तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव जीवनको गुणस्तर व्यक्तिको आचरण, संस्कार र नैतिक चेतनाबाट निर्धारण हुन्छ। ज्ञान, सीप, सम्पत्ति र पदले जीवनलाई भौतिक रूपमा समृद्ध बनाउन सक्छन्। तर तिनलाई मानवीय र सामाजिक रूपमा उपयोगी बनाउने आधार नैतिकता हो। सुसंस्कारले व्यक्तिको सोच, व्यवहार र निर्णयमा सकारात्मक मूल्य स्थापित गर्छ। नैतिक जीवनले सत्यनिष्ठा, आत्मसंयम, करुणा, न्याय, सहिष्णुता र उत्तरदायित्वलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्छ। यसको प्रभाव व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित हुँदैन। यसले परिवार, समुदाय, संस्था र राज्यको कार्यसंस्कृतिलाई समेत प्रभावित गर्छ।

आत्मचेतना सुसंस्कारको आधारभूत स्रोत हो। व्यक्तिले आफ्ना विचार, भावना, इच्छा र कमजोरीलाई पहिचान गरेपछि मात्र आत्मअनुशासन र विवेकपूर्ण व्यवहार विकास गर्न सक्छ। यस प्रक्रियामा आध्यात्मिक चिन्तन, ध्यान, आत्मविश्लेषण र नैतिक शिक्षाको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रस्तुत लेखले सुसंस्कार र नैतिक जीवनका व्यक्तिगत, सामाजिक, संस्थागत, आर्थिक, पर्यावरणीय र राष्ट्रिय लाभको विश्लेषण गर्छ। साथै, अध्यात्म र आत्मचेतनालाई व्यवहार सुधार तथा उत्तरदायी नागरिक संस्कार निर्माणका सहायक आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

मानव जीवनको वास्तविक परिचय उसको आचरणबाट हुन्छ। मानिसले के सोच्दछ, कसरी बोल्दछ र कसरी व्यवहार गर्दछ भन्ने कुराले उसको व्यक्तित्व निर्माण गर्छ। यही व्यक्तिगत आचरणको समष्टिगत प्रभावबाट परिवार र समाजको चरित्र निर्माण हुन्छ।

आधुनिक समाजमा भौतिक प्रगति तीव्र छ। प्रविधि विकसित भएको छ। शिक्षा र रोजगारीका अवसर विस्तार भएका छन्। आर्थिक गतिविधि बढेको छ। तर भौतिक विकाससँगै नैतिक विकास समान गतिमा अघि बढेको छैन। भ्रष्टाचार, हिंसा, असहिष्णुता, सामाजिक विभेद, उपभोक्तावाद र स्वार्थकेन्द्रित व्यवहारले सामाजिक सम्बन्धमा चुनौती थपेका छन्।यस सन्दर्भमा सुसंस्कार र नैतिक जीवनको महत्त्व अझ बढेको छ। सुसंस्कारले व्यक्तिमा असल व्यवहारको आधार तयार गर्छ। नैतिकताले त्यस्तो व्यवहारलाई मूल्यगत दिशा दिन्छ। दुवैको समन्वयले व्यक्तिलाई जिम्मेवार र समाजलाई विश्वसनीय बनाउँछ।

सुसंस्कार भन्नाले व्यक्तिको सोच, व्यवहार र जीवनपद्धतिमा स्थापित सकारात्मक मूल्य र मान्यताको समष्टि बुझिन्छ। सत्य बोल्ने बानी, अरूको सम्मान गर्ने संस्कार, अनुशासन, सहयोग, सहिष्णुता र कर्तव्यबोध यसका आधार हुन्।नैतिकता भनेको उचित र अनुचितबीच भिन्नता पहिचान गरी उचित आचरण रोज्ने मूल्यगत क्षमता हो। नैतिक व्यक्तिले कानुनको डरले मात्र असल व्यवहार गर्दैन। उसले आफ्नो कार्यको सामाजिक र मानवीय परिणामसमेत विचार गर्छ।यसैले सुसंस्कार व्यवहारको आधार हो भने नैतिकता व्यवहारको मूल्याङ्कन गर्ने मापदण्ड हो। सुसंस्कारले असल बानी विकास गर्छ। नैतिकताले त्यसलाई विवेकपूर्ण दिशामा लैजान्छ।

नैतिक जीवनको पहिलो आधार आत्मचेतना हो। आफ्नो विचार, भावना, इच्छा, कमजोरी र उद्देश्यबारे सचेत नभएको व्यक्ति बाह्य प्रभावबाट सजिलै प्रभावित हुन सक्छ।आत्मचेतनाले व्यक्तिलाई आफूभित्र हेर्न सिकाउँछ। उसले आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्न सक्छ। गल्ती स्वीकार गर्न सक्छ। सुधारको बाटो रोज्न सक्छ।यही कारणले पूर्वीय दार्शनिक परम्परामा आत्मज्ञानलाई महत्त्व दिइएको पाइन्छ। योग, ध्यान, आत्मचिन्तन र स्वअनुशासनजस्ता अभ्यासले मनलाई स्थिर बनाउन सहयोग गर्छन्। यस्ता अभ्यासलाई धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा मात्र नभई आत्मनिरीक्षण र मानसिक अनुशासनका विधिका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।जब व्यक्तिले आफ्नो मनको अवस्था बुझ्छ, तब उसको प्रतिक्रिया क्रमशः विवेकपूर्ण बन्छ। क्रोधमा निर्णय नगर्ने क्षमता बढ्छ। लोभमा नियन्त्रण आउँछ। प्रतिशोधको भावना कमजोर हुन्छ। यसरी आत्मचेतनाले नैतिक आचरणका लागि आन्तरिक आधार निर्माण गर्छ।

सुसंस्कार र नैतिक जीवनको पहिलो प्रभाव व्यक्तिको आफ्नै जीवनमा देखिन्छ। सत्यनिष्ठा, इमानदारी, आत्मसंयम र करुणाले व्यक्तिमा आत्मविश्वास बढाउँछन्।नैतिक जीवनले आन्तरिक द्वन्द्व कम गर्न सक्छ। गलत कार्य लुकाउने आवश्यकता घट्छ। सामाजिक सम्बन्धमा विश्वास बढ्छ। व्यक्तिले आफ्नो निर्णयप्रति आत्मसम्मान कायम राख्न सक्छ।यसको अर्को लाभ कठिन परिस्थितिको सामना गर्ने क्षमता हो। नैतिक मूल्यमा आधारित व्यक्तिले असफलतालाई जीवनको अन्त्यका रूपमा लिँदैन। उसले अनुभवका रूपमा ग्रहण गर्छ। यसले धैर्य र मानसिक स्थायित्व विकास गर्छ।दीर्घकालीन रूपमा नैतिक आचरणले व्यक्तिको प्रतिष्ठा निर्माण गर्छ। सम्पत्ति हराउन सक्छ। पद परिवर्तन हुन सक्छ। तर विश्वसनीयता र चरित्र दीर्घकालीन सामाजिक पूँजी बन्न सक्छन्।

सुसंस्कारको प्रभाव परिवारबाट सुरु हुन्छ। बालबालिकाले नैतिकता केवल पाठ्यपुस्तकबाट सिक्दैनन्। उनीहरूले अभिभावकको व्यवहारबाट पनि सिक्छन्।घरमा सम्मान, संवाद, अनुशासन र सहकार्यको संस्कार भएमा बालबालिकाको सामाजिक व्यवहारमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ। त्यसैले परिवार नै नैतिक शिक्षाको पहिलो संस्था हो।सामाजिक स्तरमा नैतिक आचरणले विश्वास निर्माण गर्छ। विश्वासले सहकार्यलाई बलियो बनाउँछ। सहकार्यले सामाजिक पूँजी निर्माण गर्छ।जात, धर्म, वर्ग वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा हुने विभेदलाई कम गर्न पनि नैतिक चेतना आवश्यक हुन्छ। करुणा र सहिष्णुताले सामाजिक दूरी घटाउँछन्। सम्मान र समानताको संस्कारले सामाजिक एकता बलियो बनाउँछ।महात्मा गान्धीको जीवनमा सत्य, अहिंसा र आत्मअनुशासनलाई सामाजिक तथा राजनीतिक परिवर्तनसँग जोडिएको देखिन्छ। यस उदाहरणले व्यक्तिगत नैतिकता कसरी सार्वजनिक जीवनको मूल्य बन्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।

आर्थिक विकासका लागि विश्वास महत्त्वपूर्ण हुन्छ। व्यवसायमा विश्वास भए कारोबार बढ्छ। संस्थामा विश्वास भए लगानीको वातावरण बलियो हुन्छ। राज्यमा विश्वास भए नागरिकले कर तिर्न र सार्वजनिक नीतिमा सहभागी हुन सहज महसुस गर्छन्।नैतिक व्यवसायिक संस्कारले पारदर्शिता र निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा बढाउँछ। भ्रष्टाचार र ठगी घटाउँछ। यसले आर्थिक गतिविधिलाई दीर्घकालीन स्थायित्व दिन सक्छ।यसैले नैतिकता आर्थिक विकासको विरोधी होइन। बरु दीर्घकालीन आर्थिक विकासको संस्थागत आधार हो।

सुसंस्कारको दायरा मानिस–मानिसबीचको सम्बन्धमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। प्रकृतिसँगको सम्बन्ध पनि यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।अत्यधिक उपभोगले प्राकृतिक स्रोतमा दबाब बढाउँछ। यसले वातावरणीय असन्तुलन निम्त्याउँछ। त्यसैले दिगो जीवनशैलीका लागि आत्मसंयम आवश्यक हुन्छ।प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण प्रयोग, फोहोर व्यवस्थापन, पानीको संरक्षण र जैविक विविधताको सम्मानलाई नैतिक उत्तरदायित्वका रूपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ।यस दृष्टिले पर्यावरणीय नैतिकता वर्तमान पुस्ताप्रतिको मात्र होइन, भावी पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो।

अध्यात्मलाई मानिसको आन्तरिक जीवन, अर्थबोध र नैतिक चेतनासँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ। यसको उद्देश्य बाह्य प्रदर्शनभन्दा आन्तरिक रूपान्तरणमा केन्द्रित हुन सक्छ।

ध्यानले एकाग्रता बढाउन सहयोग गर्छ। आत्मचिन्तनले आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्न सहयोग गर्छ। प्रार्थना वा आध्यात्मिक अभ्यासले आशा, आत्मबल र नैतिक प्रतिबद्धता विकास गर्न सक्छ।तर अध्यात्मलाई संकीर्ण धार्मिक सीमामा सीमित गर्नु यसको व्यापक मानवीय सम्भावनालाई कमजोर पार्न सक्छ। विभिन्न धार्मिक परम्पराभन्दा माथि उठेर सत्य, करुणा, अहिंसा, प्रेम, सहिष्णुता र मानव मर्यादालाई साझा नैतिक मूल्यका रूपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ।

यस अर्थमा अध्यात्मले व्यक्तिलाई विभाजनभन्दा सम्बन्धतर्फ, घृणाभन्दा करुणातर्फ र स्वार्थभन्दा सेवातर्फ उन्मुख गर्न सक्छ।

सुसंस्कार स्वतः निर्माण हुँदैन। यसको विकासका लागि परिवार, विद्यालय, समुदाय र राज्यको संयुक्त प्रयास आवश्यक हुन्छ।विद्यालयमा नैतिक शिक्षा केवल पाठ कण्ठ गर्ने विषय हुनु हुँदैन। यसलाई व्यवहारसँग जोड्नुपर्छ। सहकार्य, अनुशासन, सत्यनिष्ठा, वातावरणीय जिम्मेवारी, डिजिटल नागरिकता र सामाजिक सेवाजस्ता अभ्यासलाई शिक्षाको हिस्सा बनाउन आवश्यक छ।बालबालिकाले असल आचरण देखेर सिक्छन्। त्यसैले वयस्कको व्यवहार नै उनीहरूको पहिलो पाठशाला हो।

सुसंस्कार र नैतिक जीवन व्यक्तिगत सद्गुण मात्र होइनन्। यी सामाजिक स्थायित्व, संस्थागत विश्वसनीयता र राष्ट्रिय समृद्धिका आधारभूत तत्व हुन्।नैतिक जीवनले व्यक्तिलाई आत्मसम्मान दिन्छ। परिवारमा विश्वास बढाउँछ। समाजमा सहकार्य निर्माण गर्छ। संस्थामा पारदर्शिता ल्याउँछ। राज्यमा सुशासन बलियो बनाउँछ। अर्थतन्त्रमा विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छ। प्रकृतिप्रति जिम्मेवार बनाउँछ।

अध्यात्म, ध्यान, आत्मचिन्तन र नैतिक शिक्षाले यस चेतनालाई सुदृढ बनाउन सहयोग गर्न सक्छन्। तर यसको अन्तिम उद्देश्य  मानव जीवनमा सत्य, करुणा, न्याय, सहिष्णुता र उत्तरदायित्वको विकास हो।आजको समाजमा भौतिक विकास आवश्यक छ। तर भौतिक विकासलाई मानवीय दिशा दिन नैतिक विकास आवश्यक छ।सभ्य समाज असल नागरिकको आचरणबाट बन्छ।त्यसैले सुसंस्कार भविष्यका लागि गरिएको सबैभन्दा दीर्घकालीन लगानी हो। नैतिक जीवन यसको सबैभन्दा विश्वसनीय साधन हो। व्यक्ति सुध्रिए परिवार सुध्रिन्छ। परिवार सुध्रिए समाज सुध्रिन्छ। समाज सुध्रिए राष्ट्रको चरित्र निर्माण हुन्छ।