विराटनगर– स्थानीय साहित्यिक सिर्जनालाई समालोचनात्मक दृष्टिकोणबाट राष्ट्रिय साहित्यिक परिप्रेक्ष्यसँग जोड्ने प्रयास गरिएको कृति ‘अक्षरभित्र चिन्तन’ विराटनगरमा पुनः विमोचन गरिएको छ। साहित्यकार तथा समालोचक तोमनाथ उप्रेतीद्वारा लिखित उक्त कृतिको सोमबार आदर्श माध्यमिक विद्यालय, विराटनगरमा आयोजित समारोहमा कोशी प्रदेशसभा सदस्य भीम पराजुलीले विमोचन गरेका हुन्।

यसअघि विमोचन भइसकेको पुस्तकलाई विराटनगरका साहित्यकार, पाठक तथा बौद्धिक समुदायमाझ पुनः परिचित गराउने उद्देश्यले स्थानीयस्तरमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको आयोजक रतुवामाई समाज, विराटनगरले जनाएको छ। कृतिले स्थानीय साहित्यिक सिर्जनाको अध्ययन, मूल्याङ्कन र दस्तावेजीकरणलाई महत्त्व दिएको छ।

समाजका अध्यक्ष विष्णुराज लामिछानेको अध्यक्षतामा सम्पन्न कार्यक्रममा कोशी प्रदेशसभा सदस्य गणेश उप्रेती सुशील विशिष्ट अतिथिका रूपमा सहभागी थिए। कार्यक्रममा आदर्श माध्यमिक विद्यालय तथा सौंठा माध्यमिक विद्यालयका पूर्वप्रधानाध्यापक एवं रतुवामाई समाजका संस्थापक अध्यक्ष रमानाथ भट्टराई, साहित्यकार, बुद्धिजीवी, समाजका सल्लाहकार, कार्यसमिति सदस्य तथा विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तित्वहरूको उपस्थिति थियो।

कार्यक्रममा वक्ताहरूले साहित्यको विकासका लागि सिर्जनात्मक लेखनसँगै समालोचनात्मक चेतनाको पनि आवश्यकता रहेको औँल्याए। साहित्यिक कृतिको अध्ययन केवल प्रशंसा वा टिप्पणीमा सीमित नभई त्यसमा अभिव्यक्त विचार, सामाजिक यथार्थ, कलात्मक पक्ष र जीवनदृष्टिको गहिरो विश्लेषण हुनुपर्ने उनीहरूको भनाइ थियो।

प्रमुख अतिथि भीम पराजुलीले साहित्य समाजको चेतना, संस्कृति र जीवनअनुभूतिको अभिव्यक्ति भएको उल्लेख गर्दै साहित्यिक कृतिको गम्भीर अध्ययन तथा विवेकपूर्ण मूल्याङ्कनले साहित्यको गुणस्तर अभिवृद्धिमा सहयोग पुर्‍याउने बताए। साहित्यले समाजलाई बुझ्ने र त्यसका विविध पक्षलाई केलाउने दृष्टिकोण प्रदान गर्ने उनको भनाइ थियो।

विशिष्ट अतिथि गणेश उप्रेती सुशीलले स्थानीयस्तरमा सिर्जना भएका साहित्यिक कृतिको अध्ययन, संरक्षण र अभिलेखीकरण आवश्यक रहेको बताए। यस्ता प्रयासले क्षेत्रीय साहित्यिक पहिचानलाई राष्ट्रिय साहित्यिक परिदृश्यमा स्थापित गर्न सहयोग पुग्ने उनको धारणा थियो।

पूर्वप्रधानाध्यापक तथा रतुवामाई समाजका संस्थापक अध्यक्ष रमानाथ भट्टराईले समालोचनालाई प्रशंसामा मात्र सीमित राख्न नहुने बताए। उनका अनुसार साहित्यिक कृतिभित्र रहेका विचार, कलात्मक विशेषता, सामाजिक सन्देश र अन्तर्विरोधको खोजी गर्नु समालोचनाको मुख्य जिम्मेवारी हो। स्थानीय साहित्यिक प्रतिभालाई पहिचान गर्न र उनीहरूका सिर्जनालाई व्यापक पाठकसमक्ष पुर्‍याउन यस्ता कृतिले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने उनले बताए।

समाजका अध्यक्ष विष्णुराज लामिछानेले साहित्यिक तथा सामाजिक गतिविधिमार्फत बौद्धिक चेतना, आपसी सद्भाव र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने उद्देश्यले कार्यक्रम आयोजना गरिएको जानकारी दिए। उनले कृतिकार उप्रेतीको साहित्यिक योगदानको चर्चा गर्दै आगामी दिनमा पनि समाजले साहित्यिक र रचनात्मक गतिविधिलाई निरन्तरता दिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे।

स्थानीय साहित्यलाई राष्ट्रिय बहससँग जोड्ने प्रयास:

समालोचक उप्रेतीद्वारा लिखित ‘अक्षरभित्र चिन्तन’ नेपाली साहित्यका विभिन्न विधामा प्रकाशित कृतिमाथि गरिएको समालोचनात्मक अध्ययनको सङ्ग्रह हो। यसमा विराटनगरलाई कर्मभूमि बनाएर साहित्य सिर्जनामा सक्रिय विभिन्न स्रष्टाका कविता, खण्डकाव्य, कथा, मुक्तक, हाइकु, उपन्यास तथा नाटकलगायतका कृतिको विश्लेषण गरिएको छ।

सङ्ग्रहको मुख्य विशेषता स्थानीय साहित्यिक सिर्जनालाई सामान्य परिचय वा प्रशंसामा सीमित नराखी व्यापक नेपाली साहित्यिक सन्दर्भमा राखेर अध्ययन गर्नु हो। यसमा साहित्यलाई मनोरञ्जन र भावनात्मक अभिव्यक्तिको माध्यमका रूपमा मात्र नभई सामाजिक यथार्थ, मानवीय संवेदना, जीवनदर्शन, वर्गीय असमानता, सांस्कृतिक चेतना र सामाजिक रूपान्तरणका प्रश्नसँग जोडेर विश्लेषण गरिएको छ।

लेखकले विभिन्न कृतिका विषयवस्तु, पात्र, भाषाशैली, प्रतीक, संरचना र अन्तर्निहित जीवनदृष्टिको सूक्ष्म अध्ययन गरेका छन्। यसले साहित्यिक सिर्जनाभित्र रहेका बहुआयामिक विचार र सामाजिक सन्दर्भलाई पाठकमाझ प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ।

कृतिमा सीमा आभासको उपन्यास ‘महायुग’ र छवि वैरागी घिमिरेको ‘विविशारा’ मार्फत सामाजिक संरचना, शक्ति सम्बन्ध, वर्गीय विभाजन तथा मानवीय मनोविज्ञानका पक्षमाथि विमर्श गरिएको छ। त्यसैगरी उमेश लुइटेलको कवितासङ्ग्रह ‘आगो खरानी जान्दैन’ मा चेतना, आत्मबोध र जीवनदर्शनका आयामलाई समालोचनाको विषय बनाइएको छ।

बाबुराम पोखरेलको मुक्तकसङ्ग्रह ‘गोलढुङ्गा’ र मधु पोखरेलको ‘क्वाँटी’ मा जीवनका विविध अनुभूति, सामाजिक चेतना तथा मानवीय संवेदनाको अभिव्यक्तिलाई विश्लेषण गरिएको छ। यी समीक्षाले साहित्यिक विधा फरक भए पनि तिनमा प्रस्तुत भएका सामाजिक र मानवीय विषयवस्तुबीचको सम्बन्ध उजागर गर्ने प्रयास गरेका छन्।

त्यस्तै, अर्जुन नेपालको नाटक ‘सीमा’, भवानीप्रसाद पोखरेलको कथासङ्ग्रह ‘कथा र अनुभूति’, लोचन रिजालको खण्डकाव्य ‘भोगाइ’ र हरिप्रसाद अधिकारीको कथासङ्ग्रह ‘चारमन दाउरा’ माथिका समीक्षामा मानवीय सम्बन्ध, सामाजिक यथार्थ, अस्तित्वबोध र जीवनका अन्तर्द्वन्द्वलाई समेटिएको छ।

सङ्ग्रहमा चन्द्रकान्त भट्टराईको ‘वसन्तको पालुवा’, नानुमैया दाहालको ‘खुला आकाशमुनि’, अम्बिका खरेल उप्रेतीको ‘अन्धकारमा जून’, हेमसागर पोखरेलको ‘प्रिय हिमाल’, शैलेन घिमिरेको ‘अनुभूतिका रङहरू’, नेत्र खतिवडाको ‘ढुङ्गो फुलेपछि’ र सिजन श्रेष्ठको ‘हावामा अल्झिएको स्वर’ माथिका समालोचना पनि समावेश छन्। यी कृतिमाथिको अध्ययनमा प्रकृतिचेतना, राष्ट्रप्रेम, आशा, सङ्घर्ष, प्रयोगशीलता र स्वतन्त्र चिन्तनका पक्षलाई महत्त्व दिइएको छ।

भीम केइरालाको ऐतिहासिक उपन्यास ‘महारानी देवलदेवी’ माथिको समीक्षाले पनि सङ्ग्रहलाई थप ऐतिहासिक र सामाजिक आयाम दिएको छ। उक्त समीक्षामा मध्यकालीन नेपालको राजनीतिक परिवेश, शक्ति सम्बन्ध, ऐतिहासिक चेतना तथा मानवीय सम्बन्धका जटिल पक्षको विश्लेषण गरिएको छ। साहित्यिक कृतिलाई तत्कालीन इतिहास, समाज र राजनीतिक संरचनासँग जोडेर अध्ययन गर्नुपर्ने समालोचनात्मक दृष्टिकोण यसमा प्रस्तुत गरिएको छ।

प्रशंसा र निन्दाभन्दा माथि उठेको समालोचनात्मक दृष्टि:

‘अक्षरभित्र चिन्तन’ को अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष साहित्यिक कृतिको मूल्याङ्कन गर्दा लेखकको प्रतिष्ठा वा व्यक्तिगत आग्रहभन्दा पाठगत प्रमाण, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सन्दर्भ र कलात्मक संरचनालाई प्राथमिकता दिनु हो। लेखकले समीक्षामार्फत कृतिका सबल पक्ष मात्र नभई त्यसमा रहेका अन्तर्विरोध, वैचारिक आधार र सामाजिक अर्थको समेत खोजी गरेका छन्।

साहित्यिक समालोचना कुनै कृतिको प्रशंसा गर्ने वा कमजोरी देखाउने औपचारिक अभ्यास मात्र नभई त्यसको अर्थ, सान्दर्भिकता, सौन्दर्य र प्रभावको विश्लेषण गर्ने बौद्धिक प्रक्रिया हो। यही मान्यतालाई आधार बनाएर उप्रेतीले विभिन्न विधाका साहित्यिक कृतिमाथि आफ्नो आलोचनात्मक दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन्।

साहित्यले समाजको प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्नुका साथै स्थापित मान्यता र सामाजिक संरचनामाथि प्रश्न उठाउने काम पनि गर्छ। सिर्जनाभित्र रहेका विचार, जीवनअनुभूति र कलात्मक अभिव्यक्तिको सम्बन्ध पहिल्याउनु समालोचनाको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यस अर्थमा ‘अक्षरभित्र चिन्तन’ ले सिर्जना र समालोचनाबीचको संवादलाई बलियो बनाउने प्रयास गरेको देखिन्छ।

विराटनगरका विभिन्न स्रष्टाका सिर्जनालाई एउटै समालोचनात्मक सङ्ग्रहमा समेटिनुले स्थानीय साहित्यको अभिलेखीकरण र मूल्याङ्कनमा योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ। कुनै क्षेत्रको साहित्यिक इतिहास निर्माण गर्न त्यहाँका स्रष्टाका सिर्जना मात्र पर्याप्त हुँदैनन्, ती सिर्जनामाथि भएका अध्ययन, समीक्षा र बौद्धिक विमर्शको अभिलेख पनि आवश्यक हुन्छ। यस दृष्टिले पुस्तकले विराटनगरको साहित्यिक गतिविधि र योगदानलाई फराकिलो नेपाली साहित्यिक परिवेशसँग जोड्ने काम गरेको छ।

साहित्यमा सिर्जनात्मक विस्तारसँगै आलोचनात्मक चेतनाको विकास पनि उत्तिकै आवश्यक मानिन्छ। सिर्जनाले अनुभूति र विचार अभिव्यक्त गर्छ भने समालोचनाले त्यसको अर्थ, सौन्दर्य, सान्दर्भिकता र सामाजिक प्रभावको परीक्षण गर्छ। यी दुईबीचको स्वस्थ सम्बन्धले साहित्यलाई परिष्कृत र बौद्धिक रूपमा समृद्ध बनाउने विश्वास पुस्तकले अघि सारेको छ।

साहित्यिक विमर्शसँगै सामाजिक आत्मीयताको सन्देश:

पुस्तक विमोचन कार्यक्रम साहित्यिक विमर्शमा मात्र सीमित रहेन। दिपावली, छठ पर्व तथा नेपाल संवत् ११४७ को अवसरमा शुभकामना आदानप्रदानसमेत गरिएको थियो। साहित्य, संस्कृति र सामाजिक सम्बन्धलाई एउटै मञ्चमा जोड्ने उद्देश्यले कार्यक्रम आयोजना गरिएको आयोजकले जनाएको छ।

यसै अवसरमा कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय, मोरङबाट कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय, उदयपुरमा सरुवा भई जान लागेका कृतिकार उप्रेतीको सम्मानमा ‘फेरि भेटौँला’ कार्यक्रम पनि आयोजना गरिएको थियो। कार्यक्रममा सहभागीहरूले उनको आगामी जिम्मेवारी सफल रहोस् भन्ने शुभकामना व्यक्त गरेका थिए ।

राष्ट्रसेवाको प्रशासनिक जिम्मेवारीसँगै साहित्यिक साधनालाई निरन्तरता दिँदै आएका उप्रेतीको योगदानको चर्चा गर्दै सहभागीहरूले साहित्यिक समुदायसँग उनको सम्बन्ध आगामी दिनमा पनि कायम रहने विश्वास व्यक्त गरे।

समग्रमा, ‘अक्षरभित्र चिन्तन’ को स्थानीयस्तरमा गरिएको पुनः विमोचनले विराटनगरको साहित्यिक परिवेशमा सिर्जना, समीक्षा र बौद्धिक बहसको आवश्यकतालाई पुनः उजागर गरेको छ। स्थानीय स्रष्टाका कृतिमाथि व्यवस्थित अध्ययन र समालोचनात्मक दृष्टिकोण विकास गर्ने प्रयासले क्षेत्रीय साहित्यको पहिचान स्थापित गर्न तथा नेपाली साहित्यको समग्र विकासमा योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।