धर्तीमा मानव पदार्पण र सोचको खोजी:
हरेक मानिस यो धर्तीमा आउँदा रुँदै जन्मिए पनि ऊभित्र खुसी, आनन्द र सफलताको एउटा विशिष्ट, जन्मसिद्ध र आन्तरिक चरित्र लुकेको हुन्छ। प्रकृतिले कुनै पनि शिशुलाई असफलताको विजारोपण गरेर पठाउँदैन। मानव मस्तिष्क आफैँमा असीमित सम्भावनाहरूको एउटा महासागर हो। तर, जब समय बित्दै जान्छ, कोही सफलताको शिखर चुम्न सफल हुन्छन् त कोही निराशा र असफलताको भुमरीमा छटपटाइरहन्छन्।

आखिर एउटै धर्ती, एउटै आकाश र उस्तै शारीरिक बनावट भएका मानिसहरूबीच यति ठूलो खाडल किन बन्छ? यसको पछाडि एउटै मात्र शक्तिशाली तत्व जिम्मेवार छ: सोच (Perspective/Attitude)।

सोच आफैँमा एउटा सानो र अदृश्य कुरा जस्तो लाग्न सक्छ। तर, यसको परिणाम र प्रभाव ब्रह्माण्ड जत्तिकै विशाल र गहिरो हुन्छ। हामी जे सोच्छौँ, त्यही बन्दछौँ। हाम्रा विचारहरू नै हाम्रा कार्यका बीउ हुन् र ती कार्यहरू नै अन्ततः हाम्रो भाग्य बन्न पुग्दछन्। सकारात्मक सोच केवल ‘सबै राम्रो हुन्छ’ भन्नु मात्र होइन, बल्कि परिस्थितिलाई हेर्ने, बुझ्ने र त्यसलाई चिरेर अगाडि बढ्ने एउटा मानसिक कला र ऊर्जा हो। यही सोच नै हाम्रा ठूला-ठूला सपना र ती सपनालाई वास्तविकतामा बदल्ने सफलता बीचको अकाट्य सेतु (पुल) हो।

वैदिक दर्शन र सकारात्मक सोचको जग:
हाम्रो पूर्वीय वैदिक वास्तुकला र दर्शन सकारात्मक सोचको सबैभन्दा जेठो र भरपर्दो जग हो। हजारौँ वर्ष पहिले हाम्रा ऋषिमुनिहरूले मानव मनको शक्तिलाई गहिरिएर अध्ययन गरेका थिए। वैदिक वाङ्मयमा मनलाई नै सबै कुराको सञ्चालक मानिएको छ।

यजुर्वेदको शिवसङ्कल्प सूक्त
यजुर्वेदमा भनिएको छ:
“तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु।”
अर्थात्, मेरो यो मन सधैँ कल्याणकारी, सकारात्मक र श्रेष्ठ संकल्पले भरिपूर्ण होस्। वैदिक ऋषिहरू बुझ्दथे कि यदि मनमा खराब वा नकारात्मक विचार आयो भने सम्पूर्ण जीवन नै विनाशको बाटोमा लाग्छ। त्यसैले बिहान उठ्ने बित्तिकै मनलाई सकारात्मक दिशा दिने प्रार्थना नै शिवसङ्कल्प सूक्त हो।

ऋग्वेद र विचारको व्यापकता
ऋग्वेदको एउटा प्रसिद्ध ऋचा छ:
“आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः।”
यसको अर्थ हो: हाम्रो मनमा चारै दिशाबाट कल्याणकारी र सकारात्मक विचारहरू आऊन्। यसले के देखाउँछ भने पूर्वीय दर्शनले कहिल्यै पनि संकुचित सोचलाई प्रश्रय दिएन। सकारात्मक सोचले मानिसलाई उदार र विश्वव्यापी दृष्टिकोण राख्न सिकाउँछ, जसलाई हामी “वसुधैव कुटुम्बकम्” (संसार नै मेरो परिवार हो) भन्दछौँ।
श्रीमद्भगवद्गीताको आत्म-उद्धार सिद्धान्त

गीताको छैटौँ अध्यायको पाँचौँ श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ:
“उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्। आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मानः॥”
अर्थात्, मानिसले आफ्नो उद्धार आफैँ गर्नुपर्छ, आफूलाई कहिल्यै निराश वा पतन गराउनु हुँदैन। किनकि मानिस आफैँ आफ्नो मित्र हो र आफैँ आफ्नो शत्रु हो।

तपाईंको सोच सकारात्मक छ भने तपाईं आफ्नै सबैभन्दा राम्रो मित्र बन्नुहुन्छ। यदि सोच नकारात्मक र शङ्कालु छ भने तपाईं आफ्नै खुट्टामा बन्चरो हान्ने शत्रु बन्नुहुन्छ। अर्जुनको विषाद (डिप्रेसन) लाई भगवान् कृष्णले सकारात्मक सोच र कर्मयोगको माध्यमबाट नै विश्वकै सबैभन्दा ठूलो आत्मविश्वासमा बदल्नुभएको थियो।

वैज्ञानिक दृष्टिकोण: मस्तिष्कको रसायन र न्युरोप्लास्टिसिटी
सकारात्मक सोच केवल आध्यात्मिक गफ वा भावनाको विषय मात्र होइन, यसको पछाडि ठोस आधुनिक विज्ञान र न्युरोबायोलोजी लुकेको छ। आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र मनोविज्ञानले प्रमाणित गरिसकेका छन् कि हाम्रा विचारहरूले हाम्रो मस्तिष्कमा प्रत्यक्ष भौतिक र रासायनिक परिवर्तन ल्याउँछन्।

न्यूरोट्रान्समिटरको खेल (The Chemical Factory)
जब हामी सकारात्मक सोच्छौँ, आशावादी बन्छौँ वा कृतज्ञता (Gratitude) व्यक्त गर्दछौँ, तब हाम्रो मस्तिष्कले केही विशेष रसायनहरू (Neurotransmitters) उत्पादन गर्छ:

* डोपामिन (Dopamine): यसलाई ‘पुरस्कार रसायन’ भनिन्छ। यसले हामीलाई लक्ष्यप्रति उत्प्रेरित गर्छ र कार्य पूरा गर्दा आनन्द दिन्छ।
* सेरोटोनिन (Serotonin): यसले हाम्रो मुडलाई स्थिर राख्छ, रिस र चिन्तालाई नियन्त्रण गर्छ।
* अक्सिटोसिन (Oxytocin): यसले सामाजिक सम्बन्ध, प्रेम र विश्वास बढाउन मद्दत गर्छ।
* इन्डोर्फिन (Endorphins): यसले शरीरको दुखाइ र मानसिक तनावलाई प्राकृतिक रूपमा कम गर्छ।

यसको विपरित, जब हामी लगातार डर, रिस, ईर्ष्या वा नकारात्मक सोचमा डुब्छौँ, तब मस्तिष्कले कोर्टिसोल (Cortisol) र एड्रिनालिन (Adrenaline) जस्ता तनाव हर्मोनहरू बढी मात्रामा उत्सर्जन गर्छ। यसले हाम्रो सोच्ने क्षमता (Cognitive Function) लाई कमजोर बनाउँछ, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity) घटाउँछ र मानिसलाई चाँडै बुढो तथा रोगी बनाउँछ।

न्युरोप्लास्टिसिटी (Neuroplasticity): मस्तिष्कलाई पुनर्गठन गर्ने विज्ञान:
विगतमा वैज्ञानिकहरू ठान्दथे कि एउटा उमेरपछि मस्तिष्कको बनावट परिवर्तन हुँदैन। तर आधुनिक विज्ञानले प्रमाणित गरेको छ कि मस्तिष्कमा ‘न्युरोप्लास्टिसिटी’ को गुण हुन्छ। यसको अर्थ हो:हामी जस्तो विचार बारम्बार दोहोर्‍याउँछौँ, मस्तिष्कमा त्यस्तै न्युरोनका बाटाहरू (Neural Pathways) बलिया हुँदै जान्छन्।
* यदि तपाईं सधैँ समस्या मात्र देख्नुहुन्छ भने, मस्तिष्क समस्या नै ठम्याउन खप्पिस बन्छ।
* यदि तपाईं समस्याभित्र सम्भावना खोज्नुहुन्छ भने, मस्तिष्कले नयाँ-नयाँ आइडिया र उपायहरू मात्रै देख्न थाल्छ।

तसर्थ, वैज्ञानिक रूपमै सकारात्मक सोच एउटा यस्तो औजार हो जसले हाम्रो मस्तिष्कको हार्डवेयर र सफ्टवेयर दुवैलाई अपग्रेड गर्न सक्छ।

विश्व परिवेश: संसार बदल्ने विभूतिहरूको साझा मन्त्र:
विश्व इतिहास साक्षी छ, संसारमा जति पनि महान् क्रान्ति, आविष्कार वा कीर्तिमानहरू कायम भए, ती सबैको सुरुवात कुनै न कुनै व्यक्तिको सकारात्मक र दृढ सोचबाट भएको थियो। तत्कालीन समयमा उनीहरूका सपना असम्भव लाग्दथे, तर सकारात्मक सोचको ऊर्जाले उनीहरूले इतिहास बदलिए।

नेपालको परिवेश: चुनौतीभित्र लुकेका सम्भावनाहरू:
नेपालको सन्दर्भमा कुरा गर्दा, आज हाम्रा युवाहरूमा एक किसिमको चरम निराशा वा ‘नेगेटिभिटी’ व्याप्त देखिन्छ। राजनीतिक अस्थिरता, बेरोजगारी र भविष्यको अनिश्चितता देखाउँदै लाखौँ युवाहरू विदेश पलायन भइरहेका छन्। धेरैलाई लाग्छ: “यो देशमा केही हुँदैन।”

तर, यही चुनौतीभित्र सकारात्मक सोच र दृढ संकल्प राख्ने नेपाली आमाका छोराहरूले नेपालमै बसेर विश्व हल्लाउने काम गरेका छन्। उनीहरूले समस्यालाई गुनासो गर्ने माध्यम होइन, संसार बदल्ने र समाज रूपान्तरण गर्ने अवसर बनाएका छन्।

केही प्रेरक नेपाली दृष्टान्तहरू:

व्यक्ति/संस्था चुनौती (समस्या) सकारात्मक सोच र समाधान
डा.सन्दुक रुइत देशमा व्याप्त अन्धोपन, महँगो आँखा उपचार पद्धति र गरिब नागरिकको उपचारमा पहुँच नहुनु। नेपालमै सस्तो मूल्यमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको ‘इन्ट्राअकुलर लेन्स’ बनाउन सकिन्छ र संसारकै गरिबको आँखा देखाइदिन सकिन्छ भन्ने सकारात्मक आँट। आज उनी ‘दृष्टिका देवता’ का रूपमा विश्वभर पूजनीय छन्।

मदनकृष्ण श्रेष्ठ र हरिवंश आचार्य (मह जोडी)
समाजमा व्याप्त कुरीति, राजनीतिक विकृति, पञ्चायतकालीन सेन्सरसिप र द्वन्द्वको समयमा समाजमा छाएको चरम निराशा। कला र प्रहसन (हास्यव्यङ्ग्य) लाई समाज सुधार र सकारात्मक चेतना फैलाउने अचूक हतियार बनाए। दशकौँसम्म नेपालीहरूको ओठमा हाँसो छर्दै विपरीत परिस्थितिमा पनि हाँसेर बाँच्न र देशप्रेम जगाउन सकिन्छ भन्ने ऊर्जा दिए।

माननिय महावीर पुन ग्रामीण भेगमा इन्टरनेट, सञ्चार र आधुनिक प्रविधिको चरम अभाव।
विदेशी अनुदान र सरकारी मुख नताकी, सकारात्मक उर्जाका साथ ‘राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र’ स्थापना गरी नेपाली माटोमै नवप्रवर्तन र प्रविधिको विकास सम्भव छ भनेर प्रमाणित गरे। आज वहा यो देशको महत्वपूर्ण मन्त्रलायको नेतृत्व गरिरहनु भएको छ।

नेपाली युवा सूचना प्रविधि (IT) उद्यमीहरू:
नेपाल भूपरिवेष्ठित हुनु र परम्परागत रोजगारीका अवसरहरू सीमित हुनु। “इनोभेट नेपाल” को सोचका साथ हजारौँ युवाहरूले नेपालमै बसेर विश्वका ठूला कम्पनीका लागि सफ्टवेयर, एआई (AI) टुल र डिजिटल सेवाहरू विकास गरिरहेका छन्। भौगोलिक सीमालाई प्रविधिले भत्काउन सकिन्छ भन्ने सकारात्मक सोचको उदाहरण।

नवप्रवर्तनकारी डिजिटल स्टार्टअपहरू (पठाओ/इनड्राइभर/ई-कमर्स)
काठमाडौँको भद्रगोल यातायात प्रणाली, बजारको अपारदर्शिता र युवा बेरोजगारी। समस्यालाई व्यापारिक अवसरमा बदलेर प्रविधिको प्रयोग गरेर सहज यात्रा र हजारौँ युवाहरूका लागि पार्ट-टाइम तथा फुल-टाइम स्वरोजगारीको सिर्जना।

दृष्टान्तबाट सिक्नुपर्ने पाठ:
जब डा. सन्दुक रुइतले आँखाको सस्तो लेन्स बनाउने र नेपालमै आँखाको विश्वस्तरीय अस्पताल खोल्ने सोच राखेका थिए, तब धेरैले उनलाई पत्याएका थिएनन्। तर उनको मनमा एउटै सकारात्मक विश्वास थियो: “यदि नियत सफा छ र सोच सकारात्मक छ भने साधन र स्रोत आफैँ जुट्छन्।” आज तिलगङ्गा आँखा प्रतिष्ठानले नेपाललाई मात्र होइन, विश्वकै करोडौँलाई आखाको ज्योति दिइरहेको छ।

त्यस्तै, मह जोडीले आफ्नो जीवनका कैयौँ व्यक्तिगत उतारचढाव, पारिवारिक दुःख र रोगव्याधिलाई जितेर समाजलाई सकारात्मक ऊर्जा दिइरहे। मदनकृष्ण श्रेष्ठको पार्किन्सन रोग र हरिवंश आचार्यको जीवनका व्यक्तिगत सङ्घर्षका बावजुद उनीहरूले कहिल्यै निराशा ओकल्ने काम गरेनन्। उनीहरूको जीवन आफैँमा एउटा पाठ हो कि: परिस्थिति जस्तोसुकै होस्, हाम्रो ‘मनस्थिति’ सधैँ सकारात्मक हुनुपर्छ।

आजका युवा उद्यमीहरूले पनि नेपालमै बसेर अमेरिकी र युरोपेली बजारमा डलर कमाइरहेका छन्। उनीहरू खाडीमा पसिना बगाउनु वा डिप्रेसनमा पर्नुको सट्टा आफ्नै देशको माटोमा प्रविधिको प्रयोग गरेर भविष्य निर्माण गरिरहेका छन्। नेपालमा केही छैन भन्नु नकारात्मक आँखाले हेर्नु हो। नेपालमा जलस्रोत, पर्यटन, कला र सूचना प्रविधिको यति ठूलो सम्भावना छ कि केवल सकारात्मक सोच र इमानदार प्रयास हुने हो भने यो देशलाई समृद्ध बनाउन अव धेरै वर्ष लाग्दैन।

व्यावहारिक जीवनमा सकारात्मक सोचका मुख्य स्तम्भहरू:
सकारात्मक सोच राख्नु भनेको केवल राम्रा कुराको कल्पना गरेर हात बाँधेर बस्नु होइन। यसलाई व्यावहारिक जीवनमा उतार्न केही निश्चित स्तम्भहरूमा काम गर्नुपर्छ:

क) कृतज्ञता भाव (Gratitude)
हामीसँग जे छैन, त्यसको गुनासो गर्न छोडेर जे छ, त्यसको कदर गर्नु नै कृतज्ञता हो। बिहान उठ्ने बित्तिकै आफू जीवित रहेकोमा, स्वस्थ शरीर पाएकोमा, र मातापिताको साथ पाएकोमा कृतज्ञ हुनुहोस्। कृतज्ञ मन कहिल्यै पनि निराश हुन सक्दैन।

ख) असफलतालाई सिकाई मान्नु (Reframing Failure)
असफलता जीवनको पूर्णविराम (Full Stop) होइन, यो त केवल अल्पविराम (Comma) हो। सकारात्मक सोच्ने मानिसले असफलतालाई एउटा पाठ वा ‘फिडब्याक’ को रूपमा लिन्छ। उसले सोच्छः “यस घटनाबाट मैले के सिक्न सक्छु?” न कि “ममाथि नै किन यस्तो भयो?”

ग) समस्या होइन, समाधानमुखी दृष्टिकोण (Solution-Oriented)
नकारात्मक मानिसहरू हरेक समाधानमा समस्या खोज्छन्। सकारात्मक मानिसहरू हरेक समस्यामा समाधान खोज्छन्। जब कुनै संकट आउँछ, तब रुवाबासी गर्नुभन्दा “अब यहाँबाट अगाडि बढ्ने उपाय के हुन सक्छ?” भनेर सोच्नु नै सकारात्मक सोचको व्यावहारिक रूप हो।

घ) सङ्गति र वातावरण (Circle of Influence)
भनिन्छ: “तपाईं त्यस्ता पाँच जना मानिसको औसत रूप हो, जसको साथमा तपाईं सबैभन्दा बढी समय बिताउनुहुन्छ।” यदि तपाईंका साथीहरू सधैँ नकारात्मक कुरा गर्ने, अरूको ईर्ष्या गर्ने र सधैँ गुनासो मात्र गर्ने खालका छन् भने तपाईं कहिल्यै सकारात्मक हुन सक्नुहुन्न। उर्जावान्, सपना देख्ने र मेहेनती मानिसहरूको सङ्गति गर्नुहोस्।

युवाहरूका लागि विशेष सन्देश र दिशानिर्देश:
आजको डिजिटल युगमा युवाहरू सबैभन्दा बढी सामाजिक सञ्जाल (Social Media) को शिकार भइरहेका छन्। फेसबुक, टिकटक र इन्स्टाग्राममा अरूको चमकधमकपूर्ण जीवन देखेर आफ्ना वर्तमान परिस्थितिप्रति हीनताबोध गर्नु आजको युवा पुस्ताको मुख्य समस्या बनेको छ। यसले गर्दा डिप्रेसन, एन्जाइटी र आत्महत्या जस्ता गम्भीर मानसिक समस्याहरू बढिरहेका छन्।
युवा साथीहरू! तिमीहरू यो देशका मेरुदण्ड हौ। राष्ट्र निर्माणका संवाहक हौ। तिम्रो मस्तिष्कमा जुन ऊर्जा छ, त्यसलाई सही दिशा दिनु आजको आवश्यकता हो।

युवाहरूले अपनाउनुपर्ने ५ बुँदे मानसिक रणनीति:
1. डिजिटल डिटक्स (Digital Detox): सामाजिक सञ्जालको नकारात्मक र भ्रामक संसारबाट अलिकति टाढा रहनुहोस्। बिहान उठ्ने बित्तिकै फोन स्क्रोल गर्नुको सट्टा ध्यान, व्यायाम वा राम्रो पुस्तक पढ्ने बानी बसाल्नुहोस्।

2. आफ्नो तुलना अरूसँग नगर्नुहोस्: हरेक व्यक्तिको जीवनको यात्रा फरक हुन्छ। तिम्रो प्रतिस्पर्धा केवल हिजोको तिमीसँग हुनुपर्छ। आज तिमी हिजोभन्दा १ प्रतिशत मात्रै भए पनि राम्रो बन्न सक्यौ भने त्यो नै तिम्रो सफलता हो।

3. ‘स्वदेशी’ उद्यमशीलतामा जोड: प्रविधिको यो जमानामा काठमाडौँ वा विकट गाउँमा बसेर पनि विश्व बजारमा सेवा बेच्न सकिन्छ। नेपालमै बसेर फ्रिल्यान्सिङ, सफ्टवेयर निर्माण, डिजिटल मार्केटिङ वा आधुनिक कृषि गरेर लाखौँ कमाउने युवाहरूको लाम लागिसकेको छ। त्यो लाममा तिमी किन नउभिने?

4. सकारात्मक आत्म-वार्ता (Positive Self-Talk): ऐना अगाडि उभिएर आफैँलाई भन्नुहोस्: “म बलियो छु, मभित्र क्षमता छ, म जे पनि गर्न सक्छु।” आफैँलाई कमजोर ठान्नु सबैभन्दा ठूलो पाप हो।

5. सेवा र राष्ट्रप्रेम: केवल आफ्नो दुनो सोझ्याउने सोचले कहिल्यै भित्री सन्तुष्टि दिँदैन। आफ्नो गाउँ, समाज र देशका लागि म के योगदान दिन सक्छु भन्ने सकारात्मक भावना राख्नुहोस्।

निष्कर्ष र संकल्प: सकारात्मक सोचको महाअभियान:

सपनाहरू त्यतिबेला मात्र साकार हुन्छन्, जब तिनीहरूलाई सकारात्मक सोचको इन्धन र निरन्तर कर्मको गति मिल्दछ। सोच परिवर्तन गर्नु भनेको रातारात जादु हुनु होइन। यो त एउटा दैनिक अभ्यास हो, जिम गएर मांसपेशी बलियो बनाए जस्तै मनको मांसपेशीलाई पनि बलियो बनाउने प्रक्रिया हो। मान्छे जन्मिँदा खुसी र सफल हुने जुन ईश्वरीय वा प्राकृतिक चरित्र बोकेर आएको हुन्छ, त्यसलाई ब्युँझाउने बेला आएको छ। यदि तिम्रो मनमा सकारात्मक सोचको दियो बलिरहेको छ भने, बाहिरको जस्तोसुकै अन्धकारले पनि तिमीलाई रोक्न सक्दैन।

नेपाल र विश्व परिवेश आज तीव्र रूपमा बदलिरहेको छ। चुनौतीहरू छन्, तर ती चुनौतीहरू नै हाम्रा लागि इतिहास रच्ने अवसर हुन्। आऊ, आजैबाट एउटा दृढ संकल्प गरौँ: हामी समस्याको चर्चा गर्ने होइन, समाधान बन्नेछौँ। हामी निराशा बाँड्ने होइन, आशाको किरण छर्नेछौँ। हाम्रा सपनाहरू जतिसुकै ठूला किन नहून्, सकारात्मक सोचको बलियो सेतु निर्माण गरेर तिनलाई सफलताको शिखरसम्म पुर्‍याएरै छोड्नेछौँ।

याद राखौँ: सोच बदलिए जीवन बदलिन्छ, युवा बदलिए देश बदलिन्छ!
सर्वे भवन्तु सुखिन: