बैतडीः सूचना तथा प्रविधिको तीव्र विकाससँगै इन्टरनेट र सञ्चार सेवा नागरिकको दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बन्दै गएका छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन, सुरक्षा, बैंकिङ तथा सूचना आदानप्रदानलाई सहज बनाउन भरपर्दो सञ्चार सेवाको आवश्यकता बढिरहेको छ।

तर भौगोलिक विकटता र आवश्यक पूर्वाधारको अभावका कारण ग्रामीण क्षेत्रका नागरिकले अझै पनि गुणस्तरीय सञ्चार सेवाका लागि कठिनाइ भोग्नुपरेको छ । यही चुनौतीलाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यसहित बैतडीको डिलासैनी गाउँपालिकाले सञ्चार तथा प्रविधिको क्षेत्रमा विभिन्न पहल अघि बढाएको छ।

नयाँ जनप्रतिनिधि सरकार आएपछि गाउँपालिकाले सामुदायिक विद्यालयमा इन्टरनेट विस्तार, वडा कार्यालय तथा अन्य सार्वजनिक संस्थामा असीमित इन्टरनेट सेवा सञ्चालन, सञ्चार टावरको व्यवस्थापन, सोलार प्यानल र ब्याट्री बैंक प्रतिस्थापन तथा वैकल्पिक प्रविधिमार्फत सेवा विस्तारका कामलाई प्राथमिकतामा राखेको पालिकाले जनाएको छ।

त्यस्तै, आगामी दिनमा पालिकाभित्रका सबै सेवा प्रदायक सरकारी कार्यालयबाट निःशुल्क वाइफाइ सेवा उपलब्ध गराउने योजना पनि अघि सारिएको जानकारी दिएको छ।

यी पहलले डिलासैनीलाई प्रविधिमैत्री स्थानीय तहका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना बढाएका छन्। यद्यपि, सञ्चार सेवाको गुणस्तर, नियमितता र नागरिकले पाउने वास्तविक लाभका आधारमा मात्रै यस्ता कार्यक्रमको प्रभावकारिता मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।

सामुदायिक विद्यालयमा इन्टरनेट विस्तार
डिलासैनी गाउँपालिकाले शिक्षालाई प्रविधिमैत्री बनाउने उद्देश्यले पालिकाभित्रका ५६ वटा सामुदायिक विद्यालयमा इन्टरनेट सेवा सञ्चालनका लागि नेपाल टेलिकम (एनटीसी) र ब्रोडलिंकसँग सम्झौता गरेको छ।

कार्यक्रमअन्तर्गत विद्यालयहरूमा इन्टरनेट जडान गर्न आवश्यक समन्वय गर्नुका साथै आवश्यक उपकरण उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिएको छ। इन्टरनेट सेवा सञ्चालन तथा व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्‍याउने उद्देश्यले विद्यालयहरूलाई वार्षिक १२ हजार रुपैयाँ भुक्तानी गर्ने व्यवस्था पनि गरिएको गाउँपालिका अध्यक्ष सन्तोषप्रकाश जोशीले जानकारी दिए।

‘इन्टरनेटको पहुँच विस्तारले शिक्षक तथा विद्यार्थीलाई शैक्षिक सामग्री खोज्न, डिजिटल सिकाइका स्रोत प्रयोग गर्न, अनलाइनमार्फत नयाँ ज्ञान प्राप्त गर्न र शिक्षण सिकाइ प्रक्रियालाई थप प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षासहित गाउँपालिकाले सबै सामुदायिक विद्यालयलाई आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराएको हो,’ अध्यक्ष जोशीले भने।

विशेषगरी दुर्गम क्षेत्रका विद्यार्थीले इन्टरनेटमार्फत शैक्षिक सामग्री प्राप्त गर्न सक्ने वातावरण निर्माण हुनु महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। प्रविधिमा आधारित शिक्षण सिकाइले विद्यार्थीको ज्ञानको दायरा फराकिलो बनाउन र शिक्षकलाई शिक्षण सामग्री व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुग्ने अध्यक्ष जोशीले भने ।

तर, विद्यालयमा इन्टरनेट जडान गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। यसको नियमित सञ्चालन, शिक्षक तथा विद्यार्थीको पहुँच, शैक्षिक प्रयोजनमा प्रयोग र उपकरणको संरक्षण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले कार्यक्रमको प्रभावकारिता बढाउन विद्यालयमा इन्टरनेटको नियमित अनुगमन तथा उपयोगसम्बन्धी आवश्यक सहजीकरण गर्नुपर्ने स्थानीयले बताए।

वडा कार्यालयदेखि स्वास्थ्य संस्थासम्म असीमित इन्टरनेट
गाउँपालिकाले सरकारी सेवा प्रवाहलाई प्रविधिमैत्री बनाउने उद्देश्यले वडा कार्यालय तथा अन्य सार्वजनिक संस्थामा इन्टरनेट सेवा विस्तार गरेको छ।

हाल वडा नम्बर ४ र ५ बाहेक गाउँपालिकाका अन्य सबै वडा कार्यालयमा नेपाल टेलिकमको लिज लाइनमार्फत असीमित इन्टरनेट सेवा उपलब्ध गराइएको गाउँपालिकाले जानकारी दिएको छ। यसैगरी, तीनवटा अतिरिक्त प्रहरी चौकी, अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी, हुलाक कार्यालय तथा विद्यालयलगायतका सार्वजनिक संस्थामा समेत एनटिसीको लिज लाइनमार्फत इन्टरनेट सेवा सञ्चालनमा ल्याइएको छ।

सरकारी कार्यालयमा भरपर्दो इन्टरनेट उपलब्ध हुँदा प्रशासनिक कामकाज, सूचना आदानप्रदान, अभिलेख व्यवस्थापन तथा विभिन्न सेवाको समन्वय गर्न सहज भएको गाउँपालिकाको दाबी छ। वडा कार्यालयबाट प्रदान गरिने प्रशासनिक सेवा, स्वास्थ्य संस्थाको सूचना व्यवस्थापन र प्रहरी कार्यालयको सञ्चार समन्वयमा समेत यसले सहयोग पुर्‍याएको गाउँपालिका अध्यक्ष जोशीले बताए।

‘विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा सरकारी सेवा लिन नागरिकले लामो दूरी पार गर्नुपर्ने अवस्था रहेको सन्दर्भमा कार्यालयको आन्तरिक कामकाज प्रविधिमैत्री हुनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। इन्टरनेटको प्रभावकारी प्रयोगबाट सूचना प्राप्ति र सेवा प्रवाहलाई व्यवस्थित बनाएको छ,’ अध्यक्ष जोशीले भने ।

यद्यपि, वडा नम्बर ४ र ५ मा इन्टरनेट सेवा विस्तारको वर्तमान अवस्था, अन्य कार्यालयमा सेवा सञ्चालनको नियमितता र नेटवर्कको गुणस्तरबारे थप विवरण आवश्यक छ। पूर्वाधार उपलब्ध हुनुका साथै सेवा निरन्तर र प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुनु नै डिजिटल सेवा विस्तारको मुख्य उपलब्धि हुने डिलासैनी गाउँपालिकाका अध्यक्ष सन्तोषप्रकाश जोशीले बताए ।

सबै सरकारी कार्यालयमा निःशुल्क वाइफाइ विस्तार गर्ने योजना
‘डिलासैनी गाउँपालिकाले सञ्चार सेवाको पहुँचलाई थप विस्तार गर्दै निकट भविष्यमै पालिकाभित्रका सबै सेवा प्रदायक सरकारी कार्यालयबाट निःशुल्क वाइफाइ सेवा उपलब्ध गराउने योजना अघि सारेका छौं । यो योजना कार्यान्वयनमा आएमा सरकारी कार्यालयमा सेवा लिन पुग्ने नागरिकले आवश्यकताअनुसार इन्टरनेट प्रयोग गर्न पाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। यसले सरकारी सेवा प्राप्त गर्न आउने सेवाग्राहीलाई डिजिटल सूचना र अनलाइन सेवासँग जोड्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ’, अध्यक्ष जोशीले भने।

सार्वजनिक कार्यालयमा निःशुल्क वाइफाइ उपलब्ध गराउनु नागरिकको डिजिटल पहुँच विस्तार गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ। विशेषगरी इन्टरनेटको पहुँच सीमित भएका ग्रामीण क्षेत्रका नागरिकका लागि सार्वजनिक स्थानमा इन्टरनेट उपलब्ध हुनु उपयोगी हुने बताइएको छ।

सञ्चार टावर व्यवस्थापन र नेटवर्क सुधारका प्रयास
डिलासैनी गाउँपालिकाले विभिन्न वडामा सञ्चार सेवाको पहुँच सुधार गर्न टावर तथा सञ्चार उपकरणको व्यवस्थापनमा समेत पहल गरेको छ।

वडा नम्बर ६ को चमकपुर र वडा नम्बर ७ को जडिकोट क्षेत्रमा गाउँपालिकाको पहल र सहयोगमा राष्ट्रिय प्रसारण लाइन जडान गरिएको समेत गाउँपालिका स्रोतले जनाएको छ। यसले सम्बन्धित क्षेत्रमा सञ्चार पूर्वाधार सञ्चालनका लागि आवश्यक विद्युत व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

त्यस्तै, वडा नम्बर १ को गनाइखान (कोटपेटरा) तथा वडा नम्बर ४ को हडाकोट (मठैराज) क्षेत्रमा रहेका दुवै टावरमा जडित सोलार प्यानल र ब्याट्री बैंक प्रतिस्थापन गर्ने कार्यमा सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गरिएको र उपकरण व्यवस्थापनका लागि आवश्यक सहजीकरण, निःशुल्क ढुवानीको व्यवस्था गरिएको अध्यक्ष जोशीले बताएका छन्।

दुर्गम क्षेत्रमा नियमित विद्युत् आपूर्तिको अभाव हुँदा सोलार प्यानल र ब्याट्री बैंकले सञ्चार टावर सञ्चालनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको र यस्ता उपकरणमा समस्या आउँदा नेटवर्क सेवा प्रभावित हुन सक्ने उनको भनाइ रहेको थियो।

यसैगरी, साइनवन, न्वाला र क्वाकोट क्षेत्रमा नयाँ टावर निर्माण तथा सञ्चार सेवा विस्तारका लागि पहल गरिरहेको अध्यक्ष जोशीको भनाइ रहेको छ।

वायरलेस प्रविधिबाट शाखारहित बैंकिङ सेवा
गाउँपालिकाले सञ्चार सेवाको पहुँच विस्तार गर्ने क्रममा निजी सेवा प्रदायकसँगको सहकार्यलाई पनि अघि बढाएको जनाइएको छ।

वायोनेट (Vianet) कम्पनीको सहयोगमा वायरलेस टावरमार्फत सेवा सञ्चालन गरी वडा नम्बर १ को ब्रम र वडा नम्बर ४ को मठैराज क्षेत्रमा शाखारहित बैंकिङ सेवा सञ्चालन गरिएको उल्लेख छ।

दुर्गम बस्तीमा बैंकका नियमित शाखासम्म पुग्न नागरिकले समय र खर्च व्यहोर्नुपर्ने र यस्तो अवस्थामा शाखारहित बैंकिङ सेवाले स्थानीय नागरिकलाई वित्तीय सेवासम्म पुग्न सहज बनाउने पालिकाले विश्वास लिएको छ ।

टावरमा चोरी र उपकरणको क्षति अर्को चुनौती
सञ्चार सेवा विस्तारका लागि पूर्वाधार निर्माण र उपकरण व्यवस्थापन भइरहेका बेला टावरमा जडान गरिएका ब्याट्री चोरी हुने, सोलार प्यानल फुटाउने तथा अन्य उपकरणमा क्षति पुर्‍याउने गतिविधि पनि चिन्ताको विषय बनेका छन्।
सञ्चार टावरमा जडान गरिएका उपकरणमा क्षति पुग्दा त्यसको प्रत्यक्ष असर स्थानीय नागरिकले प्राप्त गर्ने सेवामा पर्न सक्छ। ब्याट्री वा सोलार प्यानलमा समस्या आएमा टावर सञ्चालन अवरुद्ध हुन सक्छ। उपकरण प्रतिस्थापन र मर्मतसम्भारका लागि थप खर्च आवश्यक पर्ने भएकाले यस्ता गतिविधिले सेवा विस्तारको प्रयासलाई समेत प्रभावित पार्न सक्छन्।

सार्वजनिक तथा सामुदायिक प्रयोजनका पूर्वाधारको संरक्षण गर्नु सम्बन्धित निकायसँगै स्थानीय समुदायको पनि जिम्मेवारी हो। त्यसैले टावरमा जडान गरिएका उपकरणको सुरक्षा, नियमित अनुगमन र आवश्यक मर्मतसम्भारमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने स्थानीयले बताए।

स्थानीय सरकार, सेवा प्रदायक, सुरक्षा निकाय र स्थानीयवासीबीच समन्वय हुन सकेमा सञ्चार पूर्वाधारको संरक्षण र सेवाको निरन्तरतामा सहयोग पुग्न सक्छ।

वडा नम्बर ७ मा नेटवर्क समस्या अझै चुनौती
विभिन्न क्षेत्रमा सञ्चार सेवा सुधारका लागि पहल भइरहे पनि डिलासैनी गाउँपालिका–७ मा भने नेटवर्कको समस्या रहेको गुनासो छ। वाइफाइ तथा नेपाल टेलिकमको टावर हुँदाहुँदै पनि प्रभावकारी नेटवर्क नपाउँदा स्थानीयवासीले फोन सम्पर्क गर्न र इन्टरनेट प्रयोग गर्न कठिनाइ भोग्नुपरेको बताइएको छ।

सञ्चार सेवा प्रभावकारी नहुँदा नागरिकलाई दैनिक सूचना आदानप्रदान गर्न, आफन्तसँग सम्पर्क गर्न र आवश्यक अनलाइन सेवा प्रयोग गर्न समस्या हुन सक्छ। आकस्मिक स्वास्थ्य समस्या तथा विपद्का समयमा समेत सञ्चार सम्पर्कको अभावले कठिनाइ सिर्जना गर्न सक्छ।

टावरको उपस्थिति मात्रै पर्याप्त हुँदैन। नेटवर्कको गुणस्तर, उपकरणको अवस्था, विद्युत् आपूर्ति, भौगोलिक बनावट र प्राविधिक व्यवस्थापनले पनि सेवाको प्रभावकारितामा असर पार्न सक्छन्।

त्यसैले वडा नम्बर ७,३ र ४ मा देखिएको नेटवर्क समस्याको वास्तविक कारण पहिचान गरी सम्बन्धित सेवा प्रदायकले आवश्यक प्राविधिक अध्ययन र सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ। सञ्चार पूर्वाधार निर्माण र उपकरण प्रतिस्थापनका कामसँगै नागरिकले गुणस्तरीय सेवा पाएका छन् कि छैनन् भन्ने विषयलाई पनि प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ।

डिजिटल पालिका निर्माणको सम्भावना र आगामी बाटो
डिलासैनी गाउँपालिकाले सञ्चार तथा प्रविधिको क्षेत्रमा अघि बढाएका पहललाई ग्रामीण क्षेत्रको डिजिटल पहुँच विस्तार गर्ने प्रयासका रूपमा लिन सकिन्छ। सामुदायिक विद्यालयमा इन्टरनेट विस्तार, सरकारी कार्यालय तथा सार्वजनिक संस्थामा असीमित इन्टरनेट सेवा, सञ्चार टावरको व्यवस्थापन र शाखारहित बैंकिङ सेवाका प्रयासले शिक्षा, प्रशासन र वित्तीय सेवामा प्रविधिको प्रयोग बढाउने सम्भावना बोकेका छन्।

तर, यस्ता कार्यक्रमको वास्तविक प्रभाव मूल्याङ्कन गर्न सेवा सञ्चालनको अवस्था, नेटवर्कको गुणस्तर, लाभान्वित नागरिकको सङ्ख्या र सेवा प्रवाहमा आएको परिवर्तनसम्बन्धी तथ्याङ्क आवश्यक हुन्छ।

गाउँपालिकाले आगामी दिनमा निःशुल्क वाइफाइ सेवा विस्तार गर्ने योजना कार्यान्वयन गर्न सकेमा सरकारी कार्यालयमा पुग्ने नागरिकको डिजिटल पहुँच थप सहज हुन सक्छ। त्यसका लागि आवश्यक बजेट, प्राविधिक जनशक्ति, पूर्वाधारको सुरक्षा र नियमित मर्मतसम्भारको व्यवस्था गर्नुपर्ने हुन्छ।

विद्यालयमा इन्टरनेट जडानसँगै शैक्षिक सामग्रीको प्रयोग बढाउने, सरकारी कार्यालयमा डिजिटल सेवा प्रभावकारी बनाउने र नेटवर्क कमजोर भएका बस्तीमा प्राविधिक सुधार गर्ने कार्यलाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ।