तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

कृति समीक्षा:

नेपाली साहित्यमा जीवन, पीडा, रोग, मृत्यु र संघर्षका विषय नयाँ होइनन्। तर जीवन र मृत्युको दोसाँधमा उभिएर स्वयंले भोगेको पीडालाई निर्भीकतापूर्वक साहित्यमा रूपान्तरण गर्नु भने विशेष सिर्जनात्मक साहस हो। डा. दामोदर पुडासैनी ‘किशोर’ को ‘कालो आँधी’ यही साहसको परिणाम हो। यो कृति एउटा व्यक्तिले क्यान्सरसँग गरेको संघर्षको आत्मकथात्मक विवरण हो। यो जीवनको अर्थ खोज्ने आत्मसंवाद हो। यो मृत्युको छायाँमा उभिएर जीवनको पक्षमा गरिएको दार्शनिक उद्घोष हो। यो रोगसँगै समाज, परिवार, स्मृति, समय, विज्ञान, नियति, आस्था र मानवीय सम्बन्धसँग गरिएको संवाद पनि हो।

‘कालो आँधी’ पढ्दै जाँदा पाठक एउटा व्यक्तिको जीवनकथा पढिरहेको अनुभूति मात्र गर्दैन। ऊ क्रमशः आफ्नै जीवनतर्फ फर्किन बाध्य हुन्छ। रोग लेखकको शरीरमा आएको संकट हो। तर त्यस संकटले उठाएका प्रश्नहरू सार्वभौमिक छन्। मानिस को हो? जीवनको अर्थ के हो? मृत्युको निश्चितताबीच मानिस किन बाँच्न चाहन्छ? पीडाले मानिसलाई किन भत्काउँछ र कहिलेकाहीँ त्यही पीडाले किन अझ बलियो बनाउँछ? प्रेम, परिवार, मित्रता, विज्ञान र आत्मबलले मृत्युको भयलाई कति टाढासम्म धकेल्न सक्छ? ‘कालो आँधी’ यिनै प्रश्नहरूको वरिपरि घुम्ने गम्भीर अस्तित्ववादी आख्यान हो।

कृतिको शीर्षक आफैंमा यसको दार्शनिक प्रवेशद्वार हो। ‘कालो आँधी’ कुनै एउटा प्राकृतिक विपत्तिको मात्र बिम्ब होइन। यो रोग हो। मृत्युको भय हो। मानसिक अँध्यारो हो। सामाजिक पीडा हो। विगतका घाउ हुन्। जीवनमा अकस्मात् आइपर्ने अनिश्चितता हो। तर आँधीको अर्को पक्ष पनि हुन्छ। आँधीपछि आकाश खुल्छ। अन्धकारपछि उज्यालो आउँछ। विनाशपछि पुनर्निर्माण हुन्छ। त्यसैले कालो आँधी  नकारात्मकताको प्रतीक होइन। यो परिवर्तन, प्रतिरोध र पुनर्जन्मको पनि रूपक हो। यही बहुअर्थी प्रतीकले कृतिको शीर्षकलाई अत्यन्त प्रभावकारी बनाएको छ।

कृतिको मूल कथ्य लेखकको जीवनसँग गाँसिएको छ। बाल्यकालदेखि युवावस्था र प्रौढ अवस्थासम्मका अनुभवहरू, घरपरिवार, कामकाज, सामाजिक सम्बन्ध, संघर्ष, रोग र उपचारका प्रसङ्गहरू एकपछि अर्को आउँछन्। लेखकले आफ्नो जीवनका उज्याला र अँध्यारा दुवै पाटालाई लुकाएका छैनन्। सफलताका क्षण छन्। असफलताका पीडा छन्। आत्मीय सम्बन्ध छन्। तिक्तता पनि छन्। नजिकका मानिसको माया छ। कतिपय आफन्तको बेवास्ताले दिएको चोट पनि छ।

यही निष्पक्षता कालो आँधीको नैतिक शक्ति हो। लेखकले आफूलाई नायकका रूपमा महिमामण्डित गर्ने प्रयत्न गरेका छैनन्। उनी आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्छन्। भय स्वीकार गर्छन्। निराशा स्वीकार गर्छन्। पीडा स्वीकार गर्छन्। आफूले भोगेका सम्बन्धगत तिक्ततालाई पनि लुकाउँदैनन्। साहित्यमा यस्तो आत्मस्वीकृति सजिलो हुँदैन। आफ्नो जीवनको उज्यालो मात्र देखाउनु संस्मरण हुन सक्छ। उज्यालोसँगै अँध्यारो पनि देखाउनु आत्मसत्यको खोजी हो। यस अर्थमा कालो आँधी आत्मपरक इमानदारीको उल्लेखनीय उदाहरण बनेको छ।

कृतिमा परिवारको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। नर्सिङ पेसामा रहेकी श्रीमती, छोराछोरी, बुहारी, ज्वाइँ तथा साथीहरूको आत्मीयता लेखकको कठिन यात्रामा जीवनदायी शक्तिका रूपमा उपस्थित हुन्छ। रोगले शरीरलाई कमजोर पार्छ। तर सम्बन्धले मनलाई सम्हाल्छ। अस्पतालका औषधिले शरीर उपचार गर्छन्। आत्मीयताले मन उपचार गर्छ। यही द्वन्द्व र समन्वय कृतिमा मार्मिक रूपमा आएको छ। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण मानवीय सत्य उद्घाटन गर्छ,मानिस केवल औषधिले बाँच्दैन। ऊ सम्बन्ध, आशा, प्रेम र अर्थबोधबाट पनि बाँच्छ।

यस दृष्टिले कालो आँधीलाई अस्तित्ववादी मनोलापका रूपमा हेर्न सकिन्छ। लेखकको भित्री संसार निरन्तर आफैंसँग संवाद गरिरहेको छ। जीवन र मृत्युबीचको तनाव त्यहाँ उपस्थित छ। “म किन बाँचूँ?”, “कति समय बाँच्छु?”, “बाँच्नुको अर्थ के हो?” जस्ता प्रश्नहरू प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा कृतिको अन्तरधारामा प्रवाहित छन्। यही आत्मसंवादले कृतिलाई साधारण रोग संस्मरणबाट दार्शनिक आख्यानमा उकासेको छ।

विश्वसाहित्यमा अस्तित्ववादी चेतनाको चर्चा गर्दा अल्बेयर कामु र जाँ–पल सार्त्रको नाम अनिवार्य रूपमा आउँछ। कामुको ‘द प्लेग’ मा रोग एउटा सामाजिक तथा दार्शनिक रूपक बन्छ। मानिसले अनिश्चित र अर्थहीन देखिने संसारमा कसरी आफ्नो नैतिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्छ भन्ने प्रश्न त्यहाँ उठ्छ। ‘कालो आँधी’ मा पनि रोगले जीवनको अर्थ र मानवीय प्रतिरोधको प्रश्न उठाउँछ। तर कामुको अस्तित्ववाद जहाँ निरर्थक संसारसँगको संघर्षमा केन्द्रित छ, ‘कालो आँधी’ त्यसभन्दा फरक दिशामा जान्छ। यहाँ संघर्षसँगै सम्बन्ध, परिवार, आत्मबल, विज्ञान र आशाले जीवनलाई अर्थ दिन्छन्।

त्यस्तै, भिक्टर फ्राङ्कलको ‘म्यान्स सर्च फर मीनिङ’ सँग पनि ‘कालो आँधी’ को वैचारिक सामीप्य देखिन्छ। फ्राङ्कलले चरम पीडाबीच पनि मानिसले जीवनको अर्थ खोज्न सक्ने बताएका छन्। ‘कालो आँधी’ मा पनि पीडा केवल सहनुपर्ने बोझ होइन। त्यो आत्मबोधको माध्यम बन्छ। रोगले लेखकलाई मृत्युको नजिक पुर्‍याउँछ। तर त्यही नजिकाइले जीवनको मूल्य अझ स्पष्ट बनाउँछ। यसरी पीडालाई अर्थमा रूपान्तरण गर्ने चेतना दुवै कृतिमा भेटिन्छ। तर कालो आँधीको धरातल नेपाली सामाजिक, पारिवारिक र सांस्कृतिक अनुभवसँग गहिरोसँग जोडिएको छ।

विश्वका नोबेल साहित्य पुरस्कार विजेताहरूको सिर्जनासँग तुलना गर्दा पनि कालो आँधीका केही विशेषता उल्लेखनीय देखिन्छन्। अर्नेस्ट हेमिङ्वेको ‘द ओल्ड म्यान एन्ड द सी’ मा वृद्ध मानिस प्रकृतिसँग संघर्ष गर्छ। बाह्य रूपमा ऊ संघर्ष गर्छ। अन्ततः त्यो संघर्ष आफ्नै अस्तित्वसँगको संघर्षमा परिणत हुन्छ। कालो आँधीमा पनि रोगसँगको संघर्ष बाह्य घटनाबाट भित्री अस्तित्वको संघर्षमा रूपान्तरण हुन्छ। हेमिङ्वेको वृद्ध माछा मार्ने मानिस समुद्रसँग हारेर पनि नैतिक रूपमा पराजित हुँदैन। त्यस्तै, कालो आँधीमा रोग र मृत्युको सम्भावनाबीच पनि लेखकको आत्मबल पराजित हुँदैन।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको साहित्यमा जीवन, प्रकृति, आत्मा र अनन्त चेतनाबीचको सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण छ। ठाकुरको आध्यात्मिक मानववादमा मानिस आफ्नो सीमित अहम् पार गर्दै व्यापक अस्तित्वसँग जोडिन खोज्छ। कालो आँधीमा यस्तो आध्यात्मिकता प्रत्यक्ष धार्मिक उपदेशका रूपमा नआए पनि जीवनप्रतिको  आस्था, सम्बन्धको मूल्य र मृत्युको स्वीकृतिसँगै यसको झल्को पाइन्छ। यहाँ आध्यात्मिकता जीवनलाई गहिरो रूपमा स्वीकार गर्ने चेतना हो।

यसैगरी जोसे सारामागो, गाब्रिएल गार्सिया मार्केज वा विलियम गोल्डिङजस्ता विश्वप्रसिद्ध लेखकहरूको साहित्यमा व्यक्ति र समाजबीचको तनाव, संकट र मानवीय स्वभावको खोज पाइन्छ। कालो आँधी पनि व्यक्तिको अनुभवबाट समाजतर्फ फैलिन्छ। यद्यपि यसको अभिव्यक्तिको आधार जादुई यथार्थवाद वा विशुद्ध राजनीतिक रूपक होइन। यसको केन्द्र व्यक्तिगत भोगाइ, सामाजिक स्मृति र अस्तित्वगत अनुभूति हो। त्यसैले यसलाई विश्वसाहित्यको कुनै एक धारामा बाँधेर सीमित गर्नु उचित हुँदैन।

कृतिको वैज्ञानिक चेतना विशेष प्रशंसनीय छ। नेपाली समाजमा अझै रोगलाई भाग्य, कर्मफल वा दैवी सजायका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति भेटिन्छ। कालो आँधी यस्तो भाग्यवादको विरुद्धमा उभिन्छ। क्यान्सरलाई लेखकले चिकित्सा विज्ञान, उपचार, चिकित्सक, नर्स र आत्मबलको सहायताले सामना गरेका छन्। यस अर्थमा कृति वैज्ञानिक मानववादको पक्षमा देखिन्छ। विज्ञानले रोगको उपचार गर्छ। चेतनाले भयको उपचार गर्छ। सम्बन्धले एक्लोपनको उपचार गर्छ। यी तीनवटै पक्षको समन्वय कृतिको जीवनदर्शन हो।

यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण दार्शनिक प्रश्न उठ्छ—के मानिस आफ्नो भाग्यको निर्माता हो? कृतिले यसको पूर्ण उत्तर दिँदैन। तर यसको प्रवृत्ति स्पष्ट छ। मानिस परिस्थितिको पूर्ण मालिक नहुन सक्छ। तर परिस्थितिप्रतिको आफ्नो प्रतिक्रिया रोज्न सक्छ। रोग आउन नदिन नसके पनि रोगसँग कसरी जुध्ने भन्ने निर्णय गर्न सक्छ। मृत्यु रोक्न नसके पनि मृत्यु आउनुअघि जीवनलाई कसरी अर्थपूर्ण बनाउने भन्ने निर्णय गर्न सक्छ। यही स्वतन्त्रता कालो आँधीको अस्तित्ववादी शक्ति हो।

कृतिमा मृत्यु शत्रुका रूपमा मात्र आएको छैन। मृत्यु जीवनको अपरिहार्य सीमा हो। यही स्वीकृतिले कृतिलाई आध्यात्मिक गहिराइ दिन्छ। उपनिषद्को दृष्टिमा जीवन र मृत्यु अस्तित्वको एउटै चक्रका दुई पाटा हुन्। बुद्धको अनित्यबोधले पनि प्रत्येक वस्तु परिवर्तनशील रहेको बताउँछ। कालो आँधीमा रोग र मृत्युको अनुभूति यसै अनित्यता चेतनासँग कताकता जोडिन्छ। लेखक मृत्युबाट भाग्न खोज्छन्। तर मृत्युलाई नकार्दैनन्। यही द्वन्द्वमा उनको जीवनदर्शन निर्माण हुन्छ।

आध्यात्मिकताको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष कृतिमा सम्बन्धप्रतिको श्रद्धा हो। मानिस एक्लो अस्तित्व होइन। ऊ परिवारसँग जोडिएको छ। साथीहरूसँग जोडिएको छ। समाजसँग जोडिएको छ। उसको पीडा पनि सामूहिक हुन्छ। उसको आशा पनि सामूहिक हुन्छ। यस अर्थमा कालो आँधीको आध्यात्मिकता आत्माबाट समाजतर्फ फैलिएको छ। यो कुनै एक धर्मको पक्षमा उभिने आध्यात्मिकता होइन। यो मानवीय करुणा, प्रेम, सहअस्तित्व र जीवनप्रतिको सम्मानमा आधारित आध्यात्मिकता हो।

कृतिको सामाजिक पक्ष पनि उत्तिकै सशक्त छ। लेखकले आफूलाई मात्र हेरेका छैनन्। वर्गीय असमानता, गरिबी, सामाजिक बहिष्कार, विधवामाथिको अमानवीय व्यवहार, विस्थापन र सम्बन्धमा देखिने निर्ममता जस्ता विषयहरूलाई पनि स्पर्श गरेका छन्। यसले कालो आँधीलाई व्यक्तिगत संस्मरणबाट सामाजिक दस्तावेजमा रूपान्तरण गर्छ। एउटा व्यक्तिको जीवन बुझ्न उसको समाज बुझ्नुपर्छ। लेखकले यही अन्तरसम्बन्धलाई अभिव्यक्त गरेका छन्।

विशेषतः सामाजिक बहिष्कारका प्रसङ्गहरू कृतिको संवेदनात्मक शक्ति हुन्। मानिसले मानिसलाई नै अशुभ ठहर गर्ने, कमजोरलाई किनारामा धकेल्ने र पीडितलाई थप पीडा दिने सामाजिक मानसिकतामाथि कृतिले प्रश्न उठाउँछ। यहाँ लेखकको दृष्टि मानवीय छ। उनी कुनै वर्ग वा व्यक्तिमाथि मात्र दोष थोपर्दैनन्। उनी सामाजिक चेतनाको रूपान्तरण चाहन्छन्। यस अर्थमा ‘कालो आँधी’ सामाजिक आत्मपरीक्षणको कृति पनि हो।

भाषाशैलीका दृष्टिले कृतिको अर्को विशेषता यसको आत्मीयता हो। भाषा जटिल दार्शनिक शब्दावलीले भरिएको छैन। तर सामान्य वाक्यभित्र गहिरा विचार अटाएका छन्। काव्यात्मक गद्य, प्रतीकात्मकता, आत्मसंवाद, स्मृतिचित्र र वर्णनात्मक प्रवाहको संयोजनले कृतिलाई पठनीय बनाएको छ। लेखकले पाठकलाई उपदेश दिनुभन्दा आफ्नो अनुभूति सुनाउँछन्। यही शैलीले पाठकलाई निष्क्रिय श्रोता होइन, सहयात्री बनाउँछ।

कृतिमा ‘आँधी’, ‘अन्धकार’, ‘उज्यालो’, ‘यात्रा’, ‘नदी’, ‘पहाड’, ‘वर्षा’ आदि बिम्बहरूको प्रयोगले भावलाई गहिरो बनाएको छ। अन्धकार केवल दुःख होइन। उज्यालो केवल सुख पनि होइन। यी जीवनका द्वन्द्वात्मक अवस्थाका प्रतीक हुन्। जीवनमा अन्धकार छ भने त्यसलाई चिरेर निस्कने उज्यालोको सम्भावना पनि छ। यही द्वन्द्वात्मक संरचना कृतिको कलात्मक सौन्दर्य हो।

संरचनागत दृष्टिले कालो आँधीलाई एकरेखीय आत्मकथा भन्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको कथ्य स्मृति, वर्तमान अनुभव, दार्शनिक चिन्तन र सामाजिक अवलोकनबीच आवतजावत गर्छ। कतै व्यक्तिगत संस्मरणको स्वाद आउँछ। कतै आत्मसंवाद सुनिन्छ। कतै सामाजिक निबन्धको गम्भीरता भेटिन्छ। कतै कविता जस्तो बिम्बात्मकता आउँछ। यही विधागत मिश्रणले कृतिलाई बहुआयामिक बनाएको छ।

कृतिको अर्को विशेषता यसको सत्यस्वीकार हो। लेखकले जीवनका सुखद पक्षसँगै कटु पक्ष पनि प्रस्तुत गरेका छन्। आफ्ना प्रियजनको माया स्वीकार गरेका छन्। बेवास्ताको चोट पनि स्वीकार गरेका छन्। रोगको भय स्वीकार गरेका छन्। तर निराशालाई अन्तिम सत्य मानेका छैनन्। यही सन्तुलनले कृतिलाई भावुकताबाट बचाएको छ। साहित्यमा करुणा आवश्यक हुन्छ। तर करुणासँग विवेक जोडिएपछि मात्र त्यो गम्भीर साहित्य बन्छ।

कालो आँधीको मूल जीवनदर्शनलाई एउटा वाक्यमा भन्नुपर्दा पीडा अपरिहार्य हुन सक्छ, तर पराजय अनिवार्य हुँदैन। यही यसको प्रतिरोधी दर्शन हो। मानिसले सबै परिस्थिति नियन्त्रण गर्न सक्दैन। तर आफ्नो चेतना, साहस र दृष्टिकोणलाई सम्भव भएसम्म नियन्त्रण गर्न सक्छ। रोग शरीरमा आउन सक्छ। निराशा मनमा आउन सक्छ। मृत्यु नजिक आउन सक्छ। तर मानिसले त्यसबीच पनि प्रेम गर्न, सम्झन, सिर्जना गर्न र अर्थ खोज्न सक्छ।

यस दृष्टिले कालो आँधी विश्वसाहित्यको प्रतिरोधी मानववादसँग संवाद गर्ने नेपाली कृति हो। कामुको अब्सर्ड संसार, फ्राङ्कलको अर्थखोजी, हेमिङ्वेको संघर्षशीलता र ठाकुरको आध्यात्मिक मानववादसँग यसको वैचारिक सामीप्य देखिए पनि यसको मौलिकता नेपाली जीवनानुभूतिको धरातलमा रहेको छ। यसले विदेशी दर्शनको अनुकरण गर्दैन। बरु नेपाली सामाजिक यथार्थ र व्यक्तिगत रोगानुभूतिबाट आफ्नै दर्शन निर्माण गर्छ।

कृतिको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यही हो कि लेखकले आफ्नो व्यक्तिगत दुःखलाई सार्वजनिक संवेदनामा रूपान्तरण गरेका छन्। आफ्नै शरीरको पीडाबाट सुरु भएको कथा अन्ततः पाठकको जीवनप्रश्न बन्न पुग्छ। आफ्नो मृत्युको सम्भावनाबाट सुरु भएको चिन्तन अन्ततः जीवनप्रतिको आस्थामा पुग्छ। यही रूपान्तरणले कालो आँधीलाई महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।

कालो आँधी पढिसकेपछि पाठकले रोगलाई मात्र सम्झिँदैन। उसले आफ्नो जीवन सम्झन्छ। आफ्ना सम्बन्ध सम्झन्छ। आफ्ना प्राथमिकता सम्झन्छ। आफूले अनावश्यक रूपमा गुमाएका समय सम्झन्छ। मृत्यु अपरिहार्य छ भन्ने सत्य सम्झन्छ। अनि सायद एउटा नयाँ प्रश्न पनि गर्छ—मसँग बाँकी रहेको जीवनलाई म कसरी अर्थपूर्ण बनाउने?

यही प्रश्नको कारण ‘कालो आँधी’ पाठकको आत्मदर्पण बन्न पुग्छ। यसमा लेखकको शरीरको रोग छ। तर पाठकको चेतनाको उपचार गर्ने सम्भावना पनि छ। यसमा मृत्युको छाया छ। तर जीवनको उज्यालो पनि छ। यसमा आँधी छ। तर आँधीसँग जुध्ने मानवीय साहस पनि छ।

कालो आँधी नेपाली आत्मपरक साहित्यमा पीडा, विज्ञान, समाज, अस्तित्व र आध्यात्मिक चेतनालाई एउटै वृत्तमा ल्याउने उल्लेखनीय कृति हो। यो रोगको कथा भएर सुरु हुन्छ। जीवनको दर्शन बनेर विस्तार हुन्छ। मृत्युको भयबाट उठ्छ। मानवीय आशामा पुगेर टुङ्गिन्छ।

यस कृतिको वास्तविक विजय लेखकले रोगलाई जिते कि जितेनन् भन्ने प्रश्नमा छैन। वास्तविक विजय त उनले पीडालाई शब्द दिए। भयलाई विचारमा बदले। अन्धकारलाई साहित्यमा रूपान्तरण गरे। निजी आँधीलाई सामूहिक अनुभूति बनाए। यही रूपान्तरण साहित्यको शक्ति हो।

यही अर्थमा डा. दामोदर पुडासैनी ‘किशोर’ को कालो आँधी नेपाली साहित्यमा एउटा गम्भीर आत्मपरक अस्तित्ववादी आख्यानका रूपमा स्मरणीय रहनेछ। यसको अँध्यारो कालो छ। तर त्यस अँध्यारोभित्र उज्यालो खोज्ने लेखकको चेतना अझ बलियो छ।