काठमाडौं– बाढीपहिरोका कारण ४३० मेगावाट विद्युत् राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीबाट बाहिरिएको छ । नदीहरूमा पानीको बहाव घट्दै जाँदा जलविद्युत् उत्पादनसमेत क्रमशः घटिरहेको छ । तर, यी चुनौतीका बाबजुद नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले तिहारमा विद्युत् आपूर्ति सहज बनाउने दाबी गरेको छ ।

उज्यालोको पर्व तिहार नजिकिँदै गर्दा विशेषगरी लक्ष्मीपूजाका दिन बढ्ने विद्युत् माग व्यवस्थापन गर्न प्राधिकरणले विशेष तयारी गरेको हो । उत्पादनमा आएको गिरावटले चाडपर्वको विद्युत् आपूर्तिमा असर नपर्ने र झ्याप्प–झ्याप्प बत्ती जाने अवस्था आउन नदिने प्राधिकरणको भनाइ छ ।

गत भदौ १० गते भोटेकोशी नदीमा आएको बाढी तथा त्यसपछिका अविरल वर्षा र पहिरोले जलविद्युत् आयोजना र प्रसारण संरचनामा ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो । बाढीका कारण ४३० मेगावाट विद्युत् राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीबाट बाहिरिएको छ । अन्य आयोजनाहरू तथा प्रसारण लाइनमा समेत क्षति पुगेपछि विद्युत् उत्पादनमा संकुचन आएको छ ।

यद्यपि, प्राधिकरणले उपलब्ध विद्युत्को प्रभावकारी व्यवस्थापन, उद्योगहरूको बन्द अवस्था र घरायसी मागको प्रक्षेपणका आधारमा तिहारमा आपूर्ति सहज हुने निष्कर्ष निकालेको छ ।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक दीर्घायुकुमार श्रेष्ठका अनुसार तिहारमा घरायसी प्रयोजनका लागि विद्युत् खपत बढे पनि ठूला उद्योग तथा कलकारखाना बन्द रहने भएकाले प्रणालीमा मागको चाप कम हुन्छ ।

‘चाडपर्वका बेला घरायसी बत्तीको माग बढे पनि ठूलो परिमाणमा विद्युत् खपत गर्ने उद्योगधन्दा बन्द रहन्छन् । यसले गर्दा घरायसीतर्फ बढेको मागलाई उद्योगतर्फको बचतले सजिलै पूर्ति गर्छ । प्राधिकरणले त्यहीअनुसार व्यवस्थापन गर्छ,’ उनले भने ।

प्राधिकरणले सम्भावित प्राविधिक समस्या रोक्न देशभरका वितरण तथा प्रसारण संरचनाको मर्मतसम्भार र सुधारलाई प्राथमिकता दिएको छ । क्षमता अपुग भएका ट्रान्सफर्मर परिवर्तन गर्ने, तारहरू सुदृढ बनाउने तथा सबस्टेसनहरूको मर्मत गर्ने कामलाई निरन्तरता दिइएको श्रेष्ठले बताए ।

तिहार अवधिभर विद्युत् आपूर्तिमा अवरोध आउन नदिन मर्मत टोली, डिफेन्डर र नो लाइटका प्राविधिकलाई चौबीसै घण्टा तयारी अवस्थामा राखिने उनको भनाइ छ ।

‘तिहारको अवधिभर कुनै पनि किसिमका प्राविधिक अवरोध, अवाञ्छित ट्रिपिङ वा लाइन जाने समस्या हुन नदिन प्राधिकरण पूर्ण रूपमा तयार छ । अब हाम्रा सबै टोली तयारी अवस्थामा छन्,’ श्रेष्ठले भने ।

यस वर्षको मौसमले पनि विद्युत् माग व्यवस्थापनमा सहजता थप्ने प्राधिकरणको आकलन छ । अत्यधिक जाडो वा गर्मी नरहेकाले एसी, हिटर र पङ्खाजस्ता बढी विद्युत् खपत गर्ने उपकरणको प्रयोग कम हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

१ हजार ६०० मेगावाट हाराहारीमा माग रहने अनुमान:

प्राधिकरणका अनुसार विगतका वर्षहरूमा लक्ष्मीपूजाका दिन काठमाडौं उपत्यकामा ३५० देखि ३६० मेगावाटसम्म विद्युत् माग हुने गरेको छ । यस वर्ष पनि उपत्यकाको माग सोही हाराहारीमा रहने अनुमान छ ।

समग्र राष्ट्रिय विद्युत् माग भने १ हजार ६०० मेगावाटको आसपास रहने प्राधिकरणको प्रक्षेपण छ । गत वर्ष लक्ष्मीपूजाका दिन विद्युत् माग १ हजार ६५० मेगावाट पुगेको थियो । त्यस्तै, २०८० सालमा १ हजार ४३८ मेगावाट र २०७९ सालमा १ हजार ३०५ मेगावाट माग रहेको थियो ।

हरेक वर्ष विद्युत् माग बढ्दै गए पनि यस वर्ष उद्योगधन्दा बन्द रहने र मौसम अनुकूल हुने भएकाले माग व्यवस्थापनमा कठिनाइ नहुने कार्यकारी निर्देशक श्रेष्ठको आकलन छ ।

उत्पादन घटे पनि आन्तरिक मागभन्दा आपूर्ति बढी:

नेपालको कुल जडित विद्युत् उत्पादन क्षमता अहिले करिब ४ हजार मेगावाट पुगेको छ । तर, अधिकांश जलविद्युत् आयोजना नदी प्रवाहमा आधारित भएकाले सुक्खायाम सुरु भएसँगै उत्पादन घट्न थालेको छ ।

नदीमा पानीको बहाव कम हुनु र बाढीले ४३० मेगावाट विद्युत् प्रणालीबाट बाहिर रहनुले अहिले कुल उत्पादन ३ हजार १०० देखि ३ हजार २०० मेगावाटको हाराहारीमा सीमित भएको छ ।

तर, आन्तरिक विद्युत् मागभन्दा उपलब्ध उत्पादन बढी रहेकाले तत्काल आपूर्तिमा समस्या नहुने प्राधिकरणको दाबी छ । प्रवक्ता घिमिरेका अनुसार लक्ष्मीपूजाका दिनसमेत उत्पादन र आन्तरिक खपतबीचको अन्तरका कारण ८०० देखि ९०० मेगावाटसम्म विद्युत् बचत हुने अनुमान छ ।

बचत भएको विद्युत् भारततर्फ निर्यात गर्न सकिने अवस्था रहेको प्राधिकरणको भनाइ छ । कार्यकारी निर्देशक श्रेष्ठका अनुसार नेपाल कम्तीमा एक महिनासम्म बाहिरबाट विद्युत् आयात गर्नुपर्ने अवस्थामा छैन ।

लोडसेडिङबाट उज्यालोको पर्वसम्मको यात्रा:

केही वर्षअघिसम्म तिहारको लक्ष्मीपूजाका दिनसमेत नेपालीले पालो कुरेर बत्ती बाल्नुपर्ने अवस्था थियो । २०७५ सालअघि दैनिक १४ घण्टासम्म लोडसेडिङ हुने गरेको थियो । विद्युत् आपूर्ति अनिश्चित हुँदा घरघरमा इन्भर्टर, जेनेरेटर र मैनबत्तीको प्रयोग बढेको थियो ।

तर, प्राधिकरणले २०७३ सालको लक्ष्मीपूजाबाट काठमाडौं उपत्यकामा लोडसेडिङ अन्त्य गर्ने परीक्षण सुरु गरेको थियो । उक्त परीक्षण सफल भएपछि क्रमशः विद्युत् व्यवस्थापनमा सुधार हुँदै गयो । अन्ततः २०७५ साल वैशाखबाट मुलुकलाई पूर्ण रूपमा लोडसेडिङमुक्त घोषणा गरिएको थियो ।

त्यसयता नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा उत्पादन क्षमता र विद्युत् आपूर्ति दुवैमा उल्लेख्य सुधार आएको छ । अहिले बाढीपहिरोका कारण ठूलो परिमाणमा विद्युत् उत्पादन प्रभावित भए पनि आन्तरिक माग धान्न सकिने अवस्थामा रहेको प्राधिकरणको दाबी छ ।

यसपटकको चुनौती भनेको उत्पादनमा आएको गिरावटबीच चाडपर्वको बढ्दो मागलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्नु हो । त्यसका लागि प्राविधिक टोलीलाई तयारी अवस्थामा राख्नुका साथै वितरण प्रणालीको मर्मत र सुदृढीकरणमा प्राधिकरणले जोड दिएको छ ।