चैतन्य सम्बाददाता, Author at Chaitanya News - Page 37 of 1153
  • 2026-11-22
  • 22:51:53
  • आइतबार,मंसिर ०७, २०८३

About Author

दशैँ किन मनाइन्छ? दुर्गा पूजादेखि टीका–जमरा र पारिवारिक मिलनसम्म, जानौँ घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्मको महत्त्व

काठमाडौँ– नेपाली समाजमा दशैँ केवल एउटा चाड होइन, आस्था, संस्कृति, परम्परा, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक सद्भावको संगम हो। वर्षभरि आ–आफ्नो काममा व्यस्त रहने मानिसहरू दशैँको अवसरमा घर फर्किन्छन्, परिवारसँग समय बिताउँछन्, मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्छन् तथा आफन्तसँग खुसी साटासाट गर्छन्। गाउँदेखि सहरसम्म, हिमालदेखि तराईसम्म दशैँले नेपाली समाजमा विशेष उत्साह र उमङ्ग ल्याउँछ। आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु भएर पूर्णिमासम्म विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिसहित मनाइने दशैँलाई बडादशैँ, विजयादशमी वा दुर्गापूजाका रूपमा पनि चिनिन्छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको प्रमुख पर्व भए पनि यसको सामाजिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक महत्त्व नेपाली जनजीवनमा व्यापक छ। दशैँ आउन थालेपछि घरआँगन सफा गर्ने, नयाँ लुगा किन्ने, खाद्यान्न तथा आवश्यक सामग्रीको जोहो गर्ने, गाउँघर फर्किने र मान्यजनसँग भेटघाटको तयारी गर्ने क्रम सुरु हुन्छ। बजारमा चहलपहल बढ्छ, यातायातमा यात्रुको चाप बढ्छ र गाउँघरमा छुट्टै रौनक देखिन्छ। बालबालिकाका लागि नयाँ लुगा, पिङ र रमाइलोको पर्व बनेको दशैँ वयस्कहरूका लागि पारिवारिक भेटघाट र ज्येष्ठ नागरिकका लागि सन्तान तथा आफन्तसँग भेट्ने विशेष अवसर पनि हो। तर दशैँको महत्त्व यतिमै सीमित छैन। यसको धार्मिक आधार, ऐतिहासिक मान्यता, पूजाविधि, सामाजिक सन्देश र सांस्कृतिक परम्पराले यस पर्वलाई नेपाली जीवनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बनाएका छन्। के हो दशैँ? दशैँ हिन्दू परम्परामा देवी दुर्गाको पूजा, असत्यमाथि सत्यको विजय र अन्यायमाथि न्यायको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइने पर्व हो। यस पर्वसँग देवी दुर्गाले महिषासुर नामक शक्तिशाली असुरमाथि विजय प्राप्त गरेको धार्मिक कथा जोडिएको छ। त्यसैगरी, रामायणको परम्परामा भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गलाई पनि विजयादशमीसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। यी धार्मिक कथाले दशैँलाई केवल पूजा गर्ने पर्वभन्दा माथि उठाएर असल आचरण, साहस, धैर्य, सत्य र न्यायको पक्षमा उभिने सन्देश दिने पर्वका रूपमा स्थापित गरेका छन्। नेपालमा दशैँलाई विशेषगरी घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्मका विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानका माध्यमबाट मनाइन्छ। नवरात्रका नौ दिन देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा गरिन्छ। दसौँ दिन विजयादशमीमा देवीको प्रसादका रूपमा टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। त्यसपछि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म दशैँको टीका लगाउने र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने परम्परा विभिन्न परिवारमा कायम छ। दशैँको धार्मिक स्वरूप हिन्दू परम्परासँग सम्बन्धित भए पनि नेपालमा यसले पारिवारिक एकता, सामाजिक मेलमिलाप, सांस्कृतिक निरन्तरता र पुस्तान्तरणको महत्त्वपूर्ण माध्यमका रूपमा स्थान पाएको छ। दशैँ किन मनाइन्छ? दशैँ मनाउनुको प्रमुख धार्मिक कारण दुष्ट शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको स्मरण गर्नु हो। देवी दुर्गा र महिषासुरको कथाअनुसार, महिषासुरले आफ्नो शक्तिका आधारमा देवताहरूलाई पराजित गर्दै त्रास फैलाएका थिए। त्यसपछि देवताहरूको सामूहिक शक्तिबाट उत्पन्न देवी दुर्गाले लामो युद्धपछि महिषासुरको वध गरिन्। यस घटनालाई अन्याय र अहङ्कारमाथि धर्म तथा सत्यको विजयका रूपमा लिइन्छ। यसैले दशैँमा देवी दुर्गाको पूजा गरेर शक्ति, साहस, विवेक र सुरक्षाको कामना गरिन्छ। मानिसले आफ्नो जीवनमा रहेका नकारात्मक प्रवृत्ति, घमण्ड, लोभ, ईर्ष्या र अन्यायलाई त्यागेर असल मार्गमा अघि बढ्नुपर्छ भन्ने सन्देश पनि यस पर्वसँग जोडिएको छ। अर्कोतर्फ, भगवान् रामले रावणमाथि विजय हासिल गरेको प्रसङ्गले पनि दशैँको सांस्कृतिक व्याख्यालाई थप समृद्ध बनाएको छ। यस कथाले गलत कामबाट प्राप्त शक्ति र प्रतिष्ठा स्थायी हुँदैनन् तथा अन्ततः सत्य र न्यायको विजय हुन्छ भन्ने मान्यता प्रस्तुत गर्छ। धार्मिक मान्यतासँगै दशैँ मनाउनुको अर्को प्रमुख कारण परिवार र समाजलाई जोड्नु हो। घरबाट टाढा रहेका छोराछोरी, दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तहरू एकै ठाउँमा भेला हुने अवसर दशैँले प्रदान गर्छ। सम्बन्धमा आएका दूरी घटाउने, मनमुटाव बिर्सने, क्षमायाचना गर्ने र नयाँ सुरुवात गर्ने अवसरका रूपमा पनि यस पर्वलाई लिइन्छ। त्यसैले दशैँको सन्देश मन्दिरमा पूजा गर्नु वा निधारमा टीका लगाउनुमा मात्र सीमित छैन। यसले मानिसलाई आफ्नो व्यवहार, सोच र सम्बन्धमा पनि सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन प्रेरित गर्छ। दशैँको महत्त्व के हो? दशैँको महत्त्वलाई धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, पारिवारिक र आर्थिक पक्षबाट बुझ्न सकिन्छ। १. धार्मिक महत्त्व दशैँ देवी दुर्गाको आराधना गर्ने प्रमुख पर्व हो। नवरात्रका नौ दिन देवीका विभिन्न स्वरूपको पूजा गरी शक्ति, समृद्धि, सुरक्षा र कल्याणको कामना गरिन्छ। विजयादशमीमा टीका र जमरा ग्रहण गर्दा मान्यजनले सुख, शान्ति, दीर्घायु र सफलताको आशीर्वाद दिने परम्परा छ। २. सत्य र न्यायको सन्देश दशैँले असत्य, अन्याय र अहङ्कारको अन्त्य तथा सत्य, धर्म र सदाचारको विजयको सन्देश दिन्छ। यसलाई व्यक्तिगत जीवनमा इमानदारी, जिम्मेवारी र सकारात्मक सोच विकास गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। ३. पारिवारिक एकता व्यस्त जीवनका कारण परिवारका सदस्यहरूबीच भेटघाट कम हुन सक्छ। दशैँले टाढा रहेका आफन्तलाई एउटै घरमा भेला गराउने अवसर दिन्छ। हजुरबा–हजुरआमा, आमाबुबा, छोराछोरी र नातिनातिनाबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउन यस पर्वको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। ४. संस्कृतिको संरक्षण घटस्थापना, जमरा राख्ने, फूलपाती भित्र्याउने, महाअष्टमी, महानवमी, विजयादशमी र कोजाग्रत पूर्णिमाजस्ता परम्पराले नेपाली सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राखेका छन्। यस्ता संस्कारमा सहभागी हुँदा नयाँ पुस्ताले आफ्नो संस्कृति, परम्परा र पारिवारिक मूल्यबारे सिक्ने अवसर पाउँछ। ५. सामाजिक सद्भाव दशैँका अवसरमा आफन्त, छिमेकी र समुदायका मानिसहरूबीच भेटघाट तथा शुभकामना आदानप्रदान हुन्छ। पुराना विवाद समाधान गर्ने, सम्बन्ध सुधार्ने र एकअर्काप्रति सद्भाव व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा पनि दशैँलाई लिइन्छ। ६. आर्थिक गतिविधि दशैँमा लत्ताकपडा, खाद्यान्न, फलफूल, पूजा सामग्री, मिठाई र अन्य उपभोग्य वस्तुको माग बढ्छ। यातायात, पर्यटन, होटल, खुद्रा व्यापार तथा साना व्यवसायमा आर्थिक गतिविधि बढ्न सक्छ। यसले व्यापारी, किसान, यातायात व्यवसायी र विभिन्न सेवा प्रदायकलाई आम्दानीको अवसर प्रदान गर्छ। यद्यपि चाडपर्वको खर्च आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार व्यवस्थापन गर्नु आवश्यक हुन्छ। दशैँ कसरी सुरु हुन्छ? घटस्थापनाको महत्त्व: दशैँको सुरुवात आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन घटस्थापनाबाट हुन्छ। यस दिन घर वा पूजास्थललाई सफा गरेर विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ र शुभ साइतमा जमरा राख्ने परम्परा छ। घटस्थापनामा माटो राखिएको पात्र वा जमरा राख्ने स्थानमा जौ, मकै वा स्थानीय परम्पराअनुसार अन्य अन्नका बीउ छरिन्छन्। कतिपय घरमा कलश स्थापना गरी देवी दुर्गाको आह्वान गरिन्छ। त्यसपछि नवरात्रभरि नियमित पूजा, आराधना र दीप प्रज्वलन गरिन्छ। जमरा दशैँको महत्त्वपूर्ण प्रतीक हो। अँध्यारो वा छायायुक्त स्थानमा उमारिएको जमरा केही दिनमै हरियो भएर उम्रिन्छ। यसलाई जीवन, उर्वरता, समृद्धि र शुभताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। विजयादशमीका दिन देवीको प्रसादका रूपमा जमरा ग्रहण गर्ने र मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने चलन छ। घटस्थापनाबाट सुरु हुने नवरात्रले मानिसलाई पूजा, अनुशासन, आत्मसंयम र आध्यात्मिक चिन्तनमा केन्द्रित हुन प्रेरित गर्छ। विभिन्न स्थानमा यस अवधिमा दुर्गा सप्तशती पाठ, भजनकीर्तन र धार्मिक अनुष्ठान पनि गरिन्छ। नवरात्रका नौ दिन र देवीको पूजा: दशैँका नौ दिनलाई नवरात्र भनिन्छ। यस अवधिमा देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा गर्ने परम्परा छ। हिन्दू परम्परामा शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री देवीका नौ स्वरूप मानिन्छन्। नवरात्रमा श्रद्धालुहरूले आफ्नो परम्परा र क्षमताअनुसार पूजा, व्रत, पाठ तथा ध्यान गर्छन्। कतिपयले फलाहार गर्छन् भने कतिपयले सामान्य भोजन गर्दै दैनिक पूजा जारी राख्छन्। सबैले एउटै प्रकारको व्रत वा पूजा गर्नुपर्छ भन्ने हुँदैन; धार्मिक अभ्यास परिवार, समुदाय र व्यक्तिगत आस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ। नवरात्रको मूल सन्देश देवीको आराधनामार्फत शक्ति, आत्मविश्वास, धैर्य र सदाचारको भावना विकास गर्नु हो। महिलालाई शक्ति र सृष्टिको स्रोतका रूपमा सम्मान गर्ने सांस्कृतिक दृष्टिकोणसँग पनि दुर्गापूजाको सम्बन्ध जोडिन्छ। दशैँमा मासु र मिठा परिकारको परम्परा दशैँमा खानेकुराको पनि विशेष महत्त्व हुन्छ। लामो समयपछि परिवारका सदस्यहरू भेला हुँदा सँगै बसेर खाना खाने, विशेष परिकार बनाउने र पाहुनालाई सत्कार गर्ने परम्परा छ। धेरै नेपाली परिवारमा खसी, बोका, कुखुरा वा अन्य मासुका परिकार बनाइन्छन्। कतिपय घरमा सेलरोटी, खीर, पुरी, तरकारी, अचार, मिठाई र विभिन्न स्थानीय परिकार तयार गरिन्छन्। तर सबै समुदाय र परिवारको खानपान एउटै हुँदैन। शाकाहारी परिवारले आफ्नो परम्परा र रुचिअनुसार भोजन तयार गर्छन्। दशैँमा विशेष खाना खानु सांस्कृतिक र पारिवारिक उत्सवको हिस्सा हो। तर अत्यधिक खानपान, अनावश्यक खर्च र खाद्यान्न खेर फाल्ने प्रवृत्तिबाट जोगिनुपर्छ। आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार परिकार बनाउने, खानाको मात्रा मिलाउने र सबै सदस्यको रुचि तथा स्वास्थ्य अवस्थालाई ध्यान दिने बानी उपयोगी हुन्छ। दशैँको खुसी महँगो भोज वा धेरै परिकारमा मात्र निर्भर हुँदैन। परिवारका सदस्यसँग बसेर सादा भोजन गर्नु, वृद्धवृद्धाको कुरा सुन्नु र बालबालिकासँग समय बिताउनु पनि उत्तिकै अर्थपूर्ण हुन्छ। दशैँ र नेपाली समाजमा यसको स्थान: नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक देश हो। यहाँ विभिन्न समुदायले आफ्नै चाडपर्व, संस्कार र परम्परालाई महत्त्व दिन्छन्। दशैँ विशेषगरी हिन्दू परम्परामा आधारित पर्व भए पनि यसको समयमा हुने पारिवारिक भेटघाट, सार्वजनिक बिदा, यात्रा र बजारको चहलपहलले राष्ट्रिय जनजीवनमा पनि प्रभाव पार्छ। दशैँको अर्को विशेषता पुस्ताबीचको सम्बन्ध हो। हजुरबा–हजुरआमाले आफ्ना सन्तान र नातिनातिनालाई परम्परागत कथा सुनाउने, टीका लगाउने विधि सिकाउने र परिवारको इतिहास सम्झाउने अवसर पाउँछन्। यसरी संस्कृति पुस्तक वा औपचारिक शिक्षाबाट मात्र होइन, दैनिक व्यवहार र पारिवारिक अभ्यासबाट पनि नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन्छ। यद्यपि समाजमा सबैको दशैँ समान हुँदैन। कोही आर्थिक समस्याका कारण घर जान सक्दैनन्, कोही कामको जिम्मेवारीमा खटिनुपर्छ भने कोही परिवारबाट टाढा हुन्छन्। त्यसैले दशैँलाई समावेशी बनाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। छिमेकी, असहाय, एक्ला ज्येष्ठ नागरिक र आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई सहयोग गर्नुले पर्वको सामाजिक अर्थ अझ फराकिलो बनाउँछ। दशैँ मनाउँदा ध्यान दिनुपर्ने कुरा: दशैँ खुसी र उत्सवको पर्व भए पनि यस अवधिमा केही सावधानी अपनाउनु आवश्यक छ। चाडपर्वका नाममा आफ्नो क्षमताभन्दा बढी खर्च गरेर ऋणको बोझ बढाउनु उचित हुँदैन। देखासिकीभन्दा आवश्यकता र आर्थिक अवस्थालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। लामो दूरीको यात्रा गर्दा सवारीसाधनको अवस्था, चालकको क्षमता, मौसम र सडकको स्थितिमा ध्यान दिनुपर्छ। मदिरा सेवन गरेर सवारी चलाउनु हुँदैन। बालबालिकालाई सडक, नदी, भीर र जोखिमयुक्त स्थानमा एक्लै छाड्नु हुँदैन। मासु तथा अन्य खाद्य सामग्री सफा र सुरक्षित तरिकाले भण्डारण गर्नुपर्छ। खानपानमा विविधता कायम गर्दै अत्यधिक भोजन र मदिरा सेवनबाट जोगिनु राम्रो हुन्छ। जुवा, तास वा अन्य खेलमा पैसा लगाउँदा पारिवारिक तनाव र आर्थिक समस्या उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले मनोरञ्जनलाई जिम्मेवार र मर्यादित बनाउनु आवश्यक छ। त्यस्तै, पशुबलिको परम्परा भएका स्थानमा धार्मिक विधि पालना गर्दा स्वच्छता, कानुनी व्यवस्था र मानवीय व्यवहारलाई ध्यान दिनुपर्छ। आफ्नो परम्परा मान्ने क्रममा अरूको आस्था र भावनाको सम्मान गर्नु पनि आवश्यक छ। बदलिँदो समयसँगै दशैँ: समयसँगै दशैँ मनाउने शैलीमा परिवर्तन आएको छ। पहिले लामो समय पैदल हिँडेर घर पुग्ने मानिसहरू अहिले बस, निजी सवारीसाधन वा हवाई यात्रामार्फत गाउँघर फर्किन्छन्। पहिले चिठी वा सन्देशमार्फत शुभकामना पठाउने चलन थियो भने अहिले फोन, भिडियो कल र सामाजिक सञ्जालबाट टाढा रहेका आफन्तसँग सम्पर्क गर्न सहज भएको छ। सहरी जीवनशैली, वैदेशिक रोजगारी, अध्ययन र रोजगारीका कारण धेरै परिवारका सदस्य एउटै ठाउँमा भेला हुन नसक्ने अवस्था पनि छ। यस्तो अवस्थामा प्रविधिले सम्बन्ध कायम राख्न सहयोग गरेको छ। तर प्रविधिबाट शुभकामना दिनु र आमनेसामने भेटेर आत्मीयता साट्नुको अनुभव फरक हुन सक्छ। अर्कोतर्फ, चाडपर्वमा उपभोग र देखासिकी बढ्दै गएको विषयमा पनि विचार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। नयाँ कपडा, महँगा उपहार र भव्य भोजलाई दशैँको अनिवार्य अङ्ग ठान्नुको सट्टा परम्पराको अर्थ, सम्बन्धको मूल्य र आफ्नो आर्थिक क्षमतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। दशैँको सार खर्चको आकारमा होइन, मनको उदारता र सम्बन्धको आत्मीयतामा छ। सामान्य भोजन, सानो उपहार वा फोनमार्फत गरिएको आत्मीय संवादले पनि पर्वलाई अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ। निष्कर्ष : विजयको उत्सव, सम्बन्धको नवीकरण: दशैँ धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावको साझा पर्व हो। देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको धार्मिक कथाले असत्य र अन्यायमाथि सत्य तथा न्यायको विजयको सन्देश दिन्छ। भगवान् राम र रावणको कथाले पनि सदाचार र गलत आचरणबीचको संघर्षलाई सम्झाउँछ। घटस्थापनामा जमरा राख्नेदेखि नवरात्रमा पूजा गर्ने, फूलपाती भित्र्याउने, महाअष्टमी र महानवमी मनाउने तथा विजयादशमीमा टीका–जमरा ग्रहण गर्नेसम्मका गतिविधिले नेपाली समाजको सांस्कृतिक जीवनलाई समृद्ध बनाएका छन्। मान्यजनको आशीर्वाद, परिवारसँगको भेटघाट र आफन्तबीचको आत्मीयताले यस पर्वलाई विशेष बनाउँछ। तर दशैँको वास्तविक अर्थ बाहिरी तामझाममा मात्र खोज्नु हुँदैन। परिवारमा सम्मान र माया बढाउनु, मनमुटाव हटाउनु, कमजोरलाई सहयोग गर्नु, अन्यायको विरोध गर्नु र आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नु पनि दशैँको मूल सन्देशसँग जोडिन्छ। दशैँले मानिसलाई केवल विगतको विजय सम्झन मात्र होइन, वर्तमान जीवनमा पनि असल विचार र व्यवहारको विजय सुनिश्चित गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ। यही अर्थमा दशैँ एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नयाँ आशा, सकारात्मक सोच र आत्मीय सम्बन्धको नवीकरण गर्ने अवसर हो। टीका र जमराले निधार सजिँदा, मान्यजनका हातबाट आशीर्वाद प्राप्त हुँदा र परिवारका सदस्यहरू एउटै छानामुनि भेला हुँदा दशैँको खुसी पूर्ण हुन्छ। सबैले आफ्नो क्षमता, आस्था र परम्पराअनुसार दशैँ मनाउँदै आपसी सद्भाव, मानवीयता र सामाजिक जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिन सके यस पर्वको महत्त्व अझ बढ्नेछ।  

News by दशैँ किन मनाइन्छ? दुर्गा पूजादेखि टीका–जमरा र पारिवारिक मिलनसम्म, जानौँ घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्मको महत्त्व :