तोमनाथ उप्रेती:

मानव जीवन विचार, कर्म र चेतनाको निरन्तर प्रवाह हो। मानिसको व्यक्तित्व उसको विचार, आचरण, निर्णय र सामाजिक उत्तरदायित्वले वास्तविक चरित्र निर्माण गर्छ। जीवनको सफलता भौतिक उपलब्धिमा मात्र सीमित छैन। विचारले कर्मलाई दिशा दिन्छ। कर्मले विचारलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्छ। त्यसैले विचार र कर्मलाई जीवनका दुई आधारभूत पक्ष मान्न सकिन्छ। सकारात्मक र नैतिक विचारबाट जिम्मेवार कर्म जन्मिन्छ। जिम्मेवार कर्मबाट विश्वास, सम्मान र सामाजिक पूँजी निर्माण हुन्छ। यसरी नैतिक आचरण र विवेकशील चिन्तन सामाजिक रूपान्तरणका पनि महत्वपूर्ण पूर्वसर्त हुन्। आधुनिक समाजमा प्रविधि, बजार र प्रतिस्पर्धा तीव्र छन्। यस्तो अवस्थामा व्यक्तिको सफलता र समाजको प्रगतिलाई नैतिक मूल्यसँग जोड्नु झन् आवश्यक भएको छ।

विचार नै कर्मको प्रारम्भिक स्रोत हो। मानिसले जस्तो सोच निर्माण गर्छ, उसको व्यवहारमा त्यसको प्रभाव देखिन्छ। द्वेष, ईर्ष्या, लोभ र अहंकारले निर्देशित विचारले नकारात्मक व्यवहार जन्माउन सक्छ। करुणा, सत्य, न्याय र उत्तरदायित्वमा आधारित विचारले सकारात्मक कर्मलाई प्रेरित गर्छ। त्यसैले नैतिक जीवनको सुरुवात बाहिरी व्यवहारबाट मात्र हुँदैन। यसको सुरुवात मानिसको आन्तरिक चेतनाबाट हुन्छ। नैतिक आचरण भन्नाले सत्यनिष्ठ, जिम्मेवार, न्यायपूर्ण र मानवीय व्यवहारलाई बुझिन्छ। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठ्न प्रेरित गर्छ। अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु पनि नैतिक आचरण हो। कमजोरप्रति संवेदनशील हुनु पनि यसको अभिन्न पक्ष हो। आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको अधिकारको सीमालाई स्वीकार गर्नु नै सभ्य व्यवहार हो। यस दृष्टिले नैतिकता कुनै धार्मिक वा सांस्कृतिक समुदायको मात्र विषय होइन। यो सार्वभौमिक मानवीय मूल्य हो। व्यक्तिगत चरित्र बलियो हुँदा सामाजिक विश्वास पनि बलियो हुन्छ। सामाजिक विश्वास बलियो हुँदा संस्थाहरू प्रभावकारी हुन्छन्। त्यसैले नैतिकता व्यक्तिगत गुणसँगै सामाजिक संस्थाको आधार पनि हो।

नैतिकता र विवेकबीच घनिष्ठ सम्बन्ध छ। नैतिक मूल्यले के गर्नुपर्छ भन्ने आधार दिन्छ। विवेकले कुन अवस्थामा के गर्नु उचित हुन्छ भन्ने निर्णय गर्न सहयोग गर्छ। विवेकशील चिन्तन भनेको तथ्य, तर्क, अनुभव र मूल्यका आधारमा निर्णय गर्ने क्षमता हो। यसले मानिसलाई आवेगबाट जोगाउँछ। यसले पूर्वाग्रह र भीडको दबाबबाट पनि मुक्त गराउँछ। विवेकशील व्यक्ति तत्काल प्राप्त हुने लाभभन्दा दीर्घकालीन परिणामलाई विचार गर्छ। ऊ निर्णय गर्नुअघि त्यसको प्रभावबारे सोच्दछ। यही कारण विवेकलाई नैतिक निर्णयको बौद्धिक आधार मान्न सकिन्छ। उपनिषद्को ‘श्रेय’ र ‘प्रेय’को अवधारणाले पनि यही भिन्नता स्पष्ट गर्छ।

नैतिक आचरण र विवेकशील चिन्तनको समन्वयले आत्मविकासलाई गति दिन्छ। नैतिकताले आत्मसंयम सिकाउँछ। विवेकले आत्ममूल्यांकनको क्षमता विकास गर्छ। यी दुवैको अभ्यासले व्यक्तिलाई आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्न सक्षम बनाउँछ। गल्ती स्वीकार गर्नु पनि नैतिक साहस हो। गल्ती सुधार्नु विवेकको प्रयोग हो। मानिसले आफ्नो व्यवहारको निरन्तर समीक्षा गर्न सकेमा व्यक्तित्व क्रमशः परिष्कृत हुन्छ। वास्तविक रूपान्तरण बाहिरी स्वरूप परिवर्तन होइन। यो चेतना, सोच र व्यवहारको आन्तरिक परिवर्तन हो। आत्मअनुशासन यसको महत्वपूर्ण आधार हो। समयको सम्मान, जिम्मेवारी पूरा गर्ने बानी, वचनको पालना र सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोग आत्मअनुशासनका उदाहरण हुन्। यस्ता अभ्यासले व्यक्तिको विश्वसनीयता बढाउँछन्। विश्वसनीय व्यक्ति परिवार र संस्थाका लागि महत्वपूर्ण सम्पत्ति हुन्छ। यसरी नैतिक आचरण व्यक्तिको निजी जीवनबाट सार्वजनिक जीवनसम्म विस्तार हुन्छ। एउटा जिम्मेवार नागरिकले आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्यलाई पनि महत्व दिन्छ। अधिकार र कर्तव्यबीचको सन्तुलन लोकतान्त्रिक संस्कृतिको आधार हो।

कर्मको नैतिकता व्यक्तिको सामाजिक सम्बन्धसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ। मानिस सामाजिक प्राणी भएकाले उसको कर्मले अरूलाई पनि प्रभावित गर्छ। सार्वजनिक पदमा बसेको व्यक्तिको निर्णयले ठूलो जनसमुदायलाई प्रभाव पार्न सक्छ। व्यवसायीको व्यवहारले उपभोक्तालाई असर गर्छ। शिक्षकको आचरणले विद्यार्थीको चरित्र निर्माण गर्न सक्छ। अभिभावकको व्यवहारले बालबालिकाको मूल्य प्रणाली निर्माण गर्छ। त्यसैले नैतिकता सार्वजनिक उत्तरदायित्व पनि हो। प्रशासनमा निष्पक्षता, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व नैतिक शासनका आधार हुन्। भ्रष्टाचार, पक्षपात र स्वार्थको द्वन्द्वले संस्थागत विश्वास कमजोर बनाउँछ। यसको विपरीत इमानदारी र निष्पक्षताले संस्थाप्रतिको विश्वास बढाउँछ। सुशासनको आधार पनि यही हो। कानुनले न्यूनतम आचरणको सीमा निर्धारण गर्छ। नैतिकताले कानुनभन्दा माथिको जिम्मेवारीबोध विकास गर्छ। कानुनले नगर्नू भनेको काम नगर्नु आवश्यक छ। तर नैतिक व्यक्ति कानुनको डरले मात्र सही काम गर्दैन। उसले सही कामलाई आफ्नो मूल्यका रूपमा स्वीकार गर्छ। यही अन्तरले कानुनी अनुपालन र नैतिक जिम्मेवारीबीचको भिन्नता स्पष्ट गर्छ।

नैतिकता र विवेकको अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र सामाजिक समावेशिता हो। समाजमा अझै पनि जन्म, जात, थर, लिंग, आर्थिक अवस्था र सामाजिक पृष्ठभूमिका आधारमा मानिसको मूल्यांकन गर्ने प्रवृत्ति पाइन्छ। यस्तो दृष्टिकोण न्यायपूर्ण समाजको निर्माणमा बाधक हुन्छ। व्यक्तिको जन्म उसको नियन्त्रणमा हुँदैन। तर उसको ज्ञान, श्रम, व्यवहार र योगदानमा उसको आफ्नै भूमिका हुन्छ। त्यसैले व्यक्तिको मूल्यांकन जन्मका आधारमा होइन, उसको कर्म र चरित्रका आधारमा हुनुपर्छ। सामाजिक समानताको अर्थ सबै मानिस समान छन् भन्ने होइन। यसको अर्थ सबैलाई समान सम्मान, अवसर र अधिकार प्राप्त हुनुपर्छ भन्ने हो। प्रतिभा र क्षमताको विकासका लागि समान अवसर आवश्यक हुन्छ। जातीय वा सामाजिक पूर्वाग्रहले प्रतिभालाई दबाउन सक्छ। यसले सामाजिक गतिशीलता कमजोर बनाउँछ। समावेशी समाजले विविधतालाई कमजोरीका रूपमा होइन, सामूहिक शक्ति मान्छ। आधुनिक लोकतन्त्रको मूल्य पनि यही हो।

कर्मशीलता नैतिक जीवनको अर्को महत्वपूर्ण आधार हो। कर्मशील नागरिकले आफ्नो जिम्मेवारीलाई गम्भीरतापूर्वक लिन्छ। उसले आफ्नो पेशा वा भूमिकालाई सामाजिक योगदानको माध्यम पनि मान्छ। शिक्षकले ज्ञान बाँड्छ। किसानले खाद्य सुरक्षा कायम गर्छ। श्रमिकले उत्पादनमा योगदान गर्छ। वैज्ञानिकले नयाँ ज्ञान सिर्जना गर्छ। स्वास्थ्यकर्मीले जीवन बचाउँछ। सार्वजनिक कर्मचारीले राज्यका सेवा नागरिकसम्म पुर्‍याउँछ। प्रत्येक जिम्मेवार कर्मको सामाजिक मूल्य हुन्छ। कर्मशीलता शारीरिक श्रममा मात्र सीमित छैन। यसमा समयपालन, इमानदारी, दक्षता र उत्तरदायित्व पनि पर्छन्। परिश्रमसँग नैतिकता जोडिएन भने श्रमको परिणाम समाजका लागि हानिकारक हुन सक्छ। त्यसैले कर्मशीलता विवेकद्वारा निर्देशित हुनुपर्छ। दक्षता र नैतिकता सँगसँगै अघि बढ्नुपर्छ। आधुनिक राष्ट्रको विकास केवल प्राकृतिक स्रोतबाट हुँदैन। सक्षम, इमानदार र जिम्मेवार नागरिक यसको वास्तविक आधार हुन्। मानव पुँजीको गुणस्तर नै दीर्घकालीन विकासको महत्वपूर्ण निर्धारक हो।

शिक्षा नैतिक र विवेकशील समाज निर्माणको सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम हो। शिक्षाले व्यक्तिको सोच, दृष्टिकोण र मूल्य प्रणाली निर्माण गर्छ। ज्ञानले तथ्य बुझाउँछ। विवेकले तथ्यको उचित प्रयोग गर्न सिकाउँछ। त्यसैले शिक्षामा नैतिक शिक्षा, नागरिक चेतना र आलोचनात्मक सोचलाई महत्व दिनुपर्छ। बालबालिकालाई जात, धर्म वा सामाजिक हैसियतका आधारमा मानिसको मूल्यांकन गर्न सिकाउनु हुँदैन। उनीहरूलाई मानव मर्यादा, समानता, सहिष्णुता र जिम्मेवारीको मूल्य सिकाउनुपर्छ। विद्यालयमा अनुशासन दण्डको माध्यमबाट मात्र होइन, आत्मनियन्त्रणको माध्यमबाट विकास गर्नुपर्छ। प्रश्न गर्ने संस्कृतिले विवेकशीलता बढाउँछ। फरक विचारलाई सम्मान गर्ने अभ्यासले लोकतान्त्रिक संस्कार निर्माण गर्छ। डिजिटल युगमा सूचना धेरै छ। तर सबै सूचना सत्य हुँदैनन्। त्यसैले डिजिटल साक्षरता पनि विवेकशील शिक्षाको हिस्सा बन्नुपर्छ। गलत सूचना, घृणात्मक अभिव्यक्ति र डिजिटल ठगीबाट जोगिन आलोचनात्मक सोच आवश्यक हुन्छ। यसरी शिक्षा व्यक्तिगत सफलता र सामाजिक उत्तरदायित्वबीच पुलको काम गर्छ।

आधुनिक भौतिकवादी संस्कृतिले नैतिक जीवनमा नयाँ चुनौती थपेको छ। उपभोग, प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत उपलब्धिलाई सफलताको प्रमुख मापदण्ड मान्ने प्रवृत्ति बढेको छ। धन र पद आवश्यक छन्। तर ती जीवनको अन्तिम उद्देश्य होइनन्। भौतिक उपलब्धिले सुविधा दिन सक्छ। यसले अनिवार्य रूपमा सन्तुष्टि दिन्छ भन्ने छैन। मानसिक शान्ति, सामाजिक सम्मान र जीवनको अर्थ पनि महत्वपूर्ण छन्। मानिसले आफूलाई अरूसँग निरन्तर तुलना गर्दा असन्तोष बढ्न सक्छ। सामाजिक सञ्जालले यस्तो तुलना अझ तीव्र बनाउन सक्छ। त्यसैले विवेकशील जीवनले ‘मसँग के छ?’ भन्दा ‘म केका लागि बाँचिरहेको छु?’ भन्ने प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ। यही प्रश्न जीवनको उद्देश्यसँग सम्बन्धित छ। विक्टर फ्राङ्कलको अस्तित्ववादी चिन्तनमा पनि जीवनमा अर्थको खोजीलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ। कठिन परिस्थितिमा पनि अर्थ खोज्ने क्षमता मानिसको विशिष्ट शक्ति हो। यस दृष्टिले नैतिक कर्म केवल बाहिरी नियमको पालना होइन। यो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने प्रक्रिया पनि हो। भौतिक विकास र नैतिक विकासबीच सन्तुलन कायम गर्न सकेमा मात्र आधुनिकता मानवीय बन्न सक्छ।

समाजमा नैतिक संकटको प्रभाव संस्थागत संरचनामा पनि देखिन्छ। भ्रष्टाचार, विभेद, स्वार्थको द्वन्द्व र दण्डहीनताले सार्वजनिक विश्वास कमजोर पार्छ। विश्वास कमजोर हुँदा नागरिक र संस्थाबीचको सम्बन्ध पनि कमजोर हुन्छ। यसको प्रत्यक्ष असर विकास र सुशासनमा पर्छ। त्यसैले नैतिक रूपान्तरणलाई व्यक्तिगत उपदेशमा सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन। संस्थागत प्रणाली पनि नैतिक मूल्यअनुकूल हुनुपर्छ। पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया, उत्तरदायित्व, निष्पक्ष नियुक्ति, प्रभावकारी अनुगमन र कानुनी शासन आवश्यक छन्। सार्वजनिक पदमा बसेका व्यक्तिको आचरणले विशेष महत्व राख्छ। उनीहरूबाट उच्च स्तरको नैतिक अनुशासन अपेक्षित हुन्छ। राज्यका संस्थाहरू व्यक्तिनिष्ठ होइन, विधिनिष्ठ हुनुपर्छ। यसले शक्ति दुरुपयोगको सम्भावना घटाउँछ। विवेकशील प्रशासनले तथ्य र प्रमाणमा आधारित निर्णय गर्छ। नैतिक प्रशासनले सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छ। यी दुई गुणको संयोजनबाट मात्र प्रभावकारी शासन सम्भव हुन्छ। त्यसैले प्रशासनिक सुधारमा कानुनी संरचनासँगै मूल्य प्रणालीको विकास पनि आवश्यक छ।

नैतिक र विवेकशील समाज निर्माणका लागि व्यक्तिगत तथा सामूहिक प्रयास आवश्यक हुन्छ। परिवार पहिलो नैतिक शिक्षालय हो। विद्यालय दोस्रो महत्वपूर्ण संस्था हो। समाज र राज्यले त्यसलाई संस्थागत आधार दिन्छन्। अभिभावकले बालबालिकालाई व्यवहारबाट मूल्य सिकाउनुपर्छ। शिक्षकले ज्ञानसँगै चरित्र निर्माणमा ध्यान दिनुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले सनसनीभन्दा तथ्य र जिम्मेवार अभिव्यक्तिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सार्वजनिक संस्थाले पारदर्शिता र उत्तरदायित्वलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। कानुन सबैका लागि समान रूपमा लागू हुनुपर्छ। सामाजिक संस्थाले विभेदविरुद्ध निरन्तर चेतना फैलाउनुपर्छ। प्रत्येक नागरिकले आफ्नो भूमिका इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नुपर्छ। परिवर्तन केवल राज्यबाट आउँदैन। नागरिकको दैनिक व्यवहारबाट पनि परिवर्तन सुरु हुन्छ। अभिवादन गर्ने शैलीदेखि सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षणसम्म नैतिकताको अभ्यास हुन्छ। कर तिर्नेदेखि सार्वजनिक नियम पालना गर्नेसम्म नागरिक उत्तरदायित्व देखिन्छ। यसरी साना व्यवहारहरूको समष्टिले ठूलो सामाजिक संस्कार निर्माण गर्छ। नैतिक समाज कुनै एक दिनमा निर्माण हुँदैन। यो निरन्तर अभ्यासबाट विकसित हुने सामाजिक संस्कृति हो।

जीवनको उच्चतम उपलब्धि जिम्मेवार, न्यायपूर्ण, अर्थपूर्ण र मानवीय जीवन जिउन सक्नु हो। जब व्यक्ति आफ्नो विचार शुद्ध गर्छ, कर्मलाई नैतिक बनाउँछ र अरूको मर्यादालाई सम्मान गर्छ, तब व्यक्तिगत जीवनमा रूपान्तरण सुरु हुन्छ। यस्ता व्यक्तिहरूको समष्टिले नै न्यायपूर्ण, समतामूलक र सभ्य समाज निर्माण गर्छ। यही नै नैतिक आचरण र विवेकशील चिन्तनबाट जीवनको वास्तविक रूपान्तरण हो।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय, मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुनुहुन्छ।)