About Author

अरामकोमाथि हुथीको निशाना : यमन युद्ध अब तेल बजारको जोखिम बन्दै

काठमाडौँ– यमनमा सीमित देखिँदै आएको साउदी अरब र हुथी विद्रोहीबीचको सैन्य तनाव अब विश्व ऊर्जा बजारका लागि समेत जोखिम बन्न थालेको छ। हुथी विद्रोहीले साउदी अरबको राजधानी रियादस्थित विश्वकै प्रमुख तेल कम्पनी अरामकोका सुविधालाई मिसाइल र ड्रोनबाट निशाना बनाएको दाबी गरेपछि पश्चिम एसियाको सुरक्षा संकटसँगै अन्तर्राष्ट्रिय तेल आपूर्तिको चिन्ता पनि बढेको छ। हुथीको दाबीअनुसार अरामकोमाथि ‘विशेष सैन्य अभियान’ सञ्चालन गरिएको थियो। ब्यालिस्टिक मिसाइल र ड्रोन प्रयोग गरिएको तथा लक्षित क्षेत्रमा आगलागी भएको उसको दाबी छ। यद्यपि, आक्रमणबाट अरामकोका कुन संरचनामा कति क्षति भयो भन्ने विस्तृत स्वतन्त्र विवरण सार्वजनिक भएको छैन। हुथीको दाबीपछि साउदी समर्थित यमनको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त सरकारले सना र सादा क्षेत्रमा हुथी नियन्त्रणमा रहेका सैन्य तथा रणनीतिक संरचनामाथि कारबाही गरेको जनाएको छ। सरकारी पक्षले हुथीको सैन्य क्षमता कमजोर पार्ने अभियान जारी रहने चेतावनी दिएको छ। यसले एउटा पुरानो प्रश्नलाई फेरि सतहमा ल्याएको छ—यमनको युद्ध अब यमनमै सीमित छ कि यसको अर्को मोर्चा विश्वको ऊर्जा सुरक्षातर्फ खुल्दैछ? तेल पूर्वाधारमा निशाना, बजारमा मनोवैज्ञानिक दबाब: साउदी अरब विश्वका प्रमुख तेल उत्पादक तथा निर्यातकर्ता मुलुकमध्ये एक हो। त्यसैले त्यहाँको तेल उत्पादन, प्रशोधन वा निर्यात पूर्वाधारमा हुने कुनै पनि ठूलो आक्रमणले विश्व बजारमा तत्काल प्रभाव पार्न सक्छ। अरामकोमाथि भएको भनिएको आक्रमणबाट वास्तविक उत्पादन वा निर्यातमा कति असर परेको छ भन्ने स्पष्ट नभए पनि आक्रमणको खबर मात्रले पनि बजारमा जोखिमको धारणा बढाउन सक्छ। विशेषगरी मध्यपूर्वमा सैन्य तनाव लम्बिँदै जाँदा तेल आपूर्ति अवरुद्ध हुन सक्ने सम्भावनाले कच्चा तेलको मूल्यमा दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। यही कारण अरामकोमाथि गरिएको भनिएको आक्रमणलाई केवल साउदी–हुथी सैन्य द्वन्द्वको अर्को घटनाका रूपमा मात्र हेर्न कठिन छ। यो विश्व ऊर्जा बजारको स्थिरतासँग जोडिएको घटना बन्न सक्ने देखिन्छ। ‘जवाफी हमला’को चक्र झन् खतरनाक: पछिल्लो घटनामा दुवै पक्षले आफूले गरेको कारबाहीलाई अर्को पक्षको हमलाको जवाफका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। हुथी सैन्य प्रवक्ता ब्रिगेडियर जनरल याह्या सरीले अरामकोमाथिको हमला साउदी पक्षले सना तथा हुथी नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रमा गरेको सैन्य कारबाहीको जवाफ भएको बताएका छन्। हुथीले पछिल्लो २४ घण्टामा सना र आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रमा साउदी पक्षबाट ६० वटा हवाई तथा मिसाइल हमला भएको दाबी गरेको छ। उता, साउदी समर्थित यमनी सरकारले हुथीका महत्त्वपूर्ण सैन्य संरचनालाई लक्ष्य बनाइएको जनाएको छ। यसरी एउटा पक्षको हमला अर्को पक्षको जवाफी हमलाको आधार बन्दै गएको छ। यदि यही प्रतिशोधको चक्र बढ्दै गयो भने द्वन्द्वको दायरा यमनको सीमाभन्दा बाहिर ऊर्जा पूर्वाधार र क्षेत्रीय सुरक्षासम्म विस्तार हुन सक्छ। अरामको किन संवेदनशील लक्ष्य? अरामको केवल साउदी अरबको तेल कम्पनी होइन, विश्व ऊर्जा आपूर्ति प्रणालीकै एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। त्यसका उत्पादन, प्रशोधन तथा निर्यातसँग सम्बन्धित पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुग्दा विश्व बजारमा आपूर्ति घट्ने प्रत्यक्ष जोखिम उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले तेल पूर्वाधारमाथि हुने आक्रमणको प्रभाव तत्काल उत्पादनमा नदेखिए पनि बजारको मनोविज्ञानमा देखिन सक्छ। लगानीकर्ता र ऊर्जा कारोबारमा संलग्न पक्षले सम्भावित आपूर्ति अवरोधको जोखिमलाई मूल्यमा समेट्न थाल्छन्। यमनको भौगोलिक अवस्थिति पनि यस सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण छ। विश्व व्यापार तथा ऊर्जा ढुवानीका लागि संवेदनशील समुद्री मार्गको नजिक रहेको यमन आसपासको सुरक्षा अवस्था बिग्रँदा जहाज सञ्चालन, बीमा लागत र ढुवानी जोखिम बढ्न सक्छ। अर्थात्, तेलको कुवा साउदीमा भए पनि त्यसको असर विश्व बजारसम्म पुग्न सक्छ। तनाव बढे तेल मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्र प्रभावित हुन सक्छ: मध्यपूर्वमा लामो समयसम्म सैन्य तनाव कायम रहेमा यसको असर तेलको मूल्यमा मात्र सीमित रहने छैन। कच्चा तेल महँगिएमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढ्न सक्छ। त्यसको प्रभाव यातायातदेखि उत्पादन लागतसम्म पुग्छ। ढुवानी महँगिएपछि वस्तु तथा सेवाको लागत बढ्न सक्छ। ऊर्जा आयातमा निर्भर मुलुकका लागि यसले थप आर्थिक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। मुद्रास्फीति नियन्त्रणका लागि संघर्ष गरिरहेका अर्थतन्त्रमा तेलको मूल्यवृद्धिले नयाँ चुनौती थप्न सक्छ। त्यसैले अहिलेको प्रश्न अरामकोमा कति क्षति भयो भन्ने मात्र होइन। साउदी तेल पूर्वाधारमाथि यस्ता हमला दोहोरिए भने विश्व बजारले कति ठूलो आपूर्ति जोखिम सामना गर्नुपर्ला भन्ने हो। यमन युद्धको अर्को चरण? यमनमा लामो समयदेखि सरकार समर्थित शक्ति र हुथी विद्रोहीबीच संघर्ष हुँदै आएको छ। साउदी अरबले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त यमनी सरकारलाई समर्थन गर्दै आएको छ भने हुथीले यमनको ठूलो भूभागमा नियन्त्रण कायम राखेको छ। पछिल्लो घटनाले युद्धको पुरानो ढाँचा—हमला, जवाफी हमला र पुनः प्रतिशोध—फेरि सक्रिय भएको संकेत गरेको छ। तर यसपटक जोखिमको केन्द्र फरक छ। हुथीले साउदीका तेल तथा ऊर्जा संरचनालाई निरन्तर निशाना बनाउन थालेमा साउदी पक्षले यमनमा थप ठूलो सैन्य कारबाही गर्न सक्छ। त्यसले संघर्षलाई थप क्षेत्रीय स्वरूप दिन सक्छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, पश्चिम एसियामा पहिले नै विभिन्न मोर्चामा तनाव कायम रहेका बेला यमन–साउदी संघर्ष पुनः तीव्र हुनु क्षेत्रीय सुरक्षाका लागि थप चुनौती बन्न सक्छ। अब विश्वको नजर तेल पूर्वाधारमा: अरामकोमाथिको हमलाको दाबी पुष्टि हुने क्षति, उत्पादनमा परेको असर र आगामी दिनमा थप हमला हुन्छ कि हुँदैन भन्ने विषयले अब अन्तर्राष्ट्रिय बजारको ध्यान तान्नेछ। यदि घटना एकपटकमै सीमित भयो भने यसको प्रभाव मनोवैज्ञानिक दबाबसम्म सीमित रहन सक्छ। तर तेल पूर्वाधारलाई नियमित लक्ष्य बनाउने रणनीति विकसित भयो भने परिस्थिति फरक हुन सक्छ। त्यस अवस्थामा यमनको युद्ध केवल सत्ता र भूभागका लागि भइरहेको द्वन्द्व रहने छैन। यो विश्व ऊर्जा आपूर्ति, समुद्री व्यापार र तेल मूल्य निर्धारणलाई प्रभावित पार्ने क्षेत्रीय संकटमा रूपान्तरण हुन सक्छ। अहिले अरामकोका संरचनामा भएको भनिएको क्षतिको पूर्ण विवरण सार्वजनिक भइसकेको छैन। साउदी अरबमा रहेका नेपाली कामदारको अवस्थाबारे पनि हालसम्म कुनै आधिकारिक विवरण सार्वजनिक भएको छैन। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—मध्यपूर्वमा एउटा ड्रोन उड्दा त्यसको कम्पन तेल बजार हुँदै विश्व अर्थतन्त्रसम्म पुग्न सक्छ।