तोमनाथ उप्रेती:

बिहानको ब्रह्ममुहूर्तलाई पूर्वीय चिन्तन परम्पराले आत्मचिन्तनका लागि अनुकूल समय मान्दै आएको छ। यस समयमा वातावरण अपेक्षाकृत शान्त हुन्छ। बाह्य उत्तेजना कम हुन्छ। सामाजिक गतिविधि न्यून हुन्छ। निद्राबाट जागरणतर्फ संक्रमण भइरहेको मस्तिष्क पनि क्रमशः सक्रिय अवस्थामा प्रवेश गरिरहेको हुन्छ। यस्तो अवस्थामा ध्यान, श्वासप्रश्वास र आत्मनिरीक्षणले व्यक्तिको ध्यानलाई बाह्य संसारबाट आन्तरिक अनुभवतर्फ मोड्न सक्छ। आधुनिक न्यूरोसाइन्सले पनि ध्यानलाई ध्यान नियन्त्रण, भावनात्मक नियमन र आत्म-जागरूकतासँग सम्बन्धित मानसिक अभ्यासका रूपमा अध्ययन गरिरहेको छ।  यसबाट एउटा आधारभूत कुरा बुझिन्छ। ध्यानमा बस्नु भनेको विचारशून्य हुनु मात्र होइन। यो विचारसँग सम्बन्ध बदल्ने अभ्यास पनि हो।

ध्यानमा बस्दा मन तुरुन्तै निर्विचार हुँदैन। बरु प्रारम्भिक अवस्थामा विचारहरू अझ स्पष्ट भएर देखा पर्न सक्छन्। विगतका घटना आउन सक्छन्। भविष्यका योजना सम्झिन सक्छन्। व्यक्तिहरू, सम्बन्ध, चिन्ता, इच्छा र स्मृतिहरू चेतनाको सतहमा आउन सक्छन्। न्यूरोसाइन्समा यसलाई मनको स्वतः विचरणसँग सम्बन्धित प्रक्रियाबाट बुझिन्छ। अध्ययनहरूले पूर्वनिर्धारित मस्तिष्कीय सञ्जाललाई आत्मसम्बन्धी विचार, स्मृति र मनको स्वतः विचरणसँग सम्बन्धित प्रमुख मस्तिष्कीय सञ्जालमध्ये एक मानेका छन्। त्यसैले ध्यान गर्दा अनेकौँ विचार आउनु ध्यान असफल हुनु होइन। त्यो मानव मस्तिष्कको सामान्य कार्यप्रणाली हो। ध्यानको वास्तविक अभ्यास विचारलाई बलपूर्वक रोक्नुमा भन्दा विचार आएको थाहा पाउनु, त्यसलाई नसमात्नु र पुनः ध्यानको केन्द्रमा फर्कनुमा निहित हुन्छ।

ध्यानको अभ्यासले एकाग्रता, ध्यानको निरन्तरता र आत्मनिरीक्षणको क्षमतालाई सुदृढ बनाउन सक्छ। २०२१ मा प्रकाशित एक व्यवस्थित समीक्षाले २४ वटा अध्ययनको विश्लेषण गर्दै नियमित माइन्डफुलनेस ध्यान अभ्यासले मनको स्वतः विचरण घटाउन सक्ने प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ। केही अध्ययनमा अनुभवी ध्यानकर्ताहरूले कार्यसँग असम्बन्धित विचारहरू कम अनुभव गरेको बताएका थिए। उनीहरूमा ध्यान अभ्यासका क्रममा मस्तिष्कको पूर्वनिर्धारित सञ्जालको गतिविधिमा पनि कमी देखिएको थियो।

यसको अर्थ ध्यानले मस्तिष्क बन्द गर्छ भन्ने होइन। यसको अर्थ ध्यानले मानसिक प्रक्रियाको नियमन गर्ने क्षमता परिवर्तन गर्न सक्छ भन्ने हो। विचार आउँछन्। तर व्यक्तिको प्रतिक्रिया बदलिन सक्छ। यही परिवर्तन आत्मअनुशासनको एउटा सूक्ष्म रूप हो। मनलाई नियन्त्रण गर्नेभन्दा मनलाई बुझ्ने क्षमता विकसित हुनु ध्यानको गहिरो उपलब्धि हुन सक्छ।

ध्यानका विभिन्न परम्परामा आँखाको अवस्थाबारे फरक अभ्यास पाइन्छ। कतिपय अभ्यासमा आँखा पूर्ण बन्द गरिन्छ। कतिपयमा आधा खुला राखिन्छ। केही परम्परामा दृष्टिलाई एउटा निश्चित बिन्दुमा स्थिर गरिन्छ। एकतिहाइ आँखा खुला राख्दा बाह्य दृश्य र आन्तरिक चेतनाबीच एउटा मध्यवर्ती अवस्था निर्माण भएको अनुभव हुन सक्छ। यस अवस्थामा दृष्टि पूर्ण रूपमा बाहिरी वस्तुमा केन्द्रित हुँदैन। तर पूर्ण रूपमा संवेदनात्मक संसारबाट विच्छेद पनि हुँदैन। यस्तो अभ्यासले व्यक्तिलाई निद्रामा जानबाट रोक्दै सजगता कायम राख्न सहयोग गर्न सक्छ।

ध्यानका क्रममा आँखाअगाडि नीलो झिल्का, प्रकाशका बिन्दु, आकृति वा चमक देखिनु केही व्यक्तिका लागि अत्यन्त अर्थपूर्ण अनुभव हुन सक्छ। विज्ञानले यस्ता अनुभवलाई तत्काल आध्यात्मिक प्रमाण मान्दैन। आँखामा बाह्य प्रकाश नपरे पनि दृश्य प्रणालीमा उत्पन्न हुने केही संवेदनालाई फस्फिन भनिन्छ। आँखाको रेटिना वा दृश्य स्नायु प्रणालीमा उत्पन्न विद्युतीय गतिविधिले प्रकाश देखेजस्तो अनुभव गराउन सक्छ। त्यस्तै, आँखाको थकान, लामो समयसम्म दृष्टि स्थिर राख्नु, प्रकाश र अँध्यारोबीचको अनुकूलन तथा आँखामा पर्ने यान्त्रिक दबाबले पनि असामान्य दृश्य अनुभूति उत्पन्न गर्न सक्छ। त्यसैले ध्यानका क्रममा देखिएको नीलो झिल्कालाई वैज्ञानिक दृष्टिले परमात्माको प्रत्यक्ष प्रकाश भनेर प्रमाणित गर्न सकिँदैन। तर यसले त्यस अनुभवको व्यक्तिगत आध्यात्मिक अर्थलाई स्वतः निषेध पनि गर्दैन। यहाँ विज्ञान र आस्थाको कार्यक्षेत्र फरक हुन्छ।

वैज्ञानिक पद्धतिले बाह्य रूपमा परीक्षण गर्न सकिने, पुनरावृत्ति गर्न सकिने र विभिन्न पर्यवेक्षकबाट जाँच गर्न सकिने प्रमाण खोज्छ। आध्यात्मिक अनुभूति भने प्रायः व्यक्ति अनुभव हुन्छ। व्यक्तिले समान ध्यान गरे पनि उनीहरूको अनुभूति समान नहुन सक्छ। एउटाले शान्ति अनुभव गर्न सक्छ। अर्कोले स्मृतिको तीव्र प्रवाह अनुभव गर्न सक्छ। कसैले प्रकाश देख्न सक्छ। कसैले कुनै दृश्य नदेखी गहिरो स्थिरता अनुभव गर्न सक्छ। त्यसैले व्यक्तिगत अनुभूतिलाई वैज्ञानिक तथ्य र वैज्ञानिक तथ्यलाई आध्यात्मिक अनुभूति ठान्नु दुवै अतिवादी निष्कर्ष हुन्। अनुभवलाई अनुभवकै रूपमा सम्मान गर्नु र प्रमाणलाई प्रमाणकै रूपमा परीक्षण गर्नु बढी विवेकपूर्ण दृष्टिकोण हो। यही वैज्ञानिक विनम्रता आस्थाको सम्मानसँग पनि सहअस्तित्वमा रहन सक्छ।

ध्यानको गहिरो अवस्थामा “म” भन्ने अनुभूति केही समयका लागि कमजोर भएको अनुभव हुन सक्छ। आफ्नो शरीर, समय, स्थान र व्यक्तिगत सीमाप्रतिको सामान्य चेतना परिवर्तन भएको महसुस हुन सक्छ। त्यसपछि व्यक्तिले आफूलाई व्यापक अस्तित्वसँग जोडिएको अनुभूति गर्न सक्छ। पूर्वीय आध्यात्मिक परम्पराले यस्तो अवस्थालाई आत्मा र परमात्माबीचको एकत्वका रूपमा व्याख्या गरेको छ।

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक तथा दार्शनिक विलियम जेम्सले धार्मिक तथा रहस्यमय अनुभूतिलाई गम्भीर मनोवैज्ञानिक विषयका रूपमा अध्ययन गरेका थिए। उनको प्रसिद्ध कृति ‘धार्मिक अनुभूतिको विविधता’ मा उनले रहस्यमय अनुभूतिका केही विशिष्ट विशेषता उल्लेख गरेका छन्। तीमध्ये शब्दमा पूर्ण रूपमा व्यक्त गर्न कठिन हुनु, लामो समयसम्म टिकिरहन नसक्नु, गहिरो ज्ञान वा अन्तर्दृष्टिको अनुभूति हुनु र अनुभव आफैँ आएकोजस्तो लाग्नु प्रमुख छन्। जेम्सको दृष्टिकोण विशेष महत्त्वपूर्ण छ। उनले आध्यात्मिक अनुभवलाई केवल अन्धविश्वास भनेर अस्वीकार गरेनन्। तर त्यसलाई बाह्य जगत्को वैज्ञानिक प्रमाणका रूपमा पनि सरल रूपमा स्थापित गरेनन्। उनका लागि यस्तो अनुभव मानव चेतनाको अध्ययनयोग्य तथ्य थियो। यही दृष्टिकोणले आज पनि ध्यान, चेतना र धार्मिक अनुभूतिको अनुसन्धानमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पारिरहेको छ।

नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता दलाई लामाले विज्ञान र आध्यात्मिकताबीच अनिवार्य द्वन्द्व हुनुपर्छ भन्ने धारणा स्वीकार गरेका छैनन्। सन् १९८९ को नोबेल पुरस्कार स्वीकृति भाषणमा उनले विज्ञानको बढ्दो प्रभावसँगै धर्म र आध्यात्मिकताले मानवता सम्झाउने भूमिका खेल्न सक्ने धारणा व्यक्त गरेका थिए। उनले विज्ञान र बौद्ध शिक्षाबाट वस्तुहरूको मौलिक एकत्वबारे फरक प्रकारका अन्तर्दृष्टि प्राप्त हुन सक्ने बताएका थिए। पछि उनले वैज्ञानिकहरूसँग ध्यान र मस्तिष्कसम्बन्धी अनुसन्धानमा सहकार्यको आवश्यकतासमेत जोड दिए। यो दृष्टिकोणको मूल शिक्षा सरल छ। आस्था अनुसन्धानको शत्रु हुनु आवश्यक छैन। विज्ञान पनि आध्यात्मिक अनुभवको अपमान गर्ने उपकरण होइन। दुवैले आफ्ना सीमाहरू स्वीकार गर्दा संवाद सम्भव हुन्छ।

अल्बर्ट आइन्स्टाइनले ब्रह्माण्डको रहस्यप्रति गहिरो विस्मयलाई मानव चेतनाको महत्त्वपूर्ण अनुभव मानेका थिए। उनले प्रकृति र ब्रह्माण्डको गहिराइप्रति विनम्र आश्चर्य व्यक्त गरेका छन्। यहाँ एउटा दार्शनिक पाठ भेटिन्छ। विज्ञानले अज्ञातलाई हटाउन मात्र काम गर्दैन। उसले अज्ञातको सीमा पनि देखाउँछ। आज मस्तिष्कका धेरै प्रक्रियाबारे वैज्ञानिक ज्ञान विस्तार भएको छ। तर चेतनाको पूर्ण प्रकृति अझै अनुसन्धानको विषय हो। “म” भन्ने अनुभूति कसरी उत्पन्न हुन्छ? आत्मचेतना कसरी निर्माण हुन्छ? ध्यानले अनुभूतिको संरचना किन परिवर्तन गर्छ? यस्ता प्रश्नमा अनुसन्धान जारी छ। त्यसैले नीलो प्रकाशको अनुभूतिको न्यूरोलोजिकल सम्भावना बुझ्नु र त्यस अनुभवले व्यक्तिको जीवनमा बोकेको आध्यात्मिक अर्थलाई सम्मान गर्नु परस्पर विरोधी कुरा होइन।

ध्यानका सम्भावित प्रभावबारे वैज्ञानिक अनुसन्धान निरन्तर विस्तार भइरहेको छ। सन् २०२३ सम्म प्रकाशित व्यवस्थित समीक्षाहरूले ध्यान अभ्यासले मस्तिष्कको पूर्वनिर्धारित सञ्जालको कार्यप्रणाली तथा विभिन्न मस्तिष्कीय सञ्जालबीचको कार्यात्मक अन्तर्सम्बन्धमा प्रभाव पार्न सक्ने संकेत गरेका छन्। तर अनुसन्धानमा प्रयोग गरिएका नमुना, अध्ययन विधि, अभ्यासको अवधि र ध्यानका प्रकारमा भिन्नता भएकाले सबै निष्कर्षलाई एउटै सार्वभौमिक नियमका रूपमा स्वीकार गर्न मिल्दैन। सन् २०२२ मा गरिएको एक मेटा–विश्लेषणमा केन्द्रित ध्यान अभ्याससम्बन्धी २८ वटा अध्ययन समेटिएका थिए। यसले ध्यानका क्रममा ध्यान, आत्मनियन्त्रण र आन्तरिक मानसिक प्रक्रियासँग सम्बन्धित मस्तिष्कीय सञ्जालमा परिवर्तन हुन सक्ने सम्भावनालाई थप अनुसन्धानको विषय बनाएको छ। त्यसले ध्यानसँग सम्बन्धित मस्तिष्कीय नेटवर्कको नियमित संलग्नता देखाए पनि ध्यानको प्रत्येक आध्यात्मिक दाबीलाई प्रमाणित गरेको छैन। यसैले वैज्ञानिक लेखनमा सम्भावना र प्रमाणबीच स्पष्ट भेद राख्नुपर्छ। ध्यान उपयोगी हुन सक्छ। तर त्यसको प्रत्येक व्यक्तिगत अनुभूति वैज्ञानिक सत्य हो भन्न मिल्दैन।

ब्रह्ममुहूर्तमा बसेर मन शान्त पार्ने प्रयास मानव चेतनाको एउटा गहिरो अभ्यास हो। त्यस क्रममा विचार आउनु स्वाभाविक हो। तिनलाई देखेर पुनः ध्यानमा फर्कनु एकाग्रताको अभ्यास हो। चेतना विस्तार भएको अनुभूति व्यक्तिगत अनुभव हो। आत्मा परमात्मासँग विलीन भएको अनुभूति आध्यात्मिक भाषामा व्यक्त गरिएको गहन अनुभूति हो। आँखाअगाडि देखिने नीलो झिल्काको सम्भावित न्यूरोलोजिकल व्याख्या विज्ञानले खोज्न सक्छ। तर त्यस अनुभवले व्यक्तिको अन्तर्मनमा उत्पन्न गरेको अर्थलाई प्रयोगशालाले पूर्ण रूपमा मापन गर्न सक्दैन। यही ठाउँमा विज्ञान र आस्था संवाद गर्न सक्छन्।

विज्ञानले सोध्छ—यो कसरी हुन्छ? आध्यात्मिकता सोध्छ—यसको अर्थ के हो? दर्शनले सोध्छ—यसले मानव अस्तित्वबारे के बताउँछ? साहित्यले सोध्छ—यस अनुभूतिलाई शब्दमा कसरी उतार्ने? यी प्रश्न एउटै होइनन्। तर तिनको लक्ष्य मानव चेतनालाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्नु हो। त्यसैले आस्थालाई वैज्ञानिक प्रमाणको रूपमा प्रस्तुत गर्नु आवश्यक छैन। त्यस्तै विज्ञानले व्याख्या गरेको सम्भावित न्यूरोलोजिकल प्रक्रियाका कारण आध्यात्मिक अनुभूतिलाई निरर्थक ठान्नु पनि उचित हुँदैन। गहिरो विवेक त्यही हो, जहाँ प्रमाणप्रति निष्ठा र अनुभूतिप्रति सम्मान सँगसँगै रहन्छन्। ध्यानको वास्तविक उपलब्धि सम्भवतः कुनै नीलो प्रकाश देख्नुमा मात्र होइन। त्यो आफ्नै मनलाई निष्पक्ष रूपमा हेर्न सक्ने क्षमतामा छ। जब मन विचारको भीडबाट केही क्षण शान्त हुन्छ, तब मानिसले आफ्नै चेतनाको विशालता अनुभव गर्न सक्छ। त्यस अनुभवलाई कसैले आध्यात्मिक सत्य भन्ला। कसैले चेतनाको परिवर्तित अवस्था भन्ला। कसैले आत्मबोध भन्ला। नाम फरक हुन सक्छ। तर त्यसले मानिसलाई अझ शान्त, करुणामय, विवेकी र उत्तरदायी बनाउँछ भने त्यो अनुभवको मानवीय मूल्य अस्वीकार गर्न कठिन हुन्छ।