तोमनाथ उप्रेती:

कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक समृद्धि उसको आर्थिक उत्पादन, भौतिक पूर्वाधार र प्रतिव्यक्ति आयले मात्र मापन हुँदैन। नागरिकको मानसिक शान्ति, जीवप्रतिको करुणा, सामाजिक सद्भाव, वातावरणीय सन्तुलन र नैतिक आचरण पनि राष्ट्रको समृद्धिका महत्त्वपूर्ण सूचक हुन्। विकासको परम्परागत अवधारणाले भौतिक उपलब्धिलाई प्राथमिकता दिँदै आएको भए पनि आधुनिक मानव सभ्यताले अब जीवनको गुणस्तर, पर्यावरणीय न्याय र मानवीय संवेदनालाई विकासको केन्द्रमा राख्न थालेको छ। यस सन्दर्भमा नेपाललाई शाकाहार, अहिंसा र शान्तिको आदर्श राष्ट्र बनाउने विचार  राष्ट्रिय चरित्र, सामाजिक संस्कृति र विकास दर्शनको पुनर्विचार हो।

हिमालयको काखमा अवस्थित नेपाल र भुटान दुवै प्राकृतिक सौन्दर्य, बौद्ध परम्परा, आध्यात्मिक चिन्तन र जैविक विविधताका दृष्टिले विशिष्ट छन्। भुटानले विकासलाई नागरिकको समग्र खुसी, सांस्कृतिक संरक्षण र वातावरणीय दिगोपनसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ। नेपालको पनि अहिंसा, करुणा, मैत्री र सहअस्तित्वमा आधारित आफ्नै समृद्ध दार्शनिक परम्परा छ। बुद्धको जन्मभूमि, हिन्दु तथा बौद्ध तीर्थस्थलहरूको साझा भूमि र अनेक जातजाति तथा संस्कृतिको संगमका रूपमा नेपालसँग शान्ति र करुणाको विश्वव्यापी सन्देश प्रवाह गर्ने मौलिक क्षमता छ।

तर एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता बुझ्न आवश्यक छ। भुटानलाई पूर्ण शाकाहारी राष्ट्रका रूपमा चित्रण गर्नु तथ्यपरक हुँदैन। त्यहाँ धार्मिक करुणा र वातावरण संरक्षणको महत्त्व भए पनि सबै नागरिक शाकाहारी छैनन्। त्यसैले नेपालले भुटानको अन्धानुकरण होइन, त्यहाँबाट सिक्न सकिने दिगो विकासका अभ्यास ग्रहण गर्दै आफ्नै सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक अवस्थाअनुकूल शाकाहार तथा अहिंसाको अभियान अघि बढाउनुपर्छ।

भुटानको विकास दर्शनबाट नेपालले सिक्न सक्ने प्रमुख पाठ आर्थिक वृद्धि र मानवीय खुसीबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो। भुटानले सन् १९७० को दशकदेखि अघि सारेको सकल राष्ट्रिय खुसी (Gross National Happiness—GNH) को अवधारणाले विकासलाई कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको वृद्धिमा मात्र सीमित गर्दैन। यसले दिगो सामाजिक–आर्थिक विकास, सांस्कृतिक संरक्षण, वातावरणीय सुरक्षा र सुशासनलाई विकासका चार आधारस्तम्भ मानेको छ।

भुटानको अर्को उल्लेखनीय अभ्यास वातावरण संरक्षणप्रतिको संवैधानिक प्रतिबद्धता हो। भुटानको आधिकारिक विवरणअनुसार त्यहाँको कुल भूभागको करिब ७२ प्रतिशत वनले ढाकेको छ र संविधानले कम्तीमा ६० प्रतिशत वनक्षेत्र कायम राख्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ। यसले देखाउँछ कि प्रकृति संरक्षण केवल नागरिकको व्यक्तिगत रुचि नभई राज्यको दीर्घकालीन नीतिगत दायित्व पनि हुन सक्छ।

नेपालले पनि यस्तै मूल्यमा आधारित विकासको बाटो रोज्न सक्छ। हिमाल, पहाड, तराई, नदी, वन र जैविक विविधतालाई केवल आर्थिक दोहनका स्रोतका रूपमा होइन, जीवनका आधारका रूपमा हेर्नुपर्छ। वन्यजन्तु संरक्षण, नदीको स्वच्छता, पशुकल्याण, प्रदूषण नियन्त्रण र दिगो कृषि प्रणालीलाई राष्ट्रिय विकासको अभिन्न अङ्ग बनाउनुपर्छ। शान्त राष्ट्रको निर्माण प्रकृतिसँगको शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वबाट पनि सुरु हुन्छ।

शाकाहारको मूल भाव जीवप्रति करुणा, अनावश्यक हिंसाबाट परहेज र प्रकृतिसँग सन्तुलित जीवनयापन गर्नु हो। पूर्वीय दर्शनमा अहिंसालाई उच्च नैतिक मूल्यका रूपमा स्वीकार गरिएको छ। बौद्ध दर्शनको करुणा, जैन दर्शनको अहिंसा, हिन्दु परम्पराको सर्वभूतहित र वैष्णव चिन्तनको जीवदया यसका विविध अभिव्यक्ति हुन्। यी दर्शनले मानिसलाई आफ्नो सुख र सुविधाको सीमाभन्दा बाहिर गएर अन्य प्राणीको अस्तित्वप्रति संवेदनशील हुन प्रेरित गर्छन्।

नेपालमा शाकाहारको अभियान अघि बढाउनु भनेको पोषण, वातावरण, पशुकल्याण र व्यक्तिगत विवेकका आधारमा सचेत भोजन संस्कृति विकास गर्नु हो। दाल, गेडागुडी, भटमास, चना, मकै, कोदो, फापर, सागसब्जी, फलफूल, बदाम तथा अन्य स्थानीय उत्पादनलाई दैनिक भोजनमा प्राथमिकता दिन सकिन्छ। यसले स्थानीय कृषि, साना किसान, महिला उद्यमी र घरेलु खाद्य उद्योगलाई समेत प्रोत्साहन गर्न सक्छ। त्यसैले नेपालले अपनाउनुपर्ने बाटो विवेकपूर्ण शाकाहार, वनस्पतिजन्य खाद्य पदार्थको प्रवर्द्धन र पोषणसम्बन्धी वैज्ञानिक चेतनाको विस्तार हो। नैतिक अभियान वैज्ञानिक प्रमाण र सार्वजनिक स्वास्थ्यको जिम्मेवारीसँग जोडिनुपर्छ।

नेपालले शान्तिको सन्देश विश्वभर फैलाउन आफ्नो ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचानलाई व्यवहारसँग जोड्न आवश्यक छ। लुम्बिनीमा जन्मिएका गौतम बुद्धको शिक्षाले करुणा, मध्यम मार्ग र दुःखको निवारणमा जोड दिन्छ। नेपालको बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक समाजले पनि सहिष्णुता, सहअस्तित्व र परस्पर सम्मानका अनेक अभ्यास विकसित गरेको छ। यी सम्पदालाई केवल पर्यटन प्रवर्द्धनका सामग्रीका रूपमा सीमित नगरी सार्वजनिक जीवनको नैतिक आधार बनाउनुपर्छ।

अहिंसा भनेको पशुहत्या नगर्नुमा मात्र सीमित छैन। जातीय विभेद, लैङ्गिक हिंसा, घरेलु दुर्व्यवहार, बालश्रम, भ्रष्टाचार, घृणात्मक अभिव्यक्ति र राजनीतिक प्रतिशोध पनि मानवीय मर्यादामाथिका आघात हुन्। कुनै राष्ट्रमा पशुप्रति करुणा देखिए पनि मानिसमाथि अन्याय भइरहन्छ भने त्यसलाई पूर्ण अहिंसाको समाज भन्न सकिँदैन। त्यसैले नेपालको शान्ति अभियानले मानिस, पशुपक्षी र प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्वलाई एउटै नैतिक सूत्रमा जोड्नुपर्छ।

यसका लागि विद्यालयमा करुणा शिक्षा, ध्यान, योग, विवाद समाधान र वातावरणीय जिम्मेवारीसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। स्थानीय तहले सामुदायिक मेलमिलाप, हिंसापीडितको संरक्षण, पशु उद्धार तथा पशुकल्याणका कार्यक्रम विस्तार गर्न सक्छन्। धार्मिक संस्थाहरूले बल प्रदर्शन वा विभाजनभन्दा सेवा, सहिष्णुता र जीवदया प्रवर्द्धन गर्न सक्छन्। सञ्चारमाध्यमले पनि हिंसालाई मनोरञ्जनका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिको सट्टा शान्तिपूर्ण समाधानका उदाहरणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

नेपाललाई शाकाहार र शान्तिको उदाहरणीय राष्ट्र बनाउने अभियान व्यक्तिगत उपदेशमा मात्र निर्भर रहन सक्दैन। यसका लागि राज्यको नीतिगत प्रतिबद्धता, संस्थागत समन्वय र दीर्घकालीन कार्ययोजना आवश्यक हुन्छ।

पहिलो, सरकारले राष्ट्रिय पोषण नीति, कृषि नीति, वातावरण नीति र पशुकल्याणसम्बन्धी कार्यक्रमबीच समन्वय गर्नुपर्छ। विद्यालय तथा सरकारी कार्यालयमा स्थानीय उत्पादनमा आधारित सन्तुलित वनस्पतिजन्य भोजनका विकल्प उपलब्ध गराउन सकिन्छ। तर कुनै नागरिकलाई धार्मिक, सांस्कृतिक वा व्यक्तिगत कारणले विशेष भोजन रोज्न बाध्य पार्नु हुँदैन।

दोस्रो, किसानलाई दाल, गेडागुडी, फलफूल, सागसब्जी तथा परम्परागत अन्नको उत्पादन बढाउन प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। भण्डारण, प्रशोधन, बजार पहुँच र उचित मूल्यको व्यवस्था गर्न सके शाकाहारी खाद्य प्रणाली आर्थिक अवसरमा रूपान्तरण हुन सक्छ। पशुपालनमा निर्भर समुदायको जीविकोपार्जनलाई बेवास्ता गरेर एकाएक परिवर्तन थोपर्नु न्यायसङ्गत हुँदैन। बरु इच्छुक किसानलाई वैकल्पिक उत्पादन, कृषि पर्यटन, जैविक खेती र खाद्य प्रशोधनतर्फ क्रमिक रूपान्तरण गर्न सहयोग गर्नुपर्छ।

तेस्रो, सार्वजनिक प्रशासनमा अहिंसा र शान्तिको अर्थ नागरिकमैत्री व्यवहार, निष्पक्ष निर्णय, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र उत्तरदायी सेवा प्रवाहका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ। प्रशासनिक कर्मचारीले नागरिकलाई सम्मान गर्नु, सेवाग्राहीको गुनासो सुन्नु र शक्तिको दुरुपयोग नगर्नु पनि अहिंसात्मक शासनका व्यावहारिक अभिव्यक्ति हुन्।

चौथो, सरकारले अभियानको प्रभाव मापन गर्न स्पष्ट सूचक निर्धारण गर्न सक्छ। विद्यालयमा पोषण शिक्षा प्राप्त गर्ने विद्यार्थीको अनुपात, स्थानीय वनस्पतिजन्य खाद्य उत्पादन, वन तथा जैविक विविधताको अवस्था, पशुप्रति दुर्व्यवहारका घटनामा आएको परिवर्तन, घरेलु हिंसासम्बन्धी उजुरीको सम्बोधन र नागरिक सन्तुष्टिजस्ता सूचकबाट प्रगति मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ। तथ्याङ्कमा आधारित अनुगमनले अभियानलाई नाराबाट परिणामतर्फ लैजान मद्दत गर्छ।

यस अभियानका सामु सांस्कृतिक विविधता, खाद्य असुरक्षा, पोषणसम्बन्धी जोखिम, किसानको जीविकोपार्जन र सामाजिक स्वीकृतिजस्ता चुनौती छन्। नेपालका विभिन्न समुदायका खानपानका परम्परा फरक छन्। कुनै समुदायका लागि पशुजन्य खाद्य पदार्थ आर्थिक, सांस्कृतिक वा पोषणसम्बन्धी आवश्यकतासँग जोडिएको हुन सक्छ। त्यसैले शाकाहारलाई नैतिक श्रेष्ठताको प्रमाण बनाउँदै मांसाहारी व्यक्तिलाई दोषी ठहर गर्ने दृष्टिकोणले सामाजिक सद्भाव कमजोर पार्न सक्छ।

समाधान स्वैच्छिक सहभागिता, वैज्ञानिक जानकारी र चरणबद्ध परिवर्तनमा छ। धार्मिक पर्वमा अनावश्यक पशुहिंसा घटाउने, सार्वजनिक भोजमा शाकाहारी परिकारको विकल्प बढाउने, विद्यालयमा पोषणयुक्त स्थानीय भोजन प्रवर्द्धन गर्ने र पशुप्रति संवेदनशील व्यवहार सिकाउनेजस्ता उपायबाट सुरु गर्न सकिन्छ। नागरिकले आफ्नो विवेकअनुसार परिवर्तन रोज्न पाउनुपर्छ। राज्यले विकल्प उपलब्ध गराउने, ज्ञान फैलाउने र वातावरणमैत्री अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्ने भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।

शान्ति कुनै एक दिनको घोषणा होइन। यो दैनिक व्यवहारमा प्रकट हुने अनुशासन हो। घरमा करुणा, विद्यालयमा सहिष्णुता, बजारमा इमानदारी, प्रशासनमा न्याय र राजनीतिमा संवादको संस्कार विकास नभएसम्म शान्तिको राष्ट्रिय छवि दिगो हुन सक्दैन।

नेपाललाई शाकाहार र शान्तिको देश बनाउने सपना सम्भव छ, तर यसको अर्थ सबै नागरिकको भोजन, विश्वास र जीवनशैलीलाई एउटै ढाँचामा बाँध्नु होइन। यसको सार हो—हिंसा घटाउने, करुणा बढाउने, प्रकृतिको संरक्षण गर्ने, स्वस्थ भोजनको पहुँच विस्तार गर्ने र मानव मर्यादालाई सर्वोच्च स्थान दिने राष्ट्रिय संस्कृति निर्माण गर्नु।

भुटानको सकल राष्ट्रिय खुसीको दर्शन र वातावरण संरक्षणका अभ्यासबाट नेपालले सिक्न सक्छ। तर नेपालले आफ्नो मौलिक पहिचान, बहुलवादी समाज र आर्थिक वास्तविकतालाई ध्यानमा राखेर आफ्नै विकास दर्शन निर्माण गर्नुपर्छ। गौतम बुद्धको करुणा, विभिन्न धार्मिक परम्पराको अहिंसा र नेपाली समाजको सहअस्तित्वलाई व्यवहारमा उतार्न सके नेपालले विश्वलाई शान्तिको नयाँ सन्देश दिन सक्छ।

राष्ट्रको महानता उसले कति शक्ति सञ्चय गर्‍यो भन्नेमा मात्र होइन, उसले आफ्नो शक्तिलाई कति संयमित बनायो भन्नेमा पनि निर्भर हुन्छ। सभ्यताको उचाइ अरूमाथि प्रभुत्व जमाउनुमा होइन, कमजोरको संरक्षण गर्नुमा छ। विकासको सफलता प्रकृतिमाथि विजय प्राप्त गर्नुमा होइन, प्रकृतिसँग सन्तुलन कायम गर्नुमा छ।

नेपालले यही मूल्यलाई राष्ट्रिय संकल्प बनाउन सके शाकाहार करुणाको अभ्यास बन्नेछ, अहिंसा सामाजिक संस्कार बन्नेछ र शान्ति राष्ट्रिय पहिचान बन्नेछ। त्यस्तो नेपालले विश्वलाई केवल हिमाल र बुद्धको भूमि भनेर चिनाउने छैन; उसले जीवप्रेम, न्याय, सहिष्णुता र मानवीय विवेकलाई विकासको आधार बनाउन सकिने प्रमाण पनि प्रस्तुत गर्नेछ।