तोमनाथ उप्रेती:

मोरङको झोराहाटमा जन्मिएका नेत्र खतिवडा नेपाली मुक्तक साहित्यका संवेदनशील, श्रमशील र जीवनानुभवले परिपक्व बनेका स्रष्टा हुन्। उनको मुक्तक सङ्ग्रह ‘ढुंगो फुलेपछि’ पढ्दा पहिलो अनुभूति यही हुन्छ—यी मुक्तकहरू जीवनको कठोर धरातलमा घोटिएर आएका छन्। यहाँ शब्दहरूको जरामा भोगाइ छ। पीडा छ। विसंगतिसँगको मुठभेड छ। सामाजिक अन्यायप्रतिको असन्तोष छ। परिवर्तनको आकांक्षा छ। त्यसैले ‘ढुंगो फुलेपछि’ लाई  प्रेम, अनुभूति र क्षणिक भावोच्छ्वासको मुक्तक सङ्ग्रहका रूपमा मात्र पढ्नु यसको वैचारिक आयामलाई सीमित गर्नु हुनेछ। यो मूलतः कठोर यथार्थभित्र मानवीय सम्भावनाको खोजी गर्ने कृति हो।

कृतिको शीर्षक आफैँमा एउटा सघन दार्शनिक रूपक हो। ढुंगो कठोरताको प्रतीक हो। फूल कोमलताको। ढुंगो निष्प्राण देखिन्छ। फूल जीवनको घोषणा गर्छ। ढुंगो मौन हुन्छ। फूल सुगन्धमार्फत आफ्नो अस्तित्व प्रकट गर्छ। त्यसैले ‘ढुंगो फुलेपछि’ असम्भवजस्तो देखिने सम्भावनाको काव्यात्मक उद्घोष हो। यस शीर्षकभित्र कविको जीवनदृष्टि पनि लुकेको छ। संसार कठोर छ भन्दै जीवनले सौन्दर्य त्याग्नुपर्दैन। पीडा छ भन्दै आशा समाप्त हुँदैन। दमन छ भन्दै प्रतिरोध मर्दैन। बरु कठोरताकै अन्तरालमा परिवर्तनको बीउ पलाउन सक्छ। यस अर्थमा ‘ढुंगो फुल्नु’ केवल सौन्दर्यको घटना होइन; यो चेतनाको रूपान्तरण हो। अस्तित्वको कठोर धरातलबाट मानवीयताको पुनर्जन्म हो।

खतिवडाको काव्यचेतनाको केन्द्रमा मानिस छ। मानिस कुनै अमूर्त दार्शनिक अवधारणा होइन। भोकसँग जुधिरहेको मानिस हो। श्रम गरिरहेको मानिस हो। अपमान सहिरहेको मानिस हो। अधिकार खोजिरहेको मानिस हो। प्रेममा घाइते मानिस हो। राजनीतिक संरचनाबाट प्रभावित मानिस हो। परिवारभित्र विखण्डित भइरहेको मानिस हो। यस दृष्टिले उनका मुक्तकहरू मानवीय अस्तित्वको सामाजिक पाठ हुन्। उनी व्यक्तिको पीडालाई निजी कोठामा बन्द गर्दैनन्। त्यसलाई समाजको संरचनासँग जोड्छन्। व्यक्तिगत घाउमा सामाजिक कारण खोज्छन्। यही विशेषताले उनको काव्यदृष्टिलाई मानवतावादी र सामाजिक यथार्थवादी धरातल प्रदान गरेको छ।

‘उध्रिएको गरिबीलाई सिलाउने हात भए’ भन्ने भावबाट सुरु हुने मुक्तकमा गरिबीलाई आर्थिक अभावका रूपमा मात्र प्रस्तुत गरिएको छैन। ‘उध्रिएको गरिबी’ आफैँमा शक्तिशाली रूपक हो। गरिबी यहाँ च्यातिएको वस्त्रजस्तो देखिन्छ। त्यसलाई सिलाउन सकिन्छ। तर त्यसका लागि संवेदनशील हात चाहिन्छ। यहीँ कविको मानवीय दर्शन प्रकट हुन्छ। समाजमा समस्या मात्र छैन। समस्या समाधान गर्ने नैतिक दायित्व पनि छ। ‘हिरा फोर्दै उदाउने समानताको रात’ भन्ने कल्पनाले श्रम, संघर्ष र समानताको सम्बन्ध स्थापित गर्छ। समानता उपहारबाट आउँदैन। त्यसका लागि कठोर संरचना फोर्नुपर्छ। यहीँ ‘ढुंगो’, ‘हिरा’, ‘आगो’ र ‘पानी’ जस्ता प्राकृतिक पदार्थहरू सामाजिक दर्शनका प्रतीकमा रूपान्तरित हुन्छन्।

‘ढुंगो फुल्थ्यो यहाँ पानीभित्र आगो फल्थ्यो’ भन्ने अतिशयोक्तिपूर्ण बिम्बले कविको कल्पनाशील शक्ति देखाउँछ। ढुंगो पलाउनु र पानीभित्र आगो फल्नु प्रकृतिका सामान्य नियम होइनन्। तर कविता सामान्य नियमको पुनरावृत्ति मात्र होइन। असम्भवलाई सम्भावनाको भाषामा प्रस्तुत गर्नु पनि कविताको शक्ति हो। यहाँ अतिशयोक्ति यथार्थबाट पलायन होइन। बरु यथार्थको कठोरता चिर्ने कल्पनात्मक प्रतिरोध हो। पानीभित्र आगो फल्नु परिवर्तनको कठिन तर सम्भव आकांक्षाको प्रतीक बन्न पुग्छ। यसरी खतिवडाको कल्पना यथार्थसँग सम्बन्ध विच्छेद गर्दैन। यथार्थलाई नै रूपान्तरित गर्ने आकांक्षा बोकेर आउँछ।

‘प्रकृतिको सृष्टि जस्तै दुइटा मात्र जात भए’ भन्ने पंक्तिमा कविको सामाजिक दर्शन अझ स्पष्ट हुन्छ। यसलाई शाब्दिक अर्थमा सीमित गर्दा यसको गहिराइ घट्छ। यहाँ ‘दुइटा जात’ को अवधारणा सामाजिक श्रेणीकरणको विरोधमा आएको प्रतीकात्मक हस्तक्षेप हो। कवि जन्मका आधारमा मानिसलाई विभाजन गर्ने संरचनामाथि प्रश्न उठाउँछन्। उनको दृष्टिमा मानव अस्तित्वको मूल्य जातीय परिचयमा होइन, मानवीय समानतामा आधारित हुनुपर्छ। यसले उनको काव्यचेतनामा प्रगतिशील मानवतावादको बलियो उपस्थिति देखाउँछ। उनी समाजलाई केवल आलोचना गर्दैनन्। मानवताको वैकल्पिक नैतिक आधार पनि प्रस्तुत गर्छन्।

यस कृतिको अर्को उल्लेखनीय पक्ष राजनीतिक चेतना हो। खतिवडाको राजनीति दलगत आग्रहको संकीर्णताभन्दा व्यापक सामाजिक अर्थमा उपस्थित छ। सत्ता कसरी व्यक्तिको जीवनमा प्रवेश गर्छ? गुटबन्दीले कसरी संस्थालाई कमजोर बनाउँछ? षड्यन्त्रले कसरी प्रतिभालाई रोक्छ? शक्ति कसरी अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रतामाथि दबाब बन्छ? यस्ता प्रश्नहरू उनका मुक्तकमा विभिन्न प्रतीकमार्फत उभिन्छन्। ‘अरिंगाल र राजनीतिको घार उस्तै लाग्छ’ भन्ने पंक्तिले राजनीतिक गुटबन्दीलाई अरिंगालको घारसँग तुलना गर्छ। अरिंगालको घारमा सामूहिकता हुन्छ। तर त्यसमा डसाइको भय पनि हुन्छ। यही द्वैधता राजनीतिक संगठनको व्यंग्यात्मक रूपक बनेको छ।

‘गुटमा चल्ने साहित्यको धार उस्तै लाग्छ’ भन्ने अभिव्यक्ति कृतिको आत्मालोचनात्मक साहसको प्रमाण पनि हो। कवि बाह्य राजनीतिक संरचनामाथि मात्र प्रश्न गर्दैनन्। साहित्यिक क्षेत्रभित्रका समूहवाद, पूर्वाग्रह र शक्ति–सम्बन्धलाई पनि प्रश्न गर्छन्। यो पक्ष पुस्तकको महत्त्वपूर्ण आलोचनात्मक शक्ति हो। साहित्य स्वयंलाई निष्कलंक ठान्ने प्रवृत्तिविरुद्ध स्रष्टाको यो हस्तक्षेप उल्लेखनीय छ। ‘कलमको निब भाँच्ने प्रहार’ भन्ने प्रतीकले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथिको दबाबलाई मूर्त बनाएको छ। कलम यहाँ केवल लेखनको उपकरण होइन। चेतना हो। प्रतिरोध हो। स्वतन्त्र विचारको अस्त्र हो।

कृतिमा व्यङ्ग्य पनि सामाजिक भूमिकासहित आएको छ। खतिवडाको व्यङ्ग्य हँसाउनका लागि मात्र होइन। झस्काउनका लागि हो। उनी विसंगतिलाई सीधा देखाउँछन्। कहिलेकाहीँ प्रतीकमार्फत त्यसलाई अझ तीक्ष्ण बनाउँछन्। राजनीतिको घार, अरिंगाल, निब भाँच्ने शक्ति आदि बिम्बले सामाजिक संरचनाको कुरूप पक्षलाई उद्घाटित गर्छन्। यस्तो व्यङ्ग्यमा हास्यभन्दा पीडा बढी छ। मुस्कानभन्दा आक्रोश बढी छ। यही कारण उनको व्यङ्ग्य सामाजिक चेतनाको उपकरण बन्छ।

प्रेमको प्रश्नमा भने ‘ढुंगो फुलेपछि’ अझ मानवीय देखिन्छ। यहाँ प्रेम परम्परागत प्रणयको सुन्दर कल्पनामा मात्र सीमित छैन। प्रेम जीवनको कठिन परिस्थितिमा आश्रय हो। प्रतिरोध हो। अस्तित्वको सहारा हो। प्रेममा बिछोड छ। तिक्तता छ। स्मृति छ। तर त्यसभित्र पुनःबाँच्ने आकांक्षा पनि छ। यस अर्थमा खतिवडाको प्रेमदर्शन पलायनवादी छैन। उनी प्रेमलाई सामाजिक यथार्थबाट अलग राख्दैनन्। भोकले सताएको मानिसले प्रेम कसरी अनुभव गर्छ? अपमानित मानिसका लागि आत्मीयता के हुन्छ? संघर्षरत जीवनमा प्रेमले कस्तो अर्थ ग्रहण गर्छ? यस्ता अन्तर्निहित प्रश्नहरूले उनको प्रेमलाई सामाजिक र दार्शनिक आयाम प्रदान गर्छन्।

‘गुलाबको रंग चोरी ढुंगो फुल्न थालेपछि’ भन्ने बिम्बले यही प्रेम र स्वाभिमानको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। गुलाब सौन्दर्यको प्रतीक हो। ढुंगो कठोरताको। जब ढुंगो फुल्छ, कठोरताभित्र कोमलताको जन्म हुन्छ। त्यसपछि ‘स्वाभिमानको खेती’ हराभरा हुन्छ। ‘खेती’ यहाँ अत्यन्त अर्थपूर्ण प्रतीक हो। स्वाभिमान आफैँ उम्रिँदैन। त्यसलाई रोप्नुपर्छ। श्रम गर्नुपर्छ। जोगाउनुपर्छ। हुर्काउनुपर्छ। यसरी स्वाभिमानलाई कृषि–बिम्बमा रूपान्तरण गर्नुले कविको जीवनदृष्टिलाई जनजीवनसँग जोड्छ। आत्मसम्मान कुनै अमूर्त दर्शन होइन। दैनिक जीवनमा खेती गरिनुपर्ने नैतिक मूल्य हो।

परिवारसम्बन्धी मुक्तकहरूले कृतिको सामाजिक आयामलाई अझ सूक्ष्म बनाएका छन्। ‘आमा तिम्रो विश्वासको शिखर यिनले ढालिसके’ भन्ने अभिव्यक्तिमा परिवारको विघटन केवल पारिवारिक घटना होइन। विश्वासको क्षय हो। आमाको विश्वास यहाँ नैतिक सभ्यताको प्रतीक बनेको छ। भाइभाइबीचको हानाहानले समाजको ठूलो विखण्डनको सूक्ष्म रूप प्रस्तुत गर्छ। परिवार कविको दृष्टिमा समाजको लघु संरचना हो। घरभित्रको अविश्वास बाहिरको सामाजिक विघटनसँग सम्बन्धित छ। यसरी निजी पीडालाई सार्वजनिक नैतिक प्रश्नमा बदल्ने क्षमता कृतिको उल्लेखनीय विशेषता हो।

मृत्यु र समाजको सम्बन्धसम्बन्धी मुक्तकमा खतिवडाको अस्तित्ववादी स्वर सुनिन्छ। ‘समाजलाई छोडी एकदिन यही समाजमा मर्नु पर्छ’ भन्ने विचार अत्यन्त सरल देखिए पनि गहिरो दार्शनिक अर्थ बोकेको छ। मानिस समाजबाट अलग भएर पूर्ण अस्तित्व प्राप्त गर्न सक्दैन। उसले समाजबाट पीडा पाउँछ। तर उसकै बीचमा अर्थ खोज्छ। ऊ समाजको आलोचना गर्छ। तर अन्ततः समाजकै सदस्य रहन्छ। यसमा अस्तित्ववाद र सामाजिक उत्तरदायित्वको संगम देखिन्छ। व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सामाजिक सम्बन्धबीचको द्वन्द्व यहाँ मौन रूपमा उपस्थित छ।

कृतिको भाषिक विशेषता यसको सरलता हो। खतिवडा जटिल दार्शनिक अवधारणालाई अत्यधिक दुरूह भाषामा प्रस्तुत गर्दैनन्। गाउँको भाषा, जनजीवनका शब्द, प्रकृतिका बिम्ब र सामान्य अनुभवबाट गहिरो अर्थ निर्माण गर्छन्। यही कारण उनका मुक्तक पाठकसँग तत्काल सम्बन्ध स्थापित गर्छन्। सरलता यहाँ कमजोरी होइन। अभिव्यक्तिको रणनीति हो। तथापि कतिपय ठाउँमा प्रत्यक्ष राजनीतिक कथनले काव्यात्मक सूक्ष्मतालाई केही कम गरेको अनुभूति हुन्छ। जब विचार नारा नजिक पुग्छ, बहुअर्थी काव्यभाषाको सम्भावना केही संकुचित हुन्छ। यही ठाउँ कृतिको आलोचनात्मक मूल्याङ्कनमा विचार गर्नुपर्ने पक्ष हो।

मुक्तक विधाको आफ्नै अनुशासन हुन्छ। छोटो संरचनाभित्र सघन अनुभूति, विचार र प्रभाव उत्पन्न गर्नुपर्छ। खतिवडाले यस चुनौतीलाई मुख्यतः बिम्ब, व्यङ्ग्य र अन्तिम प्रहारमार्फत सम्बोधन गरेका छन्। उनका धेरै मुक्तकको प्रभाव अन्तिम पंक्तिमा केन्द्रित हुन्छ। प्रारम्भिक कथ्य क्रमशः अर्थको तनाव निर्माण गर्दै अन्तिम अभिव्यक्तिमा पुग्छ। यो संरचनात्मक कौशल उल्लेखनीय छ। तर कतिपय मुक्तकमा विचारको प्रत्यक्षता यति बढ्छ कि मुक्तकको व्यञ्जनात्मक शक्ति केही कमजोर हुन्छ। साहित्यिक परिष्कारको दृष्टिले अझ बढी संकेत, मौनता र बहुअर्थीपनले कृतिलाई थप समृद्ध बनाउन सक्ने सम्भावना देखिन्छ।

दार्शनिक दृष्टिले ‘ढुंगो फुलेपछि’ लाई तीन प्रमुख धरातलमा पढ्न सकिन्छ। पहिलो, मानवतावादी धरातल। यसले मानिसको गरिमा, समानता र स्वाभिमानलाई केन्द्रमा राख्छ। दोस्रो, अस्तित्ववादी धरातल। यसले पीडा, एक्लोपन, मृत्यु, संघर्ष र जीवनको अर्थसम्बन्धी प्रश्न उठाउँछ। तेस्रो, प्रगतिशील सामाजिक धरातल। यसले असमानता, वर्गीय विभाजन, सत्ता–दुरुपयोग र गुटबन्दीविरुद्ध चेतनाको आवाज उठाउँछ। यी तीन धार अलग–अलग भएर होइन, एकअर्कामा मिसिएर कृतिको वैचारिक संरचना निर्माण गर्छन्।

यस कृतिको दर्शन निराशावादी छैन। कविले यथार्थको अँध्यारो देखेका छन्। तर अँध्यारोलाई अन्तिम सत्य मानेका छैनन्। ढुंगोभित्र फूलको सम्भावना देख्नु यसको प्रमाण हो। पानीभित्र आगो फल्ने कल्पना पनि त्यही आशावादी विद्रोह हो। स्वाभिमानको खेती पनि त्यही विश्वास हो। समानताको आकांक्षा पनि त्यही नैतिक आशा हो। यस अर्थमा खतिवडाको साहित्य दुःखको अभिलेख मात्र होइन। दुःखबाट अर्थ निर्माण गर्ने प्रयत्न हो। पीडालाई चेतनामा रूपान्तरित गर्ने प्रयास हो।

कृतिको सामाजिक महत्त्व पनि यहीँबाट स्थापित हुन्छ। साहित्य समाजको प्रतिलिपि मात्र होइन। समाजसँग संवाद गर्ने चेतनाको माध्यम हो। ‘ढुंगो फुलेपछि’ ले यही संवादलाई निरन्तरता दिन्छ। यसमा गाउँ छ। श्रम छ। गरिबी छ। प्रेम छ। परिवार छ। राजनीति छ। साहित्यिक समूहवाद छ। स्वाभिमान छ। मृत्यु छ। आशा छ। यी सबै विषयले नेपाली समाजको बहुरूपी अनुहार निर्माण गर्छन्। त्यसैले कृतिलाई केवल व्यक्तिगत भावनाको संग्रहका रूपमा सीमित गर्न मिल्दैन।

समग्रमा ‘ढुंगो फुलेपछि’ नेपाली मुक्तक परम्परामा सामाजिक यथार्थ, मानवीय संवेदना र दार्शनिक चेतनालाई एकै ठाउँमा ल्याउने प्रयासका रूपमा मूल्यवान् देखिन्छ। यसको शक्ति विषयको बहुलतामा मात्र छैन। ती विषयलाई जोड्ने अन्तःचेतनामा छ। कविको दृष्टिमा मानिस पीडित पनि हो। प्रतिरोधी पनि हो। प्रेमी पनि हो। प्रश्नकर्ता पनि हो। यही बहुआयामिक मानिस कृतिको वास्तविक नायक हो।

कृतिका केही मुक्तकमा प्रत्यक्ष राजनीतिकता, विचारको पुनरावृत्ति र कतिपय प्रतीकको पुनःप्रयोग देखिए पनि ती पक्षले कृतिको मूल ऊर्जा निष्प्रभावी बनाउँदैनन्। बरु, स्रष्टाको प्राथमिक चिन्ता स्पष्ट पार्छन्। उनी साहित्यलाई जीवनबाट अलग राख्न चाहँदैनन्। उनका लागि कविता केवल सौन्दर्यको अनुशीलन होइन। सत्यसँगको मुठभेड पनि हो। शब्द अभिव्यक्ति हो। उत्तरदायित्व पनि हो। कलम सौन्दर्यको साधन हो र हो प्रतिरोधको माध्यम पनि ।

अन्त्यमा, ‘ढुंगो फुलेपछि’ शीर्षक आफैँ कृतिको निष्कर्षजस्तो लाग्छ। संसार ढुंगोजस्तो कठोर हुन सक्छ। सत्ता कठोर हुन सक्छ। गरिबी कठोर हुन सक्छ। विभेद कठोर हुन सक्छ। बिछोड कठोर हुन सक्छ। मृत्यु कठोर हुन सक्छ। तर मानिसभित्र फूल फुलाउने क्षमता रहन्छ। चेतनाले ढुंगालाई पनि अर्थ दिन सक्छ। प्रेमले कठोरतालाई कोमल बनाउन सक्छ। स्वाभिमानले झुकेको जीवनलाई उठाउन सक्छ। समानताको स्वप्नले विभाजित समाजलाई जोड्न सक्छ। यही आशावादी दार्शनिक चेतना ‘ढुंगो फुलेपछि’ को सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो। खतिवडाले कठोर यथार्थलाई नकारेर सौन्दर्य खोजेका होइनन्। उनले कठोर यथार्थकै गर्भमा सौन्दर्यको बीउ खोजेका छन्। त्यसैले यो कृति मानवीय चेतनाले कठोर समयभित्र फूल फुलाउन सक्ने सम्भावनाको काव्यात्मक दस्तावेज हो।