तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार

चेतना नै मानवताको पहिलो पहिचान हो। यसको अनुपस्थितिमा मानिस चल्ने शरीर मात्र रहन्छ, जसमा जीवन हुन्छ तर अर्थ हुँदैन। तर चेतनासहित मानिस अर्थपूर्ण अस्तित्व बन्छ, जहाँ प्रत्येक निर्णय नैतिक प्रश्न बन्न पुग्छ। यस अवस्थामा जीवन स्वतः आत्मपरीक्षणको यात्रामा बदलिन्छ, जहाँ प्रत्येक कदमले विवेकको परीक्षा लिन्छ। यही चेतनाको जागरणले मानिसलाई बाह्य सफलताभन्दा आन्तरिक शुद्धता र मानवीय मूल्यतर्फ उन्मुख गराउँछ, जसले उसको अस्तित्वलाई गहिरो र सार्थक बनाउँछ।

मानव सभ्यता भित्री चेतनाको उज्यालोले अगाडि बढ्छ। जहाँ चेतना जाग्छ, त्यहाँ अन्धकार स्वतः घट्छ। जहाँ चेतना सुत्छ, त्यहाँ सबै उपलब्धि पनि अर्थहीन बन्छ। यो संसार बाहिरबाट विशाल, भव्य र आकर्षक देखिन्छ, तर यसको वास्तविक संघर्ष भित्री चेतनाको गहिराइमा निरन्तर चलिरहेको हुन्छ। मानिस र उसको चेतना बीचको सम्बन्ध नै सभ्यताको मूल आधार हो, किनभने यही सम्बन्ध कमजोर भए सम्पूर्ण प्रगति पनि खोक्रो र दिशाहीन बन्न पुग्छ। सभ्यता  भवन, सडक वा प्रविधिको निर्माण होइन, यो विचार, मूल्य, नैतिकता र अनुभूतिको निरन्तर निर्माण हो।

जहाँ चेतना जागृत हुन्छ, त्यहाँ विवेक जन्मिन्छ र जहाँ विवेक जन्मिन्छ त्यहाँ समाजमा सन्तुलन, न्याय र करुणा स्थापित हुन थाल्छ। चेतना नै समयको सबैभन्दा गहिरो क्रान्ति हो, किनभने यसले बाहिरी संसारलाई होइन, मानवको आन्तरिक संसारलाई रूपान्तरण गर्छ। बाहिरी परिवर्तन क्षणिक हुन्छ, तर चेतनाको परिवर्तन दीर्घ, स्थायी र निर्णायक हुन्छ। जब मानिस आफ्नो चेतनालाई बुझ्छ, तब ऊ सृष्टिकर्ता, मार्गदर्शक र अर्थनिर्माता बन्छ। यही रूपान्तरण नै मानव सभ्यताको वास्तविक गति हो।

अन्धकार बाहिर मात्र हुँदैन, यो मानव मनको गहिराइभित्र पनि निरन्तर उपस्थित हुन्छ। अज्ञानता अन्धकार हो, जसले सत्यलाई ढाक्छ र विवेकलाई कमजोर बनाउँछ। लोभ अन्धकार हो, जसले सम्बन्धलाई वस्तुमा रूपान्तरण गर्छ र आत्मीयतालाई नष्ट गर्छ। अहंकार अन्धकार हो, जसले मानिसलाई आफू केन्द्रित बनाएर अरूको अस्तित्वलाई तुच्छ ठान्न सिकाउँछ। असंवेदनशीलता अन्धकार हो, जसले पीडालाई नदेख्ने र मौनताभित्रको करुणालाई नबुझ्ने बनाउँछ। यही आन्तरिक अन्धकारले सम्बन्धहरूलाई बिस्तारै बिगार्छ, समाजलाई टुक्र्याउँछ र मानवताको आधारलाई कमजोर बनाउँछ।

मानव सभ्यताको इतिहास चेतनाको क्रमिक विस्तारको इतिहास हो। प्रत्येक युगले नयाँ औजार बनायो, नयाँ राज्य निर्माण गर्‍यो र नयाँ संस्थाहरू स्थापना गर्‍यो। तर सभ्यताको वास्तविक उन्नति तब मात्र सम्भव भयो, जब मानिसले आफ्नै चेतनालाई परिष्कृत गर्‍यो। बाह्य विकासले सुविधा दिन सक्छ, तर आन्तरिक चेतनाले मात्र त्यसलाई न्याय, करुणा र उत्तरदायित्वको दिशामा प्रयोग गर्न सिकाउँछ। आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक प्रविधि, जलवायु परिवर्तन, आर्थिक असमानता, डिजिटल ध्रुवीकरण र नैतिक सङ्कटका बीच मानवता एउटा गम्भीर प्रश्नसँग सामना गरिरहेको छ—के प्रविधिले सभ्यतालाई बचाउनेछ, वा परिष्कृत चेतनाले?

जर्मन दार्शनिक इमानुएल कान्ट ले भनेका छन्, “विज्ञानले ज्ञानलाई व्यवस्थित गर्छ; विवेकले जीवनलाई व्यवस्थित गर्छ।” ज्ञानको सङ्गठनले विज्ञान जन्माउँछ, तर जीवनको सङ्गठनले विवेक जन्माउँछ। आजको विश्वमा विज्ञान अभूतपूर्व गतिमा अगाडि बढिरहेको छ, तर विवेक त्यसै अनुपातमा विकसित भएको छैन। यही असन्तुलनले प्रविधिलाई मानवमुक्तिको साधनभन्दा पनि कहिलेकाहीँ मानवमाथिको नियन्त्रणको माध्यम बनाइरहेको छ। त्यसैले भविष्यको सभ्यता केवल सूचना-सम्पन्न होइन, चेतना-सम्पन्न हुनुपर्ने आवश्यकता झन् तीव्र बनेको छ।

भारतीय दार्शनिक स्वामी विवेकानन्दको प्रसिद्ध भनाइ छ, “हामी हाम्रो सोचको प्रतिफल हौं।”यो भनाइले व्यक्तिको चेतना र सभ्यताको चरित्रबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। समाज अन्ततः व्यक्तिहरूको सामूहिक चेतनाको प्रतिफल हो। यदि व्यक्तिको मन लोभ, घृणा, हिंसा र स्वार्थले भरिएको छ भने संविधान, कानुन र प्रविधि जति आधुनिक भए पनि समाज न्यायपूर्ण बन्न सक्दैन। त्यसैले सभ्यताको भविष्य संसद्, बजार वा प्रयोगशालामा मात्र होइन, प्रत्येक मानिसको अन्तःकरणमा पनि निर्माण भइरहेको हुन्छ।

तर चेतनाको चर्चा केवल आध्यात्मिक भावुकतामा सीमित हुनु पनि पर्याप्त छैन। समालोचनात्मक दृष्टिले हेर्दा इतिहासले देखाएको छ कि ‘उच्च चेतना’को दाबी गर्दै अनेक शासन व्यवस्थाले अधिनायकवादलाई पनि वैधता दिएका छन्। धार्मिक कट्टरता, वैचारिक अतिवाद र राष्ट्रवादको अन्धो उन्मादले आफूलाई नै नैतिक सत्यको अन्तिम स्रोत ठानेर हिंसा र विभाजनलाई जन्म दिएका उदाहरणहरू प्रशस्त छन्। त्यसैले चेतना भन्नाले अन्धविश्वास होइन; आत्मालोचना, वैज्ञानिक सोच, नैतिक उत्तरदायित्व र मानव गरिमाप्रतिको सम्मानलाई बुझ्नुपर्छ। विवेकविहीन आध्यात्मिकता जति खतरनाक हुन्छ, नैतिकताविहीन विज्ञान पनि त्यत्तिकै विनाशकारी हुन सक्छ।

अमेरिकी नागरिक अधिकार अभियन्ता मार्टिन लुथर किङ जुनियर ले भनेका थिए, “ज्ञानले बुद्धि दिन्छ, तर शिक्षाले चरित्र पनि निर्माण गर्नुपर्छ; बुद्धिमत्ता र चरित्रको समन्वय नै वास्तविक शिक्षाको मर्म हो।”यो भनाइ आजको शिक्षा प्रणालीका लागि अत्यन्त सान्दर्भिक छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरिरहेका छन्, तर के उनीहरूले उत्तरदायी नागरिक पनि निर्माण गरिरहेका छन्? यदि शिक्षाले प्रतिस्पर्धा मात्र सिकायो तर सहअस्तित्व सिकाएन भने, केवल कमाइ सिकायो तर करुणा सिकाएन भने, त्यसले सभ्यताको भौतिक संरचना बलियो बनाए पनि नैतिक आधार कमजोर बनाउँछ। त्यसैले भविष्यको शिक्षा चेतना, चरित्र र नागरिक उत्तरदायित्वसँग जोडिनु अपरिहार्य छ।

नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता दलाई लामा ले स्पष्ट रूपमा भनेका छन्, “प्रेम र करुणा विलासिता होइनन्; ती मानव जीवनका अपरिहार्य आवश्यकताहरू हुन्।”  वर्तमान विश्वले जलवायु सङ्कट, युद्ध, जबर्जस्ती बसाइँसराइ, आर्थिक असमानता र मानसिक स्वास्थ्यका समस्याहरू भोगिरहेको अवस्थामा करुणा अब मानव अस्तित्वको आवश्यकता बनेको छ। चेतनाको परिष्कारले व्यक्तिलाई अरूको पीडा आफ्नो पीडा ठान्ने क्षमता दिन्छ। यही नै भविष्यको सभ्यताको आधारभूत नैतिक पूँजी हो।

भौतिक प्रगति र चेतनात्मक विकासबीच सन्तुलन कायम गर्न नसक्दा सभ्यता आफ्नै उपलब्धिको कैदी बन्न सक्छ। आणविक शक्ति ऊर्जा पनि बन्न सक्छ, विनाश पनि। कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानव सहयोगी पनि बन्न सक्छ, निगरानी र असमानताको औजार पनि। निर्णय प्रविधिले गर्दैन; निर्णय गर्ने चेतनाले गर्छ। त्यसैले भविष्यको निर्णायक प्रश्न “हामीसँग के छ?” होइन, “हामी कस्ता मानिस बन्दैछौँ?” भन्ने हो।सभ्यताको दीर्घकालीन स्थायित्व आर्थिक वृद्धि, सैनिक शक्ति वा प्रविधिको परिमाणले होइन; नैतिक चेतना, सहिष्णुता, न्याय र मानवीय संवेदनाको गहिराइले निर्धारण गर्छ।

सभ्यताको भविष्य हाम्रो सामूहिक चेतनाले लेखिरहेको जीवित दस्तावेज हो। यदि चेतना लोभभन्दा विवेक, विभाजनभन्दा सहकार्य, उपभोगभन्दा उत्तरदायित्व र अहङ्कारभन्दा करुणातर्फ उन्मुख भयो भने भविष्यको सभ्यता अझ न्यायपूर्ण, समावेशी र दिगो हुनेछ। तर यदि चेतना नै अन्धकारमा रह्यो भने प्रविधिको उज्यालोले पनि मानवतालाई सुरक्षित राख्न सक्ने छैन। त्यसैले भविष्य बदल्ने सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति सत्ता परिवर्तन होइन, चेतना परिवर्तन हो; र सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो विजय कुनै भूभागको विजय होइन, मानव हृदयको विजय हुनेछ।

सच्चा सफलता तब प्राप्त हुन्छ जब मानिस आफूभित्रको अन्धकार चिन्दै आत्मज्ञानको प्रकाशतर्फ यात्रा गर्छ। बाह्य उपलब्धिहरू क्षणिक हुन्छन्; तिनीहरू समय, अवस्था र भाग्यसँग सँगै घटबढ हुन्छन्। तर आन्तरिक विवेक, धैर्य, क्षमा र करुणा स्थायी हुन्छन्। जब कोही व्यक्ति आलोचना, अपमान वा असफलताका बीच पनि आफ्नो मानसिक सन्तुलन गुमाउँदैन, तब ऊ साँच्चिकै सफल ठहरिन्छ।

भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले भनेका छन्  “स्थितप्रज्ञ व्यक्ति नै योगी हो।” अर्थात् जो बाह्य सुख दुःख, जय पराजय वा निन्दा प्रशंसामा एक समान रहन्छ, ऊ नै आध्यात्मिक रूपमा उन्नत हुन्छ। यस्तो विवेकबाट निर्देशित व्यक्ति आफ्ना कार्यहरूमा स्थिर, मर्यादित र उद्देश्ययुक्त हुन्छ।त्यसैले, जीवनको सार्थकता धनसञ्चयमा होइन, आत्मविकासमा छ। विवेकले भरिएको मन, सत्यप्रति अडिग आत्मा र प्रेमले भरिएको व्यवहारले मात्र साँचो सफलता प्राप्त हुन्छ। आन्तरिक दिव्यता सधैं झल्किरहन्छ यही नै सफलताको साँचो आधार हो।

आजको जटिल र परिवर्तनशील संसारमा विवेकको मूल्य अझै बढी महत्व राख्छ।  भौतिक सफलता वा सामाजिक पदमा फोकस गर्नुले मानिसलाई असली जीवनका लक्ष्यबाट विचलित बनाउँछ। विवेकले मार्गदर्शन गर्दा मात्र व्यक्ति आफ्नो उद्देश्य र मूल्यसँग सुसंगत जीवन जिउन सक्षम हुन्छ। यही कारणले विवेकलाई जीवनको साँचो उपलब्धि मानिन्छ, जुन धन, शक्ति वा पदले कहिल्यै प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन।जीवनको असली विजय विवेकको प्रकाशमा छ। विवेकले मात्र व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई स्थायीत्व, नैतिकता र सन्तोषको मार्गमा लैजान्छ।