तोमनाथ उप्रेती:
नम्रता मानव जीवनको सबैभन्दा सुन्दर र शक्तिशाली गुण हो। यो व्यक्तिको चेतना, चरित्र र नैतिक परिपक्वताको परिचायक हो। मानिसले आफ्नो जीवनमा अनेकौँ विजय प्राप्त गर्न सक्छ। उसले धन आर्जन गर्न सक्छ। उच्च पद हासिल गर्न सक्छ। सामाजिक प्रतिष्ठा र लोकप्रियता प्राप्त गर्न सक्छ। तर यी उपलब्धिले मात्र उसको व्यक्तित्व महान् बन्दैन। वास्तविक महानता आफ्नो सफलता र शक्तिको अवस्थामा पनि नम्र रहन सक्ने क्षमतामा निहित हुन्छ। मानिसको उचाइ उसको पदले होइन, व्यवहारले निर्धारण गर्छ। उसको सम्मान सम्पत्तिले होइन, चरित्रले निर्माण गर्छ। यही अर्थमा नम्रता विजय र सम्मानको वास्तविक भर्याङ हो।
म प्रायः सोच्ने गर्छु—मानिस किन सफल भएपछि परिवर्तन हुन्छ? किन सामान्य अवस्थामा सहज देखिने व्यक्ति पद प्राप्त गरेपछि कठोर बन्छ? किन ज्ञान बढ्दै जाँदा कतिपय मानिसमा अहंकार पनि बढ्छ? किन सम्पत्तिले कहिलेकाहीँ उदारता होइन, दम्भ जन्माउँछ? यी प्रश्नको उत्तर मानिसको चेतना र आत्मबोधमा खोज्नुपर्छ। उपलब्धिले मानिसको क्षमता देखाउँछ। तर उपलब्धिप्रतिको व्यवहारले उसको चरित्र देखाउँछ। सफलता प्राप्त गर्नु एउटा उपलब्धि हो। सफलतापछि पनि आफ्नो मानवीय मर्यादा कायम राख्नु वास्तविक उपलब्धि हो।
नम्रता भनेको आफूलाई कमजोर ठान्नु होइन। आफ्नो क्षमता लुकाउनु पनि होइन। यो त आफ्नो सामर्थ्यप्रति सचेत रहँदै अरूको अस्तित्व र योगदानलाई स्वीकार गर्ने गुण हो। नम्र मानिस आफ्नो ज्ञानको सीमितता बुझ्छ। उसले अरूबाट सिक्न सक्छ। आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न सक्छ। आलोचनालाई सुन्न सक्छ। आवश्यक पर्दा क्षमा माग्न सक्छ। उसले आफूलाई सर्वज्ञ ठान्दैन। यही आत्मस्वीकृतिले उसलाई निरन्तर सिक्ने र विकसित हुने अवसर प्रदान गर्छ।
अहंकार र आत्मसम्मानबीचको अन्तर बुझ्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। आत्मसम्मानले मानिसलाई आफ्नो मर्यादा र अधिकारप्रति सचेत बनाउँछ। अहंकारले भने आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्न प्रेरित गर्छ। आत्मसम्मानले संवादलाई प्रोत्साहित गर्छ। अहंकारले संवादलाई अवरुद्ध गर्छ। आत्मसम्मानले न्यायका पक्षमा उभिन सिकाउँछ। अहंकारले आफ्नो विचार मात्र सही ठान्न सिकाउँछ। त्यसैले नम्रता आत्मसम्मानको विरोधी होइन। बरु यो आत्मसम्मानलाई सन्तुलित र विवेकपूर्ण बनाउने आधार हो।
मानव सभ्यताको इतिहासमा नम्रताको महत्त्वपूर्ण स्थान छ। गौतम बुद्धको जीवनले यसको गहिरो अर्थ प्रस्तुत गर्छ। उनले राजकीय सुखसुविधा त्यागेर दुःखको कारण र त्यसको निवारण खोजे। उनको शिक्षाको केन्द्रमा करुणा, मैत्री, अहिंसा र मध्यमार्ग छन्। बुद्धको महानता अरूमाथि प्रभुत्व जमाउनुमा थिएन। मानिसको दुःख बुझ्नु र दुःखबाट मुक्तिको मार्ग देखाउनुमा थियो। उनको जीवनले सिकाउँछ—वास्तविक विजय अरूलाई पराजित गर्नु होइन, आफ्नै तृष्णा, द्वेष र अज्ञानमाथि विजय प्राप्त गर्नु हो।
भगवद्गीताले पनि नम्रता र अहंकारको प्रश्नलाई दार्शनिक आधार दिएको छ। गीताको तेह्रौँ अध्यायमा अमानित्व अर्थात् अहंकाररहित भावलाई ज्ञानको एउटा महत्त्वपूर्ण गुणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसको अर्थ आफ्नो अस्तित्वलाई अस्वीकार गर्नु होइन। आफ्नो उपलब्धिप्रति अनावश्यक गर्व नगर्नु हो। मानिसले आफ्नो कर्म गर्नुपर्छ। आफ्नो कर्तव्यप्रति निष्ठावान् रहनुपर्छ। तर कर्मको उपलब्धिलाई अहंकारको आधार बनाउनु हुँदैन। निष्काम कर्मयोगले यही सन्तुलन सिकाउँछ। कर्ममा सक्रियता र व्यक्तित्वमा विनम्रता एकअर्काका पूरक हुन्।
महावीरको अहिंसा र अपरिग्रहको दर्शनले पनि नम्रताको नैतिक पक्षलाई उजागर गर्छ। अरूको अस्तित्व स्वीकार नगर्ने चेतनाबाट हिंसा जन्मिन्छ। आफ्नो इच्छालाई नियन्त्रण गर्न नसक्दा आसक्ति बढ्छ। आसक्तिले अहंकारलाई बलियो बनाउँछ। त्यसैले आत्मसंयम र अपरिग्रहले मानिसलाई आन्तरिक रूपमा स्वतन्त्र बनाउँछन्। नम्रता यही स्वतन्त्र चेतनाको सामाजिक अभिव्यक्ति हो।
नम्रताको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष अरूको सम्मान गर्ने क्षमता हो। मानिसको सामाजिक अस्तित्व सम्बन्धमा आधारित हुन्छ। परिवार, समाज, संस्था र राष्ट्र सबै पारस्परिक सहयोगबाट सञ्चालित हुन्छन्। कुनै पनि व्यक्तिको सफलता पूर्णतः व्यक्तिगत प्रयासको परिणाम हुँदैन। त्यसमा परिवारको सहयोग, शिक्षकको मार्गदर्शन, सहकर्मीको योगदान, समाजको वातावरण र संस्थागत अवसरको भूमिका हुन्छ। तर अहंकारले मानिसलाई आफ्नो उपलब्धिको एकमात्र स्रोत आफैँलाई ठान्न प्रेरित गर्छ। नम्रताले भने आफ्नो सफलतामा अरूको योगदान पहिचान गर्न सिकाउँछ।
मलाई लाग्छ, मानिसको वास्तविक परीक्षा उसले आफूभन्दा कमजोर ठानिएका व्यक्तिसँग गर्ने व्यवहारमा हुन्छ। उच्च पदमा रहेको व्यक्तिले आफूभन्दा कनिष्ठ कर्मचारीसँग कस्तो व्यवहार गर्छ? सम्पन्न व्यक्तिले आर्थिक रूपमा कमजोर मानिसलाई कसरी हेर्छ? शिक्षित व्यक्तिले अशिक्षित व्यक्तिको विचारलाई कति सम्मान गर्छ? शक्तिशाली व्यक्तिले आफ्नो अधिकार कसरी प्रयोग गर्छ? यिनै प्रश्नले व्यक्तिको वास्तविक संस्कार उजागर गर्छन्। माथिल्लो तहका व्यक्तिसँग शिष्ट र तल्लो तहका व्यक्तिसँग कठोर हुनु नम्रता होइन। वास्तविक नम्रता सबै मानिसप्रति समान मानवीय सम्मान कायम राख्नु हो।
विशेषगरी सार्वजनिक प्रशासन र नेतृत्वमा नम्रताको महत्त्व अझ बढी हुन्छ। पदले अधिकार दिन्छ। तर अधिकारसँग उत्तरदायित्व पनि जोडिएको हुन्छ। नेतृत्व भनेको आदेश दिने क्षमता मात्र होइन। अरूको कुरा सुन्ने, समस्या बुझ्ने र सामूहिक हितका लागि निर्णय गर्ने क्षमता पनि हो। अहंकारी नेतृत्वले आलोचनालाई शत्रुता ठान्छ। असहमतिलाई अवज्ञा मान्छ। आफ्नो निर्णयलाई अन्तिम सत्य ठान्छ। यस्तो नेतृत्वले संस्थाभित्र भय र मौनताको संस्कृति विकास गर्छ। यसको विपरीत नम्र नेतृत्वले सहभागिता, विश्वास र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्छ।
प्रशासनिक जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिका लागि नम्रता विशेष नैतिक गुण हो। नागरिक सेवाग्राही हुन्। उनीहरू पदाधिकारीका अधीनस्थ होइनन्। सार्वजनिक पद व्यक्तिगत प्रतिष्ठा प्रदर्शन गर्ने माध्यम पनि होइन। यो नागरिकको विश्वासमा आधारित जिम्मेवारी हो। सेवाग्राहीको समस्या धैर्यपूर्वक सुन्नु, कानुनअनुसार निष्पक्ष व्यवहार गर्नु र सेवाप्रवाहलाई सहज बनाउनु नै सार्वजनिक पदको वास्तविक मर्यादा हो। पदमा रहँदा नम्र हुन सक्ने व्यक्ति पदबाट बाहिरिएपछि पनि सम्मानित रहन्छ। किनकि उसको सम्मान पदमा होइन, व्यवहारमा आधारित हुन्छ।
नम्रता आलोचना स्वीकार गर्ने क्षमतासँग पनि जोडिएको छ। मानिसले आफ्नो प्रशंसा सुन्न मन पराउँछ। तर आलोचना सुन्न कठिन मान्छ। प्रशंसाले अहंकारलाई पोषण दिन सक्छ। आलोचनाले आत्मनिरीक्षणको अवसर दिन सक्छ। यद्यपि सबै आलोचना सत्य हुँदैनन्। कतिपय आलोचना पूर्वाग्रह र व्यक्तिगत स्वार्थबाट प्रेरित हुन्छन्। त्यसैले नम्रताको अर्थ प्रत्येक आरोप स्वीकार गर्नु होइन। आलोचनाको तथ्य र उद्देश्य छुट्याउने विवेक विकास गर्नु हो। उचित आलोचनाबाट सिक्नु र अनुचित आरोपबाट विचलित नहुनु नै परिपक्वता हो।
असफलताको समयमा पनि नम्रताको महत्त्व कम हुँदैन। सफलता प्राप्त हुँदा विनम्र रहनु जति आवश्यक छ, असफल हुँदा आत्मसम्मान कायम राख्नु पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। असफलताले मानिसको क्षमता समाप्त गर्दैन। यसले सुधारको आवश्यकता देखाउँछ। नम्र मानिस आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्छ। उसले अरूलाई दोष दिएर आफूलाई निर्दोष प्रमाणित गर्न खोज्दैन। गल्तीबाट सिक्छ। पुनः प्रयास गर्छ। यही गुणले व्यक्तिलाई दीर्घकालीन सफलतातर्फ डोर्याउँछ।
मनोवैज्ञानिक दृष्टिले नम्रता आत्मचेतना र भावनात्मक परिपक्वतासँग सम्बन्धित छ। आफ्नो भावना पहिचान गर्न सक्ने व्यक्तिले अरूको भावनालाई पनि बुझ्न सक्छ। आफ्नो सीमितता स्वीकार गर्न सक्ने व्यक्तिले सहयोग माग्न सक्छ। अरूको सफलता स्वीकार गर्न सक्ने व्यक्तिमा ईर्ष्या कम हुन्छ। यसले पारस्परिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउँछ। नम्रता भएका व्यक्तिहरूमा सिक्ने तत्परता, सहकार्य र आत्मसमीक्षाको सम्भावना बढी हुन्छ। यस अर्थमा नम्रता व्यक्तिगत गुण मात्र होइन, सामाजिक पुँजी निर्माण गर्ने आधार पनि हो।
आधुनिक समाजमा भने नम्रताको अभ्यास कठिन बन्दै गएको छ। प्रतिस्पर्धा तीव्र छ। सामाजिक सञ्जालमा आत्मप्रदर्शन बढेको छ। लोकप्रियता र दृश्य उपस्थितिलाई सफलताको मापदण्ड मान्ने प्रवृत्ति छ। मानिस आफ्नो उपलब्धि देखाउन व्यस्त छ। अरूको प्रशंसाबाट आफ्नो मूल्य निर्धारण गर्छ। यस्तो संस्कृतिमा विनम्रता कहिलेकाहीँ कमजोरीका रूपमा बुझिन्छ। तर वास्तविकता यसको विपरीत छ। आफ्नो क्षमता प्रमाणित गर्न निरन्तर अरूलाई होच्याउनुपर्ने व्यक्ति आन्तरिक रूपमा असुरक्षित हुन सक्छ। नम्र व्यक्तिले आफ्नो श्रेष्ठता प्रदर्शन गर्न अरूलाई कमजोर बनाउनुपर्दैन।
प्रकृतिले पनि नम्रताको सुन्दर सन्देश दिन्छ। फलले भरिएको हाँगो झुक्छ। नदी निरन्तर बगिरहन्छ। विशाल वृक्षले अनेकौँ प्राणीलाई आश्रय दिन्छ। यी प्राकृतिक प्रतीकले विनम्रता र उपयोगिताबीचको सम्बन्ध बुझाउँछन्। वास्तविक महानता आफ्नो आकार देखाउनुमा होइन, अरूका लागि उपयोगी बन्नुमा छ। फूलले आफ्नो सुगन्ध फैलाउन कुनै घोषणा गर्दैन। उसको अस्तित्व नै सुगन्धको परिचय बन्छ। त्यसरी नै असल मानिसले आफ्नो महानताको प्रचार गर्नुपर्दैन। उसको व्यवहारले नै उसको परिचय दिन्छ।
तर नम्रताको गलत व्याख्या गर्नु हुँदैन। नम्र हुनु भनेको अन्याय सहनु होइन। आफ्नो अधिकार त्याग्नु होइन। गलत निर्णयका अगाडि मौन बस्नु पनि होइन। अन्यायविरुद्ध दृढतापूर्वक उभिन सकिन्छ। तर त्यसका लागि अपमानजनक भाषा र अहंकारी व्यवहार आवश्यक हुँदैन। सत्यको पक्षमा दृढ रहनु र व्यवहारमा विनम्र रहनु सम्भव छ। नम्रता र आत्मविश्वास परस्पर विरोधी होइनन्। नम्रताले आत्मविश्वासलाई मर्यादित बनाउँछ। दृढतालाई विवेकपूर्ण बनाउँछ। नेतृत्वलाई मानवीय बनाउँछ।
म फेरि सोच्छु—मानिसले जीवनमा अन्ततः के जित्न चाहन्छ? संसारलाई, समाजलाई, प्रतिस्पर्धीलाई वा आफ्नै अहंकारलाई? बाह्य विजयले केही समयका लागि प्रतिष्ठा दिन सक्छ। तर आन्तरिक विजयले जीवनलाई स्थायी शान्ति दिन्छ। अरूलाई पराजित गरेर प्राप्त गरेको सफलता द्वेषको कारण बन्न सक्छ। तर अरूको सम्मान कायम राख्दै प्राप्त गरेको सफलता विश्वासको आधार बन्छ। त्यसैले विजयको वास्तविक अर्थ प्रतिस्पर्धीलाई हराउनु मात्र होइन। आफ्नो कमजोरी, आवेग, ईर्ष्या र अहंकारलाई नियन्त्रण गर्नु पनि हो।
नम्रताले मानिसलाई सिकाइको ढोका खुला राख्न प्रेरित गर्छ। संसार परिवर्तनशील छ। ज्ञान निरन्तर विस्तार भइरहेको छ। आज सत्य ठानिएको धारणा भोलि संशोधन हुन सक्छ। आज सक्षम मानिएको व्यक्ति भोलि अरूको सहयोगमा निर्भर हुन सक्छ। त्यसैले आफूलाई पूर्ण ठान्नु ज्ञानको विकासमा बाधा हो। नम्रता भनेको ज्ञानको सीमितता स्वीकार गर्दै निरन्तर सिकिरहनु हो। जसले सिक्न छाड्छ, उसको विकास रोकिन्छ। जसले आफूलाई सर्वज्ञ ठान्छ, उसले नयाँ सम्भावनाको ढोका बन्द गर्छ।