साना चलायमान क्षणहरूको निरन्तर प्रवाह रहेछ। काठमाडौँ, जसलाई हामी राजधानी भन्छौँ, वास्तवमा केवल शक्ति र प्रशासनको केन्द्र होइन, असंख्य साधारण जीवनहरूको जोड हो।

गाडी नागढुंगा नजिक पुग्दा शहरको स्वर कम हुँदै गयो। जति उचाइ बढ्दै गयो, त्यति नै पछाडिको संसार सानो हुँदै गयो। मलाई लाग्यो शहरहरू केवल ठाउँ होइनन्, मानिसका विचारहरूको घना संरचना हुन्। र जब हामी त्यो संरचनाबाट बाहिरिन्छौँ, हामी  भौगोलिक रूपमा होइन, मानसिक रूपमा पनि स्वतन्त्र हुन थाल्छौँ।

काठमाडौँको इतिहास अचानक मेरो मनमा घुम्न थाल्यो। कुनै समय यो उपत्यका “नेपाल मण्डल” थियो र यहाँ नेवार सभ्यताको सांस्कृतिक चेतना बाँचिरहेको थियो। लिच्छविहरूले व्यापार र धर्मलाई जोडेका थिए, मल्लहरूले सौन्दर्य र वास्तुकलालाई उचाइ दिएका थिए र शाहहरूले यसलाई एकीकृत राष्ट्रको केन्द्र बनाएका थिए। तर यी सबै ऐतिहासिक तहहरूभन्दा माथि एउटा स्थायी कुरा थियो मानिसको बसोबास गर्ने चाहना र आफ्नै पहिचान खोज्ने संघर्ष।

नागढुंगा पार गर्दा मलाई लाग्यो हामी केवल शहर छोडिरहेका छैनौँ, हामी आफ्नो परिचितता छोडिरहेका छौँ। परिचितता भनेको स्थिरता हो, तर यात्रा भनेको अस्थिरता। र शायद यही अस्थिरतामा जीवनको वास्तविक अर्थ लुकेको हुन्छ। स्थिर भएर मानिस आफूलाई सुरक्षित ठान्छ, तर अस्थिर भएर ऊ आफूलाई चिन्छ।

सडक विस्तार हुँदै गयो र बिहानको उज्यालो गहिरिँदै गयो। काठमाडौँ अब टाढाको कुनै सपना जस्तो भइसकेको थियो नजिकै देखिने तर स्पर्श गर्न नसकिने। मलाई लाग्यो मानिसको स्मृति पनि यस्तै हुन्छ। हामीले छोडेका ठाउँहरू हाम्रो बाहिर हुँदैनन्, ती भित्रै कतै बसिरहेका हुन्छन्, केवल समयको तहले ढाकिएका।

त्यो बिहान, जब गाडी पश्चिमतर्फ बढ्दै थियो, म पहिलो पटक बुझ्दै थिएँ यात्रा केवल दूरी नाप्ने प्रक्रिया होइन, चेतनालाई फराकिलो बनाउने अभ्यास हो। काठमाडौँ पछाडि हराउँदै जाँदा म आफैँभित्र अलिकति खाली हुँदै थिएँ र सायद त्यही खालीपनले मलाई यात्राको लागि ठाउँ बनाइरहेको थियो।

काठमाडौँको त्यो बिहान एउटा समय मात्र थिएन, त्यो त इतिहास र वर्तमानबीचको एउटा सूक्ष्म सन्धि जस्तो थियो। लिच्छविहरूको शिलालेखदेखि मल्लकालीन दरबारका झ्यालहरू हुँदै शाहकालीन प्रशासनसम्म फैलिएको यो सहर, आफैँमा समयको तहगत पुस्तक जस्तो छ। यहाँ हरेक ढुंगा बोल्छ, हरेक गल्लीले कुनै न कुनै युगको सास बोकेको छ। तर हामीले त्यो बिहान सहरलाई पढ्ने प्रयास गरिरहेका थिएनौँ हामी त्यसलाई छोड्ने तयारीमा थियौँ।

काष्ठमण्डपको काठ, जुन कुनै समय एउटै रूखबाट बनेको कथा भनिन्छ, मलाई अचानक प्रतीकजस्तो लाग्यो एकताको, मूलको र प्रारम्भको। मञ्जुश्रीले चन्द्रह्रासले नागदहको पानी काटेर बनाएको उपत्यका, केवल मिथक होइन, मानव चेतनाले प्रकृतिलाई अर्थ दिने प्रयास हो जस्तो लाग्छ। नागदहको कथा सम्झँदा मलाई लाग्यो मानिसले सधैँ अराजकतालाई व्यवस्थामा बदल्ने सपना देखेको छ, चाहे त्यो पानी होस्, राज्य होस्, वा आफ्नै मन।

तर त्यो बिहान, यी सबै गौरवका कथाहरू कुनै नायकत्वजस्तो लागेनन्। बरु ती प्रश्न बने। किन यति विशाल सभ्यता भएको ठाउँ छोड्न मन लाग्छ? किन यति धेरै स्मृतिहरूले भरिएको शहरबाट निस्कनुपर्ने आवश्यकता महसुस हुन्छ? शहरको भित्तामा टाँसिएका इतिहासहरू अचानक भारी लाग्न थाल्छन्, र मानिस हलुका हुन खोज्छ।

सायद यहीँबाट यात्राको दर्शन सुरु हुन्छ जहाँ स्थिरता पर्याप्त हुँदैन। मानिस केवल बाँच्नका लागि बस्दैन, ऊ आफूलाई बुझ्न पनि खोज्छ। र आफूलाई बुझ्न कहिलेकाहीँ परिचितता छोड्नुपर्छ। घर केवल बस्ने ठाउँ होइन रहेछ, घर त त्यस्तो संरचना हो जहाँ प्रश्नहरू सुस्त हुन्छन्। तर प्रश्नहरू सुस्त भएपछि चेतना विस्तार हुन पाउँदैन।

त्यो बिहान हामीले काठमाडौँलाई कुनै गौरवको प्रतीकको रूपमा हेरेनौँ। हामीले त्यसलाई एउटा जीवित प्रश्नको रूपमा महसुस गर्‍यौँ—जो हजारौँ वर्षदेखि उस्तै छ: “मानिस को हो?” शहरको इतिहास, त्यसका मन्दिरहरू, दरबारहरू, संस्कृति यी सबै उत्तर होइनन्, बरु प्रश्नलाई अझ गहिरो बनाउने तहहरू हुन्।

गाडी अघि बढ्दै जाँदा मलाई लाग्यो हामी शहर छोडिरहेका छैनौँ, हामी आफैँभित्रको निश्चितता छोडिरहेका छौँ। र सायद यात्रा त्यही हो जहाँ मानिस आफ्ना उत्तरहरू होइन, आफ्ना प्रश्नहरू बोकेर हिँड्छ।

काठमाडौँबाट पश्चिमतर्फ लाग्दा बाटो विस्तारै केवल सडक मात्र रहेन, त्यो एक प्रकारको संक्रमणजस्तो बन्यो जहाँ शहरको घना स्मृति बिस्तारै खुला भूगोलमा रूपान्तरण हुँदै जान्थ्यो। नागढुंगा पार गर्दा जस्तो लाग्यो, हामी केवल उचाइबाट ओरालो झर्दै थिएनौँ, हामी एउटा सभ्यताको तहबाट अर्को तहमा सर्दै थियौँ। काठमाडौँको भीड, धुवाँ, मन्दिरहरूको घण्टी सबै पछाडि छुट्दै गए र त्यसको ठाउँमा खुला आकाश र लामो दूरीको मौनता आउन थाल्यो।

पृथ्वी राजमार्गमा प्रवेश गरेपछि यात्रा आफैँमा एउटा नदीजस्तो लाग्यो निरन्तर बगिरहने, कहिल्यै एउटै दृश्यमा नअडिने। त्रिशूलीको आवाज कहिले डाँडाको भित्तामा ठोक्किएर फर्कन्थ्यो, कहिले खोँचमा हराउँथ्यो। मलाई लाग्यो यो नदी  पानी मात्र होइन, यो समय हो, जसले पहाडलाई काट्दै आफ्नै बाटो बनाइरहेको छ। हामी पनि त्यही नदीसँगै बगिरहेका थियौँ, कहिले शहरको सम्झनातर्फ, कहिले अज्ञात भविष्यतर्फ।

सडकछेउका साना बजारहरू, चिया पसलहरू, ट्रकहरूको लामो आवाज यी सबै जीवनका अस्थायी दृश्यहरू थिए। प्रत्येक ठाउँमा मानिसहरू आफ्नो सानो संसारमा व्यस्त थिए, तर हामी तिनलाई क्षणभर मात्र छुँदै अघि बढिरहेका थियौँ। यात्रा सधैँ यस्तै हुन्छ यसले सम्बन्ध बनाउँदैन, मात्र भेटहरू दिन्छ र ती भेटहरूलाई फेरि टाढा बनाइदिन्छ।

नारायणगढ पुग्दा भूगोलको भाषा फेरियो। पहाडहरू अझ विनम्र हुँदै गए र नदीहरू अझ फराकिला देखिन थाले। चितवनको समथर भूमि एक प्रकारको खुला श्वासजस्तो लाग्यो जहाँ आकाश र जमिनबीचको दूरी कम छ, तर क्षितिज अझै टाढा छ। यहाँ प्रकृति कठोर होइन, तर निरन्तर छ यहाँ पहाडले होइन, फैलावटले शासन गर्छ।

बुटवलतर्फ लाग्दा यात्राको स्वर बदलिएको थियो। अब बाटो गन्तव्यतर्फ होइन, सम्झनातर्फ पनि जाँदै थियो। बुटवल रूपन्देहीको पुरानो व्यापारिक केन्द्र जहाँ पूर्व र पश्चिमका यात्राहरू भेटिन्छन्, जहाँ पहाडका कथा तराईको व्यापारसँग मिसिन्छन्, जहाँ बाटो आवागमन होइन, इतिहासको आदानप्रदान हो।

त्यो क्षण मलाई लाग्यो भूगोल मानिसको सम्बन्धहरूको नक्सा हो। पहाडले मानिसलाई कठोर बनाउँछ, तराईले उसलाई व्यवहारिक बनाउँछ र बाटोले उसलाई यात्रु बनाउँछ। बुटवल जस्ता ठाउँहरू सभ्यताको सन्धि-बिन्दु हुन्, जहाँ जीवनले आफ्ना विभिन्न रूपहरू एकअर्कासँग भेट्छ।

हामी बुटवल पार गर्दै जाँदा मलाई स्पष्ट भयो हामी  स्थान मात्र परिवर्तन गरिरहेका छैनौँ, हामी दृष्टिकोण परिवर्तन गरिरहेका छौँ। काठमाडौँको गहिरो इतिहास पछाडि छोडेर हामी अब फराकिलो, तर अझै अनिश्चित भूगोलतर्फ अघि बढिरहेका थियौँ। र सायद यही अनिश्चिततामा यात्राको वास्तविक अर्थ लुकेको थियो।

बुटवलमा केही क्षण रोकिँदा मैले शहरलाई गहिरो दृष्टिले हेरेँ। यहाँ जीवन तीव्र थियो सडकहरूमा मानिसहरूको हतार, पसलहरूमा लगातार चलिरहने लेनदेन र आवाजहरूको अनन्त प्रवाह। तर त्यो तीव्रताभित्र कुनै मौन तह भेटिँदैनथ्यो, जस्तो शहरले आफ्नै भित्री आवाज सुन्न बिर्सिसकेको होस्। व्यापार चलिरहेको थियो, तर आत्म-चिन्तन जस्तो केही हराएको थियो। मलाई अचानक लाग्यो शहरहरू मानिसको गति हुन्, तर गाउँहरू मानिसको स्मृति। गति बाहिर देखिन्छ, स्मृति भित्र बस्छ।

हामी फेरि अघि बढ्यौँ। पश्चिम नेपालको गर्मी केवल मौसम थिएन, त्यो एउटा अनुभव थियो जसले शरीर मात्र होइन, विचारलाई पनि थकाइ दिन्थ्यो। सडक लामो हुँदै गयो र क्षितिज अझै टाढा सर्दै गयो। कोहलपुर पुग्दा साँझ बिस्तारै आकाशमा फैलिन थालेको थियो। त्यो ठाउँ भूगोलको केन्द्र होइन, यात्राको एक प्रकारको मोडजस्तै लाग्छ जहाँ बाटोहरू छुट्टिन्छन् र मानिसहरूको दिशा पनि फरक फरक भविष्यतर्फ बग्छ।

कोहलपुर दाङ र सुदूरपश्चिमको बीचमा उभिएको एउटा मौन साक्षी हो। यहाँ यात्रुहरू विश्राम गर्दैनन्, उनीहरू आफ्नो यात्राको अर्थलाई पनि केही क्षण रोक्छन्। मलाई लाग्यो यस्ता ठाउँहरू भौतिक संरचना होइनन्, ती निर्णयका छायाँहरू हुन्, जहाँ मानिस अनजानमै आफ्नो बाटोको पुष्टि गर्छ।

कोहलपुरपछि बाटो अझै पश्चिमतर्फ फैलियो। भूगोल फेरि विस्तार हुन थाल्यो र समय पनि जस्तो ढिलो हुन थाल्यो। अत्तरिया पुग्दा आकाश गहिरो रातो र सुनौलो रंगमा मिसिएको थियो। कैलालीको समथर भूमि आँखाभरि फैलिएको थियो सडकहरू लामो, चोकहरू खुला र जीवनको गति एक प्रकारको निरन्तर बहावजस्तो। यहाँको हावा फरक थियो हल्का नमी, र कहीं टाढा समुद्रको संकेतजस्तो एक अनकही गन्ध।

तर त्यो समथरता भित्र पनि हाम्रो यात्रा अझै माथितिर तानिँदै थियो। किनभने सुदूरपश्चिम केवल तलको तराई होइन, यो माथिका पहाडहरूको गहिरो आत्मा हो। अत्तरिया पार गर्दा मलाई महसुस भयो हामी अब दूरी मात्र पार गरिरहेका छैनौँ, हामी भिन्न भिन्न सभ्यताका तहहरू छुँदै अघि बढिरहेका छौँ।

सामान्यतया मानिसलाई लाग्छ, तल झर्दा यात्रा सकिन्छ। तर यहाँ, पश्चिम नेपालमा, तल पनि एउटा प्रारम्भ हो र माथि पनि एउटा खोज। अत्तरियाको त्यो साँझमा मैले बुझें भूगोल दिशा मात्र होइन, चेतनाको फैलावट हो। र हामी त्यो चेतनाको भित्र, चुपचाप अघि बढिरहेका थियौँ।

अत्तरिया छोडेर डडेल्धुरातर्फ उकालो सुरु हुँदा यात्रा फेरि आफ्नो मूल स्वरूपमा फर्कियो अस्थिर, साँघुरो र चुनौतीपूर्ण। तराईको समथरता पछाडि छुट्दै जाँदा बाटो बिस्तारै पहाडको शरीरभित्र पस्न थाल्यो। चुरे शृङ्खलाका पहिलो तहहरू देखिन थाले जसले भूगोललाई एउटा संक्रमण बनाइरहेका थिए। सडक अब सीधा थिएन, यो घुम्तीहरूको भाषा बोल्न थालेको थियो। प्रत्येक मोडले नयाँ दृश्य मात्र होइन, नयाँ मौनता पनि जन्माइरहेको थियो।

हरियाली बाक्लिँदै गयो र हावाको स्वर पनि बदलियो। अत्तियाराको खुला गर्मी अब चिसो उकालोको श्वासमा रूपान्तरण भयो। मलाई लाग्यो पहाडहरू उचाइ होइनन्, ती स्मृतिका तह हुन्, जसले समयलाई आफ्नो छातीमा जमाएर राख्छन्। डडेल्धुरा नजिकिँदै जाँदा यो अनुभूति अझ गहिरो हुँदै गयो कि हामी कुनै नयाँ ठाउँमा होइन, कुनै पुरानो चेतनाको भित्र पस्दै छौँ।

डडेल्धुरा जहाँ इतिहास बोल्दैन, तर मौन भएर उपस्थित हुन्छ। रैका राजाहरूको शासन, कत्युरी वंशको सांस्कृतिक प्रभाव र बाइसे-चौबिसे युगका राजनीतिक उतारचढाव यी सबै यहाँका ढुंगाहरू, वनहरू र पहाडका तहहरूमा मिसिएका छन्। यहाँ इतिहास लेखिएको छैन, यो जमिनमा दबिएको छ, र हावासँगै बिस्तारै सास फेरिरहेको छ जस्तो लाग्छ।

उचाइ बढ्दै जाँदा शरीर हल्का चिसो भयो, तर मनभित्र अजीब प्रकारको शान्ति फैलियो। त्यो शान्ति कुनै खालीपन थिएन, बरु गहिराइ थियो जसले मानिसलाई आफ्नै विचारसँग सामना गर्न बाध्य बनाउँछ। मलाई लाग्यो डडेल्धुरा जस्तो ठाउँले यात्रुलाई रोक्दैन, तर भित्रतर्फ फर्काउँछ।

त्यसपछि डोटी प्रवेश गर्‍यौँ। भूगोल अझ गहिरो भयो, जस्तो पहाडहरू मात्र होइन, समय पनि तह-तह भएर थुप्रिएको छ। सिलगढी, डोटीको सदरमुकाम, एउटा पुरानो प्रशासनिक स्मृतिजस्तो लाग्यो जहाँ शासनको अनुशासन अझै वातावरणमा टाँसिएको छ, तर जीवन भने पहाडको आफ्नै लयमा बगिरहेको छ।

डोटीको इतिहास रैका राज्य, कत्युरी प्रभाव  र कर्णाली सभ्यताको मिश्रण हो। यहाँका पहाडहरू केवल प्राकृतिक संरचना होइनन्, ती सभ्यताका जीवित दस्तावेज हुन्। प्रत्येक ढुंगा, प्रत्येक खोँच, प्रत्येक बस्ती कुनै न कुनै युगको कथा बोकेर बसेको छ। यहाँ समय सिधा अघि बढ्दैन, यो घुमेर आफैँलाई पुनः भेटिरहन्छ।

डोटीको हावामा एक अनौठो दोहोरोपन छ पुरानो गौरवको अनुभूति र मौन पीडाको उपस्थिति। जस्तो कुनै ठूलो सभ्यता कहिल्यै पूर्ण रूपमा हराउँदैन, तर बिस्तारै आवाज गुमाउँदै जान्छ। हामी त्यही मौनताको बीचबाट अघि बढिरहेका थियौँ—यात्रुहरू, तर सायद अनजानमा इतिहासका साना साक्षीहरू पनि।

सिलगढीबाट हामी साँफेबगरतर्फ झर्‍यौँ। बाटो बिस्तारै आफ्नो सहजता गुमाउँदै गयो  र पहाडहरू अझ कठोर, अझ चिरा-चिरा हुँदै प्रस्तुत हुन थाले। सडक अब प्रकृतिसँगको निरन्तर संघर्षजस्तो लाग्थ्यो। कहिले भीरको किनार, कहिले खोल्साको छेउ, कहिले ढुंगाले भरिएको साँघुरो घुम्ती यात्रा अब आराम होइन, सहनशीलताको परीक्षा बनेको थियो।

साना बस्तीहरू बाटोमा टुक्रा-टुक्रा भएर देखिन्थे जसरी समयले पनि यहाँ आफूलाई पूर्ण रूपमा होइन, छरिएको रूपमा बाँच्न सिकेको छ। खोलाहरू पार गर्दै बनेका कमजोर पुलहरूले मानिसको जिद्दीपन देखाइरहेका थिए प्रकृतिसँग सम्झौता गर्दै पनि बाँचिरहन चाहने इच्छाशक्ति। सडकको धुलो केवल माटो थिएन, त्यो यात्रा आफैँको प्रमाणजस्तो लाग्थ्यो।

साँफेबगर पुग्दा शरीर थकित थियो, तर मन अझै अडिएको थियो किनभने यात्रा यहाँ रोकिने अनुमति दिँदैनथ्यो। साँफेबगर अछाम प्रवेशको मौन ढोका थियो। यहाँबाट पहाडहरू अझ गहिरा, अझ अन्तर्मुखी हुँदै जान्थे। मलाई लाग्यो हामी अब भूगोल होइन, समयको भित्री तहतर्फ प्रवेश गरिरहेका छौँ।

साँफेबगरबाट मङ्गलसेनतर्फ लाग्दा अछाम विस्तारै आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा प्रकट हुन थाल्यो। अछाम नौखुवाको पुरानो भूमि, खस सभ्यताको केन्द्र, बाइसी राज्यहरूको ऐतिहासिक साक्षी। यहाँका पहाडहरू प्राकृतिक संरचना मात्र होइनन्, ती स्मृतिका संग्रहालय हुन्। युद्ध, विद्रोह, शासन, संस्कार, र मौन पीडा सबै यहाँ ढुंगाको तहमा मिसिएर बसेका छन्।

मङ्गलसेन नजिकिँदै जाँदा साँझले आकाशलाई बिस्तारै ढाक्दै लग्यो। शहर कुनै आधुनिक उत्साहभन्दा बढी ऐतिहासिक थकानजस्तो लाग्यो जहाँ दरबारहरू भत्किएका छन्, तर तिनको उपस्थितिले अझै वातावरणलाई छोडेको छैन। यो शहर एक समयको साक्षी हो जसले धेरै युगहरू देखेको छ, तर आफैँ चुपचाप बसेको छ।

त्यो रात मङ्गलसेनमा हामीले झ्याल खोलेर बाहिर हेर्‍यौँ। अँध्यारो पहाडहरू पूर्ण रूपमा मौन थिए, तर त्यो मौनता खाली थिएन। त्यो मौनताभित्र राजाहरूको आदेश थियो, किसानहरूको पसिना थियो, यात्रुहरूको पाइलाहरू थिए, र इतिहासका अनगिन्ती असमाप्त वाक्यहरू थिए।

मलाई अचानक स्पष्ट भयो इतिहास कुनै पुस्तकमा मात्र लेखिँदैन। त्यो त बाटोहरूमा, पहाडहरूमा, र मानिसहरूको थकित श्वासमा बाँचिरहेको हुन्छ। हामी त्यस इतिहासका लेखक होइनौँ, केवल त्यसका अस्थायी यात्रु हौँ। र सायद, यही अस्थायित्व नै हाम्रो सबैभन्दा गहिरो पहिचान हो।