About Author

मानव सभ्यताको विकासमा श्रम, चेतना र विज्ञानको यात्रा

तोमनाथ उप्रेती: उपसचिव, नेपाल सरकार बिषय प्रवेश मानव सभ्यताको इतिहास करोडौँ वर्ष लामो प्राकृतिक विकास, चेतनाको विस्तार, श्रमको निरन्तर अभ्यास र ज्ञानको क्रमिक सञ्चयको परिणाम हो। प्रारम्भिक मानवले प्रकृतिसँग संघर्ष गर्दै आफ्नो अस्तित्व जोगाउने क्रममा श्रमका साधन निर्माण गर्‍यो, भाषा विकास गर्‍यो, सामूहिक जीवनको अभ्यास गर्‍यो र अन्ततः कृषि, राज्य, धर्म, संस्कृति तथा विज्ञानको विकासमार्फत आधुनिक सभ्यताको आधार तयार गर्‍यो। यही कारण मानव सभ्यताको अध्ययन अतीतको खोज मात्र होइन, वर्तमान समाजको संरचना र भविष्यको दिशालाई बुझ्ने वैज्ञानिक आधार पनि हो। पछिल्ला दशकहरूमा पुरातत्त्व, आनुवंशिक विज्ञान, मानवशास्त्र, भाषाविज्ञान तथा भूगर्भीय अनुसन्धानले मानव विकासबारे स्थापित धेरै धारणाहरूलाई थप स्पष्ट बनाएका छन्। आधुनिक अनुसन्धानले मानव सभ्यता कुनै एक जाति, धर्म, भाषा वा भूगोलको एकल उपलब्धि नभई दीर्घकालीन श्रम, बसाइँसराइ, सांस्कृतिक अन्तरक्रिया, ज्ञानको आदानप्रदान र सामाजिक सहकार्यको साझा उपलब्धि भएको पुष्टि गरेको छ। त्यसैले सभ्यताको इतिहासलाई मिथक, पूर्वाग्रह वा राजनीतिक आग्रहका आधारमा होइन, प्रमाण, तर्क र वैज्ञानिक अनुसन्धानका आधारमा बुझ्न आवश्यक छ। मानव विकासको वास्तविक कथा श्रम, चेतना र विज्ञानको संयुक्त यात्रामा निहित छ र यही यात्राले आधुनिक मानव समाजलाई आजको उन्नत अवस्थामा पुर्‍याएको हो।   मानव उत्पत्तिको रहस्य मानिस कहाँबाट आयो? पृथ्वीमा जीवनको सुरुवात कसरी भयो? मानव समाज कहिलेदेखि संगठित रूपमा विकसित हुन थाल्यो? यी प्रश्नहरू दर्शन, धर्म र विज्ञानका साझा जिज्ञासाका विषय हुन्। यद्यपि आजसम्म यी प्रश्नहरूको पूर्ण र अन्तिम उत्तर उपलब्ध छैन। तथापि पछिल्ला दुई शताब्दीमा पुरातत्त्व, मानवशास्त्र, आनुवंशिक विज्ञान, भूगर्भशास्त्र, जीवाश्म विज्ञान तथा प्राचीन जलवायु विज्ञानमा भएका अनुसन्धानहरूले मानव उत्पत्तिको इतिहासलाई पहिलेभन्दा धेरै स्पष्ट र प्रमाणमा आधारित बनाएका छन्। मानव उत्पत्तिबारे मूलतः दुई प्रमुख दृष्टिकोण पाइन्छन्। पहिलो, धार्मिक तथा आध्यात्मिक दृष्टिकोण, जसले मानवलाई ईश्वरीय सृष्टिको परिणाम मान्छ। हिन्दू दर्शनले ब्रह्म, प्रकृति र पुरुषको दार्शनिक अवधारणामार्फत सृष्टिको व्याख्या गर्छ भने यहूदी, इसाई र इस्लाम परम्पराले आदम–हव्वाको आख्यानलाई मानव उत्पत्तिको आधार मान्छन्। दोस्रो, वैज्ञानिक दृष्टिकोणले भने मानव विकासलाई करोडौँ वर्षसम्म चलेको जैविक विकासक्रम, प्राकृतिक छनोट, वातावरणीय अनुकूलन र आनुवंशिक परिवर्तनको परिणामका रूपमा व्याख्या गर्छ। यी दुई दृष्टिकोणका आधार, पद्धति र निष्कर्ष फरक भए पनि दुवैको साझा उद्देश्य मानव अस्तित्वको रहस्य बुझ्नु नै हो। हालसम्म प्राप्त पुरातात्त्विक अवशेष, जीवाश्म प्रमाण तथा आनुवंशिक अध्ययनका आधारमा आधुनिक मानव होमो सेपियन्स करिब तीन लाख वर्षअघि अफ्रिकामा विकसित भएको वैज्ञानिक निष्कर्ष छ। त्यसपछि विभिन्न चरणमा मानव समुदाय अफ्रिकाबाट एसिया, युरोप, अष्ट्रेलिया र अन्ततः अमेरिकासम्म फैलिएको मानिन्छ। आधुनिक डीएनए अनुसन्धानले पनि संसारका सबै मानव समुदाय एउटै साझा जैविक पूर्वजसँग सम्बन्धित रहेको पुष्टि गरेको छ। यसले मानव सभ्यताको आधार विभाजन होइन, साझा उत्पत्ति, निरन्तर बसाइँसराइ, सांस्कृतिक अन्तरक्रिया र सहअस्तित्व रहेको वैज्ञानिक तथ्यलाई थप सुदृढ बनाएको छ। श्रमले बनाएको मानव मानिसलाई अन्य सम्पूर्ण प्राणीभन्दा विशिष्ट बनाउने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विशेषता उसको चेतनशील र उद्देश्यपूर्ण श्रम हो। अन्य जीवजन्तुले पनि आफ्नो अस्तित्वका लागि प्रकृतिको उपयोग गर्छन्, तर मानिसले प्रकृतिलाई केवल उपभोग मात्र गर्दैन, आफ्ना आवश्यकता, अनुभव र कल्पनाअनुसार त्यसलाई रूपान्तरण पनि गर्छ। यही सृजनात्मक क्षमताले मानव सभ्यताको जग निर्माण गरेको हो। वास्तवमा मानव इतिहास श्रम, सिर्जना र ज्ञानको निरन्तर विकासको इतिहास हो। मानवका प्रारम्भिक पुर्खाहरूले ढुङ्गा, हाड, काठ र जनावरका सिङबाट साधारण औजार निर्माण गर्न थालेपछि मानव विकासले नयाँ मोड लियो। ती औजारहरूले सिकारलाई प्रभावकारी बनाए, आत्मरक्षाको क्षमता बढाए र खाद्यान्न सङ्कलनलाई व्यवस्थित बनाए। यससँगै मानिस एक्लैभन्दा समूहमा बस्न, मिलेर काम गर्न र अनुभव आदानप्रदान गर्न अभ्यस्त हुँदै गयो। सामूहिक श्रमले सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनायो, श्रम विभाजनको प्रारम्भ गरायो र सहकार्यमा आधारित समुदायको विकास सम्भव बनायो। श्रमको निरन्तर अभ्यासले मानव शरीर र मस्तिष्क दुवैलाई परिष्कृत गर्‍यो। हातले औजार बनायो, औजारले श्रमलाई अझ प्रभावकारी बनायो र श्रमले मस्तिष्कलाई विश्लेषण, योजना, स्मरण र नवप्रयोग गर्न सक्षम बनायो। यही प्रक्रियाबाट भाषा, प्रतीक, संस्कृति, ज्ञान र चेतनाको क्रमिक विकास भयो। त्यसैले मानव सभ्यताको मूल स्रोत केवल प्राकृतिक स्रोत होइन, ती स्रोतलाई रूपान्तरण गर्ने मानव श्रम र सिर्जनशील चेतना हो। दार्शनिक फ्रेडरिक एङ्गेल्सले आफ्नो प्रसिद्ध निबन्ध वानरबाट मानवमा रूपान्तरणमा श्रमको भूमिका मा श्रमले नै मानवको निर्माण गर्‍य" भन्ने विचार प्रस्तुत गरेका छन्। यसको आशय श्रमलाई  जीविकोपार्जनको माध्यमका रूपमा मात्र होइन, मानव चेतना, संस्कृति, सामाजिक सम्बन्ध र सभ्यताको आधारका रूपमा बुझ्नु हो। वास्तवमा सभ्यताको प्रत्येक उपलब्धि कृषि, उद्योग, विज्ञान, कला वा प्रविधि चेतनशील श्रमकै दीर्घकालीन विकासको परिणाम हो। त्यसैले श्रमलाई सम्मान गर्ने, ज्ञानसँग जोड्ने र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने समाज नै दिगो सभ्यता निर्माण गर्न सक्षम हुन्छ। भाषाको जन्म र सामाजिक चेतनाको विस्तार मानव विकासको इतिहासमा श्रमपछि सबैभन्दा निर्णायक उपलब्धि भाषाको विकास हो। भाषा केवल विचार व्यक्त गर्ने माध्यम मात्र होइन, मानव चेतना, ज्ञान, संस्कृति र सभ्यताको आधारभूत संरचना पनि हो। प्रारम्भिक मानवले हाउभाउ, अनुहारका भाव, सङ्केत र विभिन्न प्रकारका ध्वनिहरूमार्फत एकअर्कासँग सञ्चार गर्न थालेको अनुमान गरिन्छ। समयसँगै ती सङ्केतहरू व्यवस्थित ध्वनि, शब्द र वाक्यमा रूपान्तरण भए। यही क्रमिक विकासले भाषाको जन्म गरायो, जसले मानवलाई अन्य सम्पूर्ण जीवभन्दा विशिष्ट बौद्धिक क्षमता प्रदान गर्‍यो। भाषाको विकाससँगै मानवले आफ्ना अनुभव, ज्ञान, सीप र स्मृतिलाई एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सुरक्षित रूपमा हस्तान्तरण गर्न सक्ने क्षमता प्राप्त गर्‍यो। यसअघि प्रत्येक पुस्ताले जीवनका आधारभूत सीपहरू पुनः सुरुदेखि सिक्नुपर्ने अवस्था थियो। तर भाषाले ज्ञानलाई सञ्चित गर्ने, साझा गर्ने र निरन्तर विस्तार गर्ने अवसर सिर्जना गर्‍यो। यही कारण कृषि, औजार निर्माण, आगोको प्रयोग, औषधीय ज्ञान, धार्मिक विश्वास, सामाजिक मूल्य तथा सांस्कृतिक परम्पराहरू पुस्तौँसम्म जीवित रहन सके। भाषाले मानिसलाई केवल संवाद गर्न मात्र सक्षम बनाएन, भविष्यको योजना बनाउन, सामूहिक निर्णय गर्न, नैतिक मूल्य निर्माण गर्न, सामाजिक नियम विकास गर्न र जटिल संस्थागत संरचनाहरू स्थापना गर्न पनि सक्षम बनायो। परिवार, समुदाय, नेतृत्व, प्रशासन, व्यापार, शिक्षा तथा कानुनी व्यवस्थाको विकास भाषाको प्रभावकारी प्रयोगसँगै सम्भव भयो। लेखन प्रणालीको आविष्कार भएपछि मानव ज्ञान समय र भूगोलको सीमाभन्दा माथि उठेर दीर्घकालसम्म सुरक्षित रहने अवस्था सिर्जना भयो, जसले सभ्यताको विकासलाई अभूतपूर्व गति प्रदान गर्‍यो। यस अर्थमा सभ्यता कुनै एक दिनमा जन्मिएको घटना होइन। यो चेतनशील श्रम, भाषाको विकास, सामूहिक स्मृति, सामाजिक अनुभव, निरन्तर सिकाइ र सहकार्यका आधारमा हजारौँ पुस्तासम्म चलेको क्रमिक विकासको परिणाम हो। त्यसैले भाषा केवल सञ्चारको माध्यम नभई मानव सभ्यताको मेरुदण्ड, सांस्कृतिक निरन्तरता र ज्ञानको सबैभन्दा शक्तिशाली आधार हो। कृषि क्रान्ति : स्थायी सभ्यताको सुरुवात मानव सभ्यताको विकासक्रममा कृषि क्रान्ति सबैभन्दा निर्णायक ऐतिहासिक मोडमध्ये एक मानिन्छ। करिब बाह्र हजार वर्षअघि मानवले वनस्पति रोप्न, अन्न उत्पादन गर्न र पशुपालनको व्यवस्थित अभ्यास सुरु गरेपछि मानव जीवनको स्वरूप नै परिवर्तन भयो। यसअघि प्रकृतिमा उपलब्ध स्रोतको खोजी गर्दै घुमन्ते जीवन बिताउने समुदायहरू क्रमशः स्थायी बस्तीमा बस्न थाले। यही परिवर्तनले मानव समाजलाई उत्पादनमुखी, संगठित र स्थायी सामाजिक संरचनातर्फ अग्रसर गरायो। कृषिले खाद्यान्नको अतिरिक्त उत्पादन सम्भव बनायो, जसले केवल जीविकोपार्जनको समस्या समाधान गरेन, आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणको नयाँ युग पनि प्रारम्भ गर्‍यो। अतिरिक्त उत्पादनले व्यापार, सम्पत्तिको अवधारणा, श्रम विभाजन, व्यावसायिक विशेषज्ञता तथा प्रशासनिक संरचनाको विकासलाई गति दियो। गाउँहरू क्रमशः नगरमा रूपान्तरण भए र नदी किनारका उर्वर भूभागमा मेसोपोटामिया, नाइल उपत्यकाको मिश्र, सिन्धु उपत्यका तथा ह्वाङहो नदी किनारको चिनियाँ सभ्यताजस्ता विश्वका महान् सभ्यताहरू विकसित भए। यी सभ्यताले मानव इतिहासमा शहरी जीवन, संगठित शासन प्रणाली र आर्थिक समृद्धिको नयाँ अध्याय प्रारम्भ गरे। कृषि क्रान्तिसँगै लेखन प्रणाली, कर सङ्कलन, कानुनी व्यवस्था, धार्मिक संस्था, स्मारकीय वास्तुकला, व्यापारिक सञ्जाल तथा राजनीतिक संगठनको विकास भयो। राज्यको अवधारणा सुदृढ बन्दै गयो र सामाजिक संस्थाहरू क्रमशः जटिल तथा व्यवस्थित बने। यही कालखण्डबाट मानव अनुभव, ज्ञान, प्रशासन र सांस्कृतिक उपलब्धिलाई लिखित रूपमा अभिलेखीकरण गर्ने परम्परा सुरु भयो, जसले इतिहासलाई मौखिक स्मृतिबाट लिखित प्रमाणमा रूपान्तरण गर्‍यो। त्यसैले कृषि क्रान्तिले आधुनिक सभ्यता, राज्य व्यवस्था र संगठित सामाजिक जीवनको आधारशिला निर्माण गरेको ऐतिहासिक क्रान्ति थियो। धर्म र दर्शन : नैतिक चेतनादेखि राजनीतिक प्रयोगसम्म मानव सभ्यताको विकाससँगै प्रकृतिका रहस्य, जन्म मृत्युको अर्थ, जीवनको उद्देश्य, नैतिकता र ब्रह्माण्डीय व्यवस्थाबारे जिज्ञासा पनि विकसित हुँदै गयो। यही जिज्ञासाले धर्म र दर्शनको जन्म गरायो। प्रारम्भिक मानव समाजमा प्रकृतिका शक्ति, सूर्य, चन्द्र, नदी, वन, पर्वत तथा पूर्वजहरूको आराधनामा आधारित प्रकृतिपूजा, पूर्वजपूजा र जीववाद प्रमुख धार्मिक विश्वासका रूपमा विकसित भए। समयक्रमसँगै समाज जटिल बन्दै जाँदा वैदिक, बौद्ध, जैन, यहूदी, इसाई, इस्लाम, कन्फ्युसियस लगायतका संगठित धार्मिक तथा दार्शनिक परम्पराहरूको विकास भयो, जसले मानव जीवनलाई नैतिक, आध्यात्मिक र सामाजिक दृष्टिले मार्गदर्शन गर्ने प्रयास गरे। धर्मले मानव समाजमा नैतिक अनुशासन, सामाजिक एकता, सांस्कृतिक निरन्तरता, परोपकार, करुणा र सहअस्तित्वका मूल्य स्थापित गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ। मानव इतिहासका अधिकांश सभ्यतामा शिक्षा, कला, साहित्य, वास्तुकला, संगीत, दर्शन र सामाजिक संस्थाको विकासमा धार्मिक परम्पराको प्रभाव देखिन्छ। यस अर्थमा धर्म मानव सभ्यताको सांस्कृतिक र नैतिक सम्पदाको एक महत्त्वपूर्ण आधार हो। तर इतिहासले धर्मको अर्को पक्ष पनि देखाउँछ। विभिन्न कालखण्डमा धार्मिक आस्था राजनीतिक वैधता, साम्राज्य विस्तार, सत्ता संरक्षण तथा सामाजिक नियन्त्रणको माध्यम पनि बनाइयो। धर्मको मूल उद्देश्यभन्दा बाहिर गएर जब त्यसलाई शक्ति, वर्चस्व, विभाजन र हिंसाको औजारका रूपमा प्रयोग गरियो, तब धर्मयुद्ध, साम्प्रदायिक द्वन्द्व, धार्मिक असहिष्णुता र सामाजिक ध्रुवीकरणका अनेक घटना जन्मिए। त्यसैले समस्या धर्ममा होइन; धर्मलाई राजनीतिक स्वार्थ, प्रभुत्व र पहिचानको संघर्षसँग जोड्ने प्रवृत्तिमा निहित छ। आजको विश्वमा धर्मलाई वैज्ञानिक विवेक, मानव अधिकार, धार्मिक सहिष्णुता र बहुलतावादी लोकतान्त्रिक मूल्यसँग समन्वय गर्दै मानव सभ्यताको साझा सांस्कृतिक सम्पदा र नैतिक प्रेरणाका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ। धर्मले विभाजन होइन, मानवता, करुणा, न्याय र सहअस्तित्वको संस्कृति सुदृढ बनाउन सके मात्र त्यसको वास्तविक उद्देश्य सार्थक हुन्छ। विज्ञानले बदलिदिएको संसार पन्ध्रौँ शताब्दीदेखि युरोपमा सुरु भएको वैज्ञानिक क्रान्तिले मानव सभ्यताको विकासलाई अभूतपूर्व मोड दियो। यसले प्रकृति, ब्रह्माण्ड र जीवनलाई बुझ्ने परम्परागत दृष्टिकोणमा गहिरो परिवर्तन ल्यायो। निकोलस कोपरनिकसले सूर्यकेन्द्रित ब्रह्माण्डको अवधारणा प्रस्तुत गरे, ग्यालिलियो ग्यालिलीले प्रयोग र अवलोकनलाई वैज्ञानिक अनुसन्धानको आधार बनाए, आइज्याक न्यूटनले प्रकृतिका सार्वभौमिक नियमहरूको व्याख्या गरे र चार्ल्स डार्विनले जैविक विकासक्रमको सिद्धान्तमार्फत मानव उत्पत्तिलाई वैज्ञानिक आधारमा बुझ्ने नयाँ दृष्टिकोण स्थापित गरे। यससँगै ज्ञानको आधार धार्मिक आख्यान वा परम्परागत विश्वासबाट क्रमशः प्रमाण, तर्क, प्रयोग र अनुसन्धानतर्फ स्थानान्तरित हुन थाल्यो। यसपछि अठारौँ र उन्नाइसौँ शताब्दीमा विकसित औद्योगिक क्रान्तिले उत्पादन प्रणाली, यातायात, सञ्चार, व्यापार र विश्व अर्थतन्त्रको स्वरूप नै परिवर्तन गरिदियो। वाष्प इन्जिन, विद्युत्, रेलमार्ग, कारखाना र आधुनिक उद्योगहरूको विकासले उत्पादन क्षमता अभूतपूर्व रूपमा बढायो र विश्वव्यापी आर्थिक तथा सामाजिक रूपान्तरणको आधार तयार गर्‍यो। बीसौँ शताब्दीमा विद्युत्, कम्प्युटर, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, दूरसञ्चार, चिकित्सा विज्ञान, जैविक प्रविधि र इन्टरनेटको विकासले मानव क्षमताको दायरा पृथ्वीबाट अन्तरिक्षसम्म विस्तार गरिदियो। एक्काइसौँ शताब्दीमा मानव सभ्यता कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जीन सम्पादन, क्वान्टम कम्प्युटिङ, रोबोटिक्स, न्यानो प्रविधि र अन्तरिक्ष प्रविधिको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। यी प्रविधिहरूले स्वास्थ्य, शिक्षा, उत्पादन, प्रशासन र अनुसन्धानमा अभूतपूर्व सम्भावनाहरू सिर्जना गरेका छन्। तर यही प्राविधिक विकाससँगै साइबर अपराध, डिजिटल निगरानी, कृत्रिम प्रचार, गलत सूचना, स्वचालित युद्ध प्रणाली, जैविक सुरक्षासम्बन्धी चुनौती र प्रविधिको नैतिक प्रयोगजस्ता गम्भीर प्रश्नहरू पनि उभिएका छन्। त्यसैले आधुनिक सभ्यताको भविष्य केवल प्रविधिको तीव्र विकासमा होइन, त्यसलाई मानवता, नैतिकता, उत्तरदायित्व र विश्व शान्तिको पक्षमा कसरी उपयोग गरिन्छ भन्ने विषयमा निर्भर रहनेछ।

सभ्यता: साझा मानव यात्राको उपलब्धि

सभ्यताको निर्माण कुनै एक जाति, धर्म, भाषा, संस्कृति वा राष्ट्रको एकल उपलब्धि होइन। मानव सभ्यता हजारौँ वर्षसम्म भएका निरन्तर बसाइँसराइ, सांस्कृतिक अन्तर्क्रिया, व्यापारिक सम्बन्ध, वैवाहिक सम्पर्क, ज्ञानको आदानप्रदान तथा प्रविधिको साझा विकासको परिणाम हो। मेसोपोटामिया, मिश्र, सिन्धु, चीन, ग्रीस, रोम, माया वा इन्काजस्ता महान् सभ्यताहरू पनि एक–अर्काबाट पृथक् रूपमा होइन, निरन्तर सम्पर्क, सिकाइ र आदानप्रदानका माध्यमबाट विकसित भएका थिए। कुनै पनि सभ्यता पूर्णतः स्वतन्त्र, शुद्ध वा आत्मनिर्भर रूपमा विकसित भएको उदाहरण भेटिँदैन। पछिल्ला दशकहरूमा पुरातत्त्व, आनुवंशिक विज्ञान, भाषाविज्ञान र मानवशास्त्रमा भएका अनुसन्धानहरूले पनि यही निष्कर्षलाई थप सुदृढ बनाएका छन्। आधुनिक डीएनए अध्ययनले संसारका सबै मानव समुदाय साझा जैविक पूर्वजहरूको उत्तराधिकारी भएको पुष्टि गरेको छ। मानव समुदायहरू हजारौँ वर्षदेखि निरन्तर बसाइँसराइ, अन्तरवैवाहिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक मिश्रणबाट विकसित भएका हुन्। त्यसैले जातीय शुद्धता, सांस्कृतिक श्रेष्ठता, सभ्यताको एकल स्वामित्व वा कुनै एक समुदायलाई सम्पूर्ण सभ्यताको मूल निर्माता ठहर गर्ने राजनीतिक दाबीहरू वैज्ञानिक अनुसन्धान, ऐतिहासिक प्रमाण र मानवशास्त्रीय अध्ययनसँग मेल खाँदैनन्। वास्तवमा सभ्यता प्रतिस्पर्धा, विभाजन वा वर्चस्वबाट होइन, सहकार्य, सहअस्तित्व र साझा सिकाइबाट विकसित भएको हो। युद्धहरूले राज्यको सीमा परिवर्तन गर्न सक्छन्, साम्राज्यको उदय र पतन गराउन सक्छन् तथा इतिहासको दिशा मोड्न सक्छन्; तर तिनले सभ्यता निर्माण गर्दैनन्। सभ्यताको वास्तविक निर्माणकर्ता मानवको चेतनशील श्रम, वैज्ञानिक अनुसन्धान, नैतिक मूल्य, सांस्कृतिक सहिष्णुता, ज्ञानको निरन्तर विस्तार र पारस्परिक विश्वास हुन्। त्यसैले भविष्यको सभ्यता पनि कुनै एक सभ्यता, धर्म वा राष्ट्रको प्रभुत्वबाट होइन, विविधताको सम्मान, वैज्ञानिक विवेक, न्यायपूर्ण सहअस्तित्व र साझा मानवताप्रतिको प्रतिबद्धताबाट मात्र सुरक्षित र समृद्ध बन्न सक्छ। निष्कर्ष आज मानव इतिहास नयाँ मोडमा उभिएको छ। एकातिर विज्ञानले असम्भव लाग्ने उपलब्धिहरू हासिल गरिरहेको छ भने अर्कोतिर जलवायु परिवर्तन, आणविक हतियार, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको दुरुपयोग, चरम राष्ट्रवाद र साम्प्रदायिक ध्रुवीकरणले मानव सभ्यतामाथि गम्भीर चुनौती खडा गरेका छन्। यदि विज्ञानलाई नैतिकताले मार्गदर्शन गरेन, यदि प्रविधिलाई मानव हितसँग जोडिएन र यदि पहिचानको राजनीतिले साझा मानवतालाई विस्थापित गर्‍यो भने आधुनिक सभ्यता आफ्नै उपलब्धिको भारले संकटमा पर्न सक्छ। मानव इतिहासको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा यही हो कि सभ्यता निरन्तर निर्माण, आत्मसमीक्षा र सुधारको प्रक्रिया हो। जुन समाजले अनुसन्धानलाई सम्मान गर्छ, विविधतालाई स्वीकार गर्छ, श्रमलाई मर्यादा दिन्छ र विज्ञानसँगै नैतिक चेतनाको विकास गर्छ, त्यही समाज भविष्यको सभ्यताको नेतृत्व गर्न सक्षम हुन्छ। मानव सभ्यताको भविष्य ज्ञान, करुणा, न्याय, वैज्ञानिक विवेक र साझा मानवताको विस्तारमा सुरक्षित छ। इतिहासको दीर्घ यात्राले यही सत्य बारम्बार प्रमाणित गरेको छ।