तोमनाथ उप्रेती:

म आज आफैँसँग एउटा प्रश्न गर्न चाहन्छु— आखिर सौन्दर्य के हो? सुन्दर अनुहार, गोरो छाला, आकर्षक आँखा, सुघर नाक र सुगठित शरीर? कि अरूको पीडा बुझ्न सक्ने हृदय, सत्य पहिचान गर्न सक्ने विवेक र मानवतालाई अँगाल्न सक्ने चेतना?

यदि सौन्दर्य अनुहारमै हुन्थ्यो भने समयसँगै मानिसको सुन्दरता किन हराउँथ्यो? यदि गोरो छाला नै महानताको प्रमाण हुन्थ्यो भने कालो छालाभित्रको उज्यालो विचारलाई हामी कसरी व्याख्या गर्थ्यौँ? यदि बाहिरी आकर्षण नै व्यक्तित्वको अन्तिम सत्य हुन्थ्यो भने इतिहासमा अमर बनेका विचारक, दार्शनिक र मानवतावादीहरूको मूल्य के हुन्थ्यो?

मलाई लाग्छ, हामीले सौन्दर्य देख्ने आँखालाई त शिक्षित बनायौँ, तर सौन्दर्य बुझ्ने चेतनालाई शिक्षित बनाउन सकेनौँ। हामी अनुहार पढ्न जान्दछौँ, तर विचार पढ्न जान्दैनौँ। हामी शरीरको बनावटमा आकर्षित हुन्छौँ, तर चरित्रको बनावटप्रति उदासीन रहन्छौँ। हामी मानिसको पहिरनबाट उसको हैसियत अनुमान गर्छौँ, तर उसको व्यवहारबाट उसको मानवीयता चिन्न बिर्सन्छौँ।

आखिर किन?

किनकि हाम्रो समाजमा चर्मदृष्टिले शासन गर्न थालेको छ। आत्मदृष्टि भने कतै भीडको पछाडि छुटेको छ।

आज ऐनाअगाडि उभिएर मानिसले आफ्नै अनुहारलाई घण्टौँ नियाल्छ। कपाल मिलाउँछ, छाला चम्काउँछ, ओठ सजाउँछ र आफ्नो तस्बिरलाई आकर्षक बनाउने प्रयास गर्छ। तर के उसले कहिल्यै आफ्नो अन्तरात्माअगाडि उभिएर आफूलाई नियालेको छ? के उसले आफ्ना विचार कति सुन्दर छन्, आफ्नो व्यवहार कति शुद्ध छ र अरूको दुःखप्रति आफ्नो हृदय कति संवेदनशील छ भनेर आफैँलाई प्रश्न गरेको छ?

सायद हामीले ऐनामा अनुहार देख्यौँ, तर आत्मा देख्न बिर्सियौँ। हामीले शरीरको सजावटमा ध्यान दियौँ, तर चेतनाको परिष्कारलाई उपेक्षा गर्‍यौँ।

म सोच्छु— मानिसको अनुहार जन्मले निर्धारित हुन सक्छ, तर उसको चरित्र कर्मले निर्माण हुन्छ। छालाको रङ प्रकृतिले दिन्छ, तर विचारको रङ उसले आफ्नै चेतनाले भर्छ। शरीरको बनावट हाम्रो रोजाइ नहुन सक्छ, तर व्यवहारको सुन्दरता हाम्रो अभ्यासबाट जन्मन्छ। त्यसैले मानिसको वास्तविक परिचय उसको अनुहारले होइन, उसको आचरणले दिन्छ।

सुकरातलाई सम्झन्छु म। बाहिरी स्वरूपका आधारमा उनलाई आकर्षक मानिँदैनथ्यो। तर उनको प्रश्न गर्ने साहस, सत्यको खोजी र विवेकपूर्ण चिन्तनले पश्चिमी दर्शनको इतिहासमा अमिट छाप छोड्यो। उनको अनुहार समयसँगै इतिहासको एउटा विवरण बन्यो, तर उनका विचार आज पनि जीवित छन्।

किन?

किनकि अनुहारले आँखालाई आकर्षित गर्छ, विचारले युगलाई प्रभावित गर्छ। शरीरले क्षणिक उपस्थिति जनाउँछ, तर चेतनाले समयको सीमासमेत पार गर्न सक्छ।

बुद्धलाई सम्झन्छु। राजमहलको वैभव, सुखसुविधा र सांसारिक आकर्षण त्यागेर उनी दुःखको कारण खोज्न निस्किए। उनले मानिसलाई बाहिरी आडम्बरभन्दा भित्री जागरणको महत्त्व सिकाए। उनले करुणा, मैत्री, प्रज्ञा र आत्मअनुशासनको मार्ग देखाए।

बुद्धको महानता उनको राजसी स्वरूपमा थिएन, उनीभित्र जागेको करुणामा थियो। उनको वास्तविक सौन्दर्य शरीरको आभामा होइन, सम्पूर्ण प्राणीप्रतिको संवेदनशीलतामा थियो।

म आफैँलाई सोध्छु— हामी बुद्धको मूर्ति सजाउँछौँ, तर बुद्धको करुणा किन सजाउन सक्दैनौँ? हामी सुन्दर तस्वीरहरू सङ्ग्रह गर्छौँ, तर सुन्दर विचारहरू किन आफ्नो जीवनमा सङ्ग्रह गर्दैनौँ? हामी मन्दिरमा दीप बाल्छौँ, तर आफ्नै अन्तरात्माभित्रको अज्ञानताको अन्धकार किन हटाउन सक्दैनौँ?

सायद हामीलाई बाहिरी उज्यालो मन पर्छ, किनकि त्यसले आँखालाई आनन्द दिन्छ। तर आत्मिक उज्यालो प्राप्त गर्न आफूभित्रको अहंकार, ईर्ष्या, लोभ र पूर्वाग्रहसँग सामना गर्नुपर्छ। त्यो कठिन छ। आफूलाई सुन्दर देखाउनु सजिलो छ, आफूलाई सुन्दर बनाउनु कठिन छ।

आज सामाजिक सञ्जालको संसारमा यो विरोधाभास झन् स्पष्ट भएको छ। इन्स्टाग्राम, टिकटक र फेसबुकका पर्दामा हामीले सौन्दर्यका असङ्ख्य प्रतिरूप देखिरहेका छौँ। फिल्टरले अनुहार बदल्छ, सम्पादनले शरीरको आकार बदल्छ र कृत्रिम प्रकाशले वास्तविकतालाई फरक देखाउँछ। तर एउटा प्रश्न अझै अनुत्तरित छ— के यी परिवर्तनले मानिसको अन्तरात्मालाई पनि सुन्दर बनाउँछन्?

तस्बिरमा मुस्कान देखिनु र जीवनमा प्रसन्न हुनु एउटै कुरा होइन। आकर्षक देखिनु र असल हुनु एउटै कुरा होइन। हजारौँ मानिसबाट प्रशंसा पाउनु र एउटा दुःखी मानिसको पीडा बुझ्नु पनि एउटै कुरा होइन।

तर विडम्बना हेरौँ— आज मानिस आफ्नो वास्तविक अनुहारभन्दा सामाजिक सञ्जालमा देखिने अनुहारप्रति बढी चिन्तित छ। अरूले आफूलाई कसरी हेर्लान् भन्ने डरले ऊ आफ्नै अस्तित्वमाथि प्रश्न गर्न थालेको छ। आफ्नो छाला, शरीर, उचाइ, अनुहार र स्वरूपलाई अरूसँग तुलना गर्दै आफ्नो आत्मसम्मान कमजोर बनाइरहेको छ।

विशेषगरी किशोरकिशोरीहरू अरूका सम्पादित तस्बिरसँग आफ्नो वास्तविक जीवन तुलना गर्छन्। अरूको आकर्षक देखिने संसारसँग आफ्नो सामान्य जीवन दाँज्छन्। अनि बिस्तारै आफ्नै स्वरूपप्रति असन्तुष्ट हुन थाल्छन्।

म उनीहरूलाई भन्न चाहन्छु— तिमीहरू कुनै तस्बिर होइनौ, तिमीहरू सम्भावनाको विशाल संसार हौ। तिम्रो मूल्य तिम्रो अनुहारको बनावटमा सीमित छैन। तिम्रो क्षमता, संवेदना, सिर्जनशीलता, इमानदारी र विचारको गहिराइले तिम्रो व्यक्तित्वलाई अर्थ दिन्छ।

तिमी अरूजस्तै देखिन जन्मिएका होइनौ। तिमी आफ्नै सम्भावनालाई चिनेर आफ्नो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन जन्मिएका हौ।

तिम्रो अनुहारमा समयको छाया पर्न सक्छ, तर तिम्रो विचारमा ज्ञानको उज्यालो थपिन सक्छ। तिम्रो शरीर परिवर्तन हुन सक्छ, तर तिम्रो करुणाले अनेकौँ जीवनमा आशाको बीउ रोप्न सक्छ। तिम्रो बाहिरी आकर्षण सीमित हुन सक्छ, तर तिम्रो असल कर्मको प्रभाव तिमीभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्न सक्छ।त्यसैले आफूलाई अरूको आँखाबाट मात्र नहेर। आफ्नो अस्तित्वलाई आफ्नै विवेकबाट पनि चिन।

मलाई लाग्छ, सौन्दर्यको वास्तविक सङ्कट मानिस कुरूप देखिनु होइन, मानिसले अरूलाई कुरूप ठान्न सिक्नु हो। आफ्नो स्वरूप फरक भएको कारण कसैलाई होच्याउनु, छालाको रङका आधारमा भेदभाव गर्नु, शारीरिक अपाङ्गताका कारण कसैलाई कमजोर ठान्नु र बाहिरी रूपकै आधारमा कसैको क्षमता निर्धारण गर्नु— यी सबै चर्मदृष्टिका उपज हुन्।

चर्मदृष्टिले मानिसबीच दूरी निर्माण गर्छ। आत्मदृष्टिले मानिसभित्रको समानता पहिचान गर्छ।

जब म कुनै मानिसलाई हेर्छु, म उसको अनुहार मात्र देख्न चाहन्नँ। म उसको सङ्घर्ष बुझ्न चाहन्छु। उसका मौन पीडा सुन्न चाहन्छु। उसका आशा, आकाङ्क्षा र सम्भावनाहरू पहिचान गर्न चाहन्छु। किनकि प्रत्येक अनुहारपछाडि एउटा कथा हुन्छ, प्रत्येक मुस्कानपछाडि एउटा अनुभूति हुन्छ र प्रत्येक मानिसभित्र एउटा यस्तो संसार हुन्छ, जसलाई बाहिरी आँखाले पूर्ण रूपमा पढ्न सक्दैन।

त्यो संसार बुझ्न आत्मदृष्टि चाहिन्छ।

आत्मदृष्टि भनेको आफूलाई मात्र महान् ठान्नु होइन। यो त आफ्नो अहंकारको सीमा पहिचान गर्दै अरूको अस्तित्वलाई सम्मान गर्ने चेतना हो। यो मानिसको बाहिरी स्वरूपभन्दा उसको मानवीय मूल्यलाई प्राथमिकता दिने दृष्टिकोण हो। यो आफ्ना पूर्वाग्रहलाई प्रश्न गर्ने र अरूको पीडामा आफ्नै संवेदना खोज्ने अभ्यास हो।

यदि हामीले विद्यालयमा बालबालिकालाई अनुहारका आधारमा होइन, व्यवहारका आधारमा सम्मान गर्न सिकायौँ भने? यदि परिवारमा छालाको रङ, शरीरको आकार र बाहिरी आकर्षणबारे गरिने अपमानजनक टिप्पणी बन्द गर्‍यौँ भने? यदि सञ्चारमाध्यमले केवल बाहिरी सौन्दर्यको प्रचार नगरी विचार, प्रतिभा, सङ्घर्ष र मानवीय योगदानलाई पनि महत्त्व दिन थाल्यो भने?सायद त्यहीँबाट परिवर्तन सुरु हुनेछ।

हामीले बालबालिकालाई सुन्दर देखिन मात्र होइन, सुन्दर सोच्न सिकाउनुपर्छ। सफल देखिन मात्र होइन, इमानदार बन्न सिकाउनुपर्छ। अरूको प्रशंसा प्राप्त गर्न मात्र होइन, अरूको सम्मान गर्न सिकाउनुपर्छ।

किनकि संस्कारविहीन सौन्दर्य क्षणिक आकर्षण हुन सक्छ, तर विवेकयुक्त व्यक्तित्व समाजको सम्पत्ति बन्छ।

म फेरि ऐनाअगाडि उभिन्छु। यसपटक म आफ्नो अनुहारको आकार खोज्दिनँ। म आफ्नो विचारको आकार खोज्छु। आफ्नो आँखाको चमक होइन, आफ्नो चेतनाको उज्यालो खोज्छु। आफ्नो ओठको मुस्कान होइन, अरूको अनुहारमा मुस्कान ल्याउन सक्ने सामर्थ्य खोज्छु।

र आफैँलाई सोध्छु— के म अरूलाई सम्मान गर्छु? के म अरूको पीडा बुझ्छु? के म सत्य बोल्न सक्छु? के म आफ्ना गल्ती स्वीकार गर्न सक्छु? के म आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर मानवताको पक्षमा उभिन सक्छु?यी प्रश्नहरूको उत्तरमै मेरो वास्तविक सौन्दर्य लुकेको छ।

मलाई अब बुझ्न मन लागेको छ— शरीर प्रकृतिको उपहार हो, तर व्यक्तित्व हाम्रो साधना हो। अनुहार हाम्रो परिचयको एउटा अंश हो, तर चरित्र हाम्रो जीवनको हस्ताक्षर हो। बाहिरी सौन्दर्य आँखामा बस्छ, तर आत्मिक सौन्दर्य अरूको हृदयमा स्थान बनाउँछ।

समयले हाम्रो शरीरलाई बदल्नेछ। उमेरले अनुहारमा चाउरी थप्नेछ। जीवनका अनुभवले हाम्रो स्वरूपमा परिवर्तन ल्याउनेछन्। तर यदि हामीले विचारलाई समृद्ध बनायौँ, विवेकलाई जागृत राख्यौँ र करुणालाई जीवनको आधार बनायौँ भने हाम्रो अस्तित्वको सौन्दर्य समयसँगै अझ गहिरो बन्न सक्छ।

त्यसैले अब म चर्मदृष्टिको साँघुरो घेराबाट बाहिर निस्कन चाहन्छु। मानिसलाई उसको छालाको रङले होइन, उसको संवेदनाले चिन्न चाहन्छु। उसको अनुहारले होइन, उसको विचारले बुझ्न चाहन्छु। उसको बाहिरी आवरणले होइन, उसको आन्तरिक मूल्यले सम्मान गर्न चाहन्छु।

म यस्तो समाजको कल्पना गर्छु, जहाँ कसैलाई अनुहारका कारण अपमानित हुन नपरोस्। जहाँ छालाको रङले अवसर निर्धारण नगरोस्। जहाँ शारीरिक भिन्नता उपहासको विषय नबनोस्। जहाँ मानिसको वास्तविक मूल्य उसको इमानदारी, ज्ञान, करुणा र योगदानबाट पहिचान गरियोस्।त्यस्तो समाज निर्माण गर्न अरूलाई बदल्नुअघि हामीले आफ्नै दृष्टिकोण बदल्नुपर्छ। किनकि संसारलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टि बदलियो भने संसारसँगको हाम्रो व्यवहार पनि बदलिन्छ।

अन्ततः, म यही निष्कर्षमा पुग्छु— सौन्दर्य अनुहारको सीमाभित्र कैद भएको वस्तु होइन, चेतनाको गहिराइमा फुल्ने अनुभूति हो। चर्मदृष्टिले बाहिरी रूप देखाउँछ, तर आत्मदृष्टिले मानवीयताको स्वरूप चिनाउँछ। चर्मदृष्टिले तुलना गर्न सिकाउँछ, आत्मदृष्टिले स्वीकार गर्न सिकाउँछ। चर्मदृष्टिले विभाजन गर्छ, आत्मदृष्टिले एकताको मार्ग खोल्छ।अब प्रश्न अरू मानिस कति सुन्दर छन् भन्ने होइन। प्रश्न त यो हो— मभित्रको दृष्टि कति सुन्दर छ?

किनकि अनुहारको चमकले केही क्षणका लागि संसारको ध्यान तान्न सक्छ, तर विचारको उज्यालोले पुस्तौँसम्म बाटो देखाउन सक्छ।किनकि वास्तविक सौन्दर्य त्यो होइन, जसलाई आँखाले देख्छ; वास्तविक सौन्दर्य त्यो हो, जसलाई आत्माले अनुभूत गर्छ।

आउनुहोस्, चर्मदृष्टिबाट आत्मदृष्टितर्फ लागौँ— जहाँ मानिसको अनुहारभन्दा उसको मानवता सुन्दर हुन्छ, जहाँ शरीरभन्दा विचार महान् हुन्छ र जहाँ बाहिरी चमकभन्दा भित्री चेतनाको प्रकाश दीर्घजीवी हुन्छ।