तोमनाथ उप्रेती:

समकालीन विश्व मानव सभ्यताको इतिहासमै अभूतपूर्व भौतिक प्रगति, वैज्ञानिक आविष्कार र प्रविधिक रूपान्तरणको चरणमा प्रवेश गरेको छ। औद्योगिक क्रान्तिदेखि डिजिटल क्रान्तिसम्म आइपुग्दा मानवले प्रकृति, समय, दूरी र उत्पादनका सीमामाथि उल्लेखनीय नियन्त्रण स्थापित गरेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अन्तरिक्ष प्रविधि, जैविक विज्ञान, स्वचालन, सूचना–सञ्चार र आधुनिक चिकित्सा क्षेत्रमा भएका उपलब्धिले मानव जीवनलाई पहिलेभन्दा सहज, गतिशील र सुविधासम्पन्न बनाएका छन्। तर भौतिक उपलब्धिको यही उचाइसँगै मानसिक तनाव, एक्लोपन, नैतिक विचलन, सामाजिक विखण्डन, हिंसा, पर्यावरणीय संकट र अस्तित्वगत असन्तुष्टिजस्ता समस्या पनि गहिरिँदै गएका छन्।

यही प्रश्नको केन्द्रमा भौतिक वैभव र आध्यात्मिक शून्यताको द्वन्द्व रहेको छ। भौतिक समृद्धि मानव जीवनका लागि आवश्यक छ। गरिबी, भोक, अशिक्षा, रोग र अभावबाट मुक्ति प्राप्त गर्नु सभ्यताको स्वाभाविक लक्ष्य हो। तर भौतिक सुविधा आफैँमा जीवनको अन्तिम अर्थ होइन। जीवनलाई अर्थपूर्ण, सन्तुलित र मानवीय बनाउन आन्तरिक चेतना, नैतिक विवेक, आत्मअनुशासन र करुणाको आवश्यकता हुन्छ। त्यसैले समृद्धिको वास्तविक अर्थ वस्तु र सम्पत्तिको सञ्चय मात्र नभई बाह्य उपलब्धि र आन्तरिक परिपक्वताबीचको सन्तुलनमा खोजिनुपर्छ।

आध्यात्मिकता भन्नाले केवल धार्मिक अनुष्ठान, पूजा वा कुनै विशेष सम्प्रदायप्रतिको आस्था बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको व्यापक अर्थ आत्मबोध, मूल्यचेतना, विवेक, करुणा, सत्यनिष्ठा, आत्मसंयम, उत्तरदायित्व र जीवनको उद्देश्यप्रतिको स्पष्टता हो। व्यक्ति आफू को हो, उसको जीवनको उद्देश्य के हो, उसका कर्मले अरूमा कस्तो प्रभाव पार्छन् र उसले समाज तथा प्रकृतिप्रति कस्तो दायित्व निर्वाह गर्नुपर्छ भन्ने प्रश्नप्रति सचेत हुनु आध्यात्मिक चेतनाको आधार हो। यस अर्थमा आध्यात्मिकता संसारबाट पलायन होइन, संसारभित्र रहेर विवेकपूर्ण र उत्तरदायी जीवन जिउने कला हो।

मानव सभ्यताको वर्तमान अवस्थालाई हेर्दा एउटा गहिरो विरोधाभास देखिन्छ। उत्पादन बढेको छ, तर सन्तुष्टि समान अनुपातमा बढेको छैन। सम्पत्ति बढेको छ, तर सामाजिक विश्वास कमजोर भएको छ। सूचना प्राप्तिको गति अभूतपूर्व भएको छ, तर ज्ञानको गहिराइ र विवेकको प्रयोग चुनौतीपूर्ण बनेको छ। सामाजिक सञ्जालले मानिसलाई भौगोलिक रूपमा नजिक ल्याएको छ, तर आत्मीय सम्बन्ध र प्रत्यक्ष संवाद कमजोर बन्ने जोखिम पनि बढाएको छ। मानिससँग विकल्प धेरै छन्, तर मानसिक शान्ति कम हुन सक्छ। यसरी आधुनिकताको समस्या स्रोतको मात्र अभाव होइन, स्रोत, चाहना, विवेक र उद्देश्यबीचको असन्तुलन पनि हो।

पूर्वीय दर्शनले हजारौँ वर्षअघि नै बाह्य उपलब्धिभन्दा आन्तरिक अनुशासनको महत्त्वलाई उजागर गरेको थियो। उपनिषद्हरूले आत्मबोधलाई जीवनको उच्चतम खोजका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। बौद्ध दर्शनले दुःखको एउटा महत्त्वपूर्ण कारण अनियन्त्रित तृष्णालाई मानेर मध्यम मार्गको अवधारणा अघि सारेको छ। भगवद्गीताले निष्काम कर्म, आत्मसंयम र कर्तव्यबोधमार्फत कर्म र चेतनाबीचको सन्तुलनमा जोड दिएको छ। यी दर्शनले भौतिक संसारलाई अस्वीकार गर्दैनन्; बरु भौतिक वस्तु र इच्छामाथि विवेकपूर्ण नियन्त्रण आवश्यक रहेको बताउँछन्। त्यसैले पूर्वीय चिन्तनमा समृद्धि र आध्यात्मिकताको सम्बन्ध विरोधको भन्दा संयम र समन्वयको सम्बन्ध हो।

पश्चिमी दर्शनमा पनि यस्तै धारणा विभिन्न रूपमा व्यक्त भएको पाइन्छ। अरस्तुले मानव जीवनको सर्वोच्च लक्ष्यलाई युडेमोनिया अर्थात् सद्गुणपूर्ण र अर्थपूर्ण जीवनसँग जोडे। उनका लागि सुख क्षणिक आनन्द मात्र नभई सद्गुणअनुकूल जीवनयापनबाट प्राप्त हुने जीवनगत पूर्णता हो। आधुनिक मनोविज्ञानमा अब्राहम म्यास्लोले मानव आवश्यकताहरूको क्रमिक विकासको उच्च तहमा आत्मसाक्षात्कारलाई राखे। यसले मानिसको आवश्यकता भौतिक सुरक्षामा सीमित नरहेको, बरु अर्थ, उद्देश्य र आत्मविकासको खोजसम्म विस्तार हुने देखाउँछ। यस दृष्टिले पूर्वीय आत्मबोध र पश्चिमी आत्मसाक्षात्कारबीच महत्त्वपूर्ण वैचारिक साम्य देखिन्छ।

समकालीन उपभोगवादी संस्कृतिले भौतिक वैभव र आध्यात्मिक शून्यताको द्वन्द्वलाई अझ तीव्र बनाएको छ। बजारले आवश्यकताभन्दा बढी चाहना उत्पादन गर्छ। विज्ञापनले सुखलाई वस्तु, ब्रान्ड, प्रतिष्ठा र उपभोगसँग जोड्छ। सामाजिक सञ्जालले व्यक्तिको आत्ममूल्यलाई लाइक, फलोअर, दृश्यता र सार्वजनिक स्वीकृतिसँग जोड्ने प्रवृत्ति बढाएको छ। यस्तो वातावरणमा व्यक्ति आफ्नो वास्तविक जीवनभन्दा अरूलाई देखाउने जीवनप्रति बढी सचेत हुन सक्छ। परिणामतः बाह्य सफलता प्राप्त भए पनि आन्तरिक सन्तुष्टि अपूर्ण रहन सक्छ।

यो समस्या व्यक्तिगत तहमा मात्र सीमित छैन। संस्थागत जीवनमा पनि भौतिक सफलता र नैतिक चेतनाबीचको सम्बन्ध अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कुनै संस्था आर्थिक रूपमा सफल हुन सक्छ, तर यदि त्यहाँ पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, न्याय र नैतिक नेतृत्वको अभाव छ भने दीर्घकालीन विश्वास कायम रहँदैन। भ्रष्टाचार, वित्तीय अनियमितता, शक्ति दुरुपयोग र संस्थागत असफलताको एउटा गहिरो कारण नैतिक विवेकको कमजोर अवस्था पनि हुन सक्छ। त्यसैले सुशासन केवल कानुन, नियम र नियन्त्रण प्रणालीबाट स्थापित हुँदैन; त्यसका लागि संस्थागत संस्कार र चरित्रवान नेतृत्व पनि आवश्यक हुन्छ।

राष्ट्रिय विकासको सन्दर्भमा पनि यही सिद्धान्त लागू हुन्छ। सकल घरेलु उत्पादन बढ्नु, पूर्वाधार विस्तार हुनु, प्रविधिको पहुँच बढ्नु र रोजगारीका अवसर सिर्जना हुनु विकासका महत्त्वपूर्ण सूचक हुन्। तर विकासको मूल्याङ्कन आर्थिक वृद्धिबाट मात्र गरियो भने मानव जीवनको वास्तविक गुणस्तरको पूर्ण चित्र प्राप्त हुँदैन। सामाजिक न्याय, समान अवसर, नागरिक स्वतन्त्रता, वातावरणीय संरक्षण, मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक विश्वास र सार्वजनिक नैतिकता पनि विकासका आधारभूत पक्ष हुन्। त्यसैले आधुनिक विकास बहुआयामिक हुनुपर्छ।

पर्यावरणीय संकट भौतिक विकास र आध्यात्मिक चेतनाबीचको असन्तुलनको स्पष्ट उदाहरण हो। प्रकृतिलाई केवल आर्थिक स्रोतका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणले वन, जल, माटो, जैविक विविधता र वातावरणमाथि अत्यधिक दबाब सिर्जना गरेको छ। जलवायु परिवर्तनले वर्तमान विकास मोडेलको दीर्घकालीन स्थायित्वमाथि प्रश्न उठाएको छ। यदि मानवले प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई उपयोग र उपभोगको सम्बन्धका रूपमा हेर्छ भने विकास अन्ततः विनाशको कारण बन्न सक्छ। प्रकृतिप्रतिको सम्मान, संयम र अन्तरपुस्तीय उत्तरदायित्वलाई विकास नीतिको आधार बनाउनु आवश्यक छ।

डिजिटल युगले चेतना र प्रविधिको सम्बन्धलाई अझ महत्त्वपूर्ण बनाएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बिग डाटा, स्वचालन र जैविक प्रविधिले मानव क्षमताको दायरा विस्तार गरिरहेका छन्। तर प्रविधि आफैँ नैतिक वा अनैतिक हुँदैन त्यसको प्रयोग गर्ने मानवीय चेतनाले त्यसको दिशा निर्धारण गर्छ। विवेकहीन प्रविधिले गलत सूचना, गोपनीयता उल्लङ्घन, डिजिटल लत, सामाजिक ध्रुवीकरण र अन्य जोखिम बढाउन सक्छ भने नैतिक चेतनासहितको प्रविधिले शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन र सार्वजनिक सेवामा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सक्छ। त्यसैले प्रविधिको विकाससँगै डिजिटल नैतिकता र मानवीय विवेकको विकास पनि आवश्यक छ।

शिक्षा यस सन्तुलन निर्माण गर्ने प्रमुख माध्यम हो। यदि शिक्षा  परीक्षा, प्रमाणपत्र, रोजगारी र आर्थिक प्रतिस्पर्धामा मात्र केन्द्रित भयो भने दक्ष जनशक्ति त उत्पादन हुन सक्छ, तर जिम्मेवार नागरिक उत्पादन नहुन सक्छ। शिक्षाले ज्ञान र सीपसँगै चरित्र, सहानुभूति, आत्मअनुशासन, नागरिक उत्तरदायित्व, सहकार्य र नैतिक निर्णय क्षमता विकास गर्नुपर्छ।

परिवार आध्यात्मिक र नैतिक पूँजी निर्माण गर्ने पहिलो संस्था हो। बालबालिकाले नैतिकता पाठ्यपुस्तकबाट मात्र होइन, अभिभावकको व्यवहारबाट पनि सिक्छन्। सुविधा, वस्तु र प्रविधि दिनु महत्त्वपूर्ण भए पनि समय, संवाद, स्नेह र मूल्यबोधको स्थान कुनै वस्तुले लिन सक्दैन। परिवारभित्र सम्मान, सहिष्णुता, जिम्मेवारी, श्रमको सम्मान र संयमको संस्कार विकसित भएमा त्यसले व्यक्तिको चरित्र निर्माणमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्छ।

यसै सन्दर्भमा चेतना, ऊर्जा र भौतिकतालाई मानव अस्तित्वका परस्पर सम्बन्धित आयामका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। भौतिकता शरीर र दृश्य अस्तित्वसँग सम्बन्धित छ। ऊर्जा जीवनलाई गतिशील बनाउने शक्ति हो। चेतना अनुभव, बोध, निर्णय र मूल्यनिर्धारणको आधार हो। यी तीन पक्षबीचको सन्तुलनले व्यक्तिको समग्र विकासलाई आधार दिन्छ। शरीर स्वस्थ भए पनि चेतना दिशाहीन भयो भने जीवन उद्देश्यविहीन हुन सक्छ। चेतना जागृत भए पनि भौतिक र ऊर्जात्मक पक्षको उचित व्यवस्थापन नभए जीवन व्यवहारिक रूपमा असन्तुलित हुन सक्छ। त्यसैले समग्र मानव विकासमा शरीर, ऊर्जा र चेतनाको समन्वय आवश्यक हुन्छ।

वेदान्त र योगदर्शनमा आत्मसाक्षात्कारलाई बाह्य अस्तित्व र आन्तरिक चेतनाबीचको गहिरो सम्बन्धको अनुभूतिका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। ‘अहं ब्रह्मास्मि’ जस्तो वेदान्तीय उद्घोषलाई आध्यात्मिक आत्मबोधको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसको मूल आशय व्यक्तिको चेतनालाई संकीर्ण अहंकारबाट माथि उठाएर व्यापक अस्तित्वसँग जोड्नु हो। आधुनिक सन्दर्भमा यसको अर्थ मानिसले आफूलाई केवल उपभोक्ता वा प्रतिस्पर्धीका रूपमा नभई परिवार, समाज, प्रकृति र समग्र मानवतासँग सम्बन्धित जिम्मेवार अस्तित्वका रूपमा बुझ्नु पनि हो।

नेपालका लागि यो विमर्श विशेष अर्थपूर्ण छ। मुलुकलाई आर्थिक वृद्धि, रोजगारी, पूर्वाधार, प्रविधि र उत्पादन विस्तार आवश्यक छ। तर समृद्धिको खोजमा सामाजिक सद्भाव, सांस्कृतिक विविधता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, सार्वजनिक नैतिकता र सुशासन कमजोर हुनु हुँदैन। नेपालको दार्शनिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा वसुधैव कुटुम्बकम्, बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, सादा जीवन र उच्च विचारजस्ता आदर्शहरू पाइन्छन्। यी मूल्यहरू आधुनिक विकासका विरोधी होइनन्, बरु विकासलाई मानवीय, न्यायपूर्ण र दिगो बनाउने नैतिक आधार बन्न सक्छन्।

भौतिक वैभव र आध्यात्मिक चेतनाबीचको सम्बन्धलाई शून्ययोगको सम्बन्धका रूपमा हेर्नु उचित हुँदैन। मानवलाई विज्ञान पनि चाहिन्छ र विवेक पनि। प्रविधि पनि चाहिन्छ र नैतिकता पनि। धन पनि चाहिन्छ र करुणा पनि। अधिकार पनि चाहिन्छ र उत्तरदायित्व पनि। भौतिक समृद्धिले जीवनलाई सहज बनाउन सक्छ, तर आध्यात्मिक चेतनाले त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। बाह्य विकासले मानवको जीवनस्तर उकास्छ भने आन्तरिक विकासले जीवनको स्तर निर्धारण गर्छ।

यसर्थ, समकालीन सभ्यताको आगामी यात्रा अझ धेरै प्राप्त गर्ने प्रतिस्पर्धाबा अझ राम्रो जीवन निर्माण गर्ने दिशातर्फ उन्मुख हुनुपर्छ। विकासको केन्द्रमा मानव गरिमा, प्रकृति, सामाजिक न्याय, नैतिकता र आन्तरिक शान्तिलाई राख्नुपर्छ। विज्ञानसँग विवेक, प्रविधिसँग उत्तरदायित्व, अर्थतन्त्रसँग न्याय, राजनीतिसँग नैतिकता, शिक्षासँग चरित्र र समृद्धिसँग करुणाको समन्वय गर्न सके मात्र सभ्यताको विकास वास्तविक अर्थमा मानवीय बन्न सक्छ।

साँचो समृद्धि बाहिरको संसार जित्नु मात्र होइन, आफ्नै इच्छा, अहंकार र असन्तुलनमाथि विजय प्राप्त गर्नु पनि हो। भौतिक वैभवले जीवनलाई सुविधा दिन्छ आध्यात्मिक चेतनाले दिशा दिन्छ। ऊर्जा त्यसलाई गतिशील बनाउँछ। यी तीनको सन्तुलित समन्वयबाट मात्र व्यक्तिको पूर्णता, समाजको सद्भाव र राष्ट्रको दिगो समृद्धि सम्भव हुन्छ। त्यसैले भविष्यको सभ्यताको चुनौती भौतिक विकास रोक्नु होइन, त्यसलाई जागृत चेतना, नैतिक विवेक र मानवीय मूल्यद्वारा निर्देशित गर्नु हो। यही सन्तुलन नै मानवताको दिगो शान्ति, समृद्धि र सभ्य भविष्यको आधार बन्न सक्छ।