पृष्ठभूमिः
हरेक वर्ष भाद्र कृष्णाष्टमीका दिन सनातन धर्मावलम्बीहरू भगवान् श्रीकृष्णको जन्मोत्सवलाई ‘कृष्णाष्टमी’ वा ‘श्रीकृष्ण जन्माष्टमी’ का रूपमा अत्यन्त श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाउने गर्दछन्। द्वापर युगको अन्त्यतिर कंशको अत्याचारबाट मानवतालाई मुक्त गर्न र धर्मको संस्थापना गर्न विष्णुको आठौँ अवतारका रूपमा श्रीकृष्णको प्राकट्य भएको थियो। श्रीकृष्ण केवल एक ऐतिहासिक वा पौराणिक पात्र मात्र हुनुहुन्न; उहाँ त सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका सूत्रधार, पूर्ण पुरुषोत्तम र अनन्त ज्ञानका स्रोत हुनुहुन्छ। उहाँले कुरुक्षेत्रको युद्धमैदानमा अर्जुनलाई माध्यम बनाएर दिनुभएको ‘श्रीमद्भगवद्गीता’ को सन्देश आज हजारौँ वर्ष बितिसक्दा पनि उत्तिकै जीवन्त र मार्गदर्शन गर्ने खालको छ।

आज हामी मानव इतिहासकै सबैभन्दा विकसित, आधुनिक र प्रविधिमैत्री २१औँ शताब्दीमा बाँचिरहेका छौँ। यो शताब्दीले मानिसलाई भौतिक सुख, विलासिता, चन्द्रमा र मङ्गल ग्रहसम्मको यात्रा गराउन सफल त बनाएको छ, तर सँगसँगै यसले चरम मानसिक तनाव, अशान्ति, उपभोक्तावादी संस्कृति, निराशा र एकाङ्कीपन पनि उपहार दिएको छ। भौतिक रूपमा सम्पन्न तर आत्मिक रूपमा विपन्न बन्दै गएको आजको आधुनिक विश्वमा श्रीकृष्णको दर्शन र विचारको महिमा दिन प्रतिदिन बढ्दै गइरहेको छ। पूर्वीय जगत् मात्र नभएर पाश्चात्य जगत् समेत आज श्रीकृष्णको जीवन दर्शन, गीताको सन्देश र आध्यात्मिक चेतनाप्रति आकर्षित भइरहेको छ। २१औँ शताब्दीका जटिलताहरूलाई चिर्न कृष्ण दर्शनका मुख्य स्तम्भहरू र तिनका कालजयी श्लोकहरू यस प्रकार छन्:

कर्मयोग: फलरहित कर्तव्यको आधुनिक व्यवस्थापन सूत्र
२१औँ शताब्दीको मानिस परिणामप्रति अत्यधिक आसक्त छ। कुनै पनि काम सुरु गर्नुभन्दा पहिले ‘यसबाट मलाई के फाइदा हुन्छ?’ भन्ने सोच्नाले मानिसमा कार्यसम्पादन गर्नुअघि नै डर, चिन्ता र मानसिक तनाव उत्पन्न हुन्छ। श्रीकृष्णको कर्मयोगले सिकाउँछ कि हाम्रो अधिकार केवल कर्म गर्ने कुरामा मात्र छ, त्यसको परिणाम वा फलमा छैन।
गीताको दोस्रो अध्यायमा श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ:

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ (गीता २.४७)
“हे अर्जुन! तिम्रो अधिकार केवल कर्म गर्नमा मात्र छ, त्यसको फलमा कहिल्यै पनि छैन। त्यसैले तिमी कर्मको फलको कारण नबन र तिम्रो आसक्ति कर्म नगर्नु (अकर्म) मा पनि नहोस्।”
यसको अर्थ कर्म नगर्नु वा जिम्मेवारीबाट भाग्नु होइन, बल्कि आफ्नो सम्पूर्ण क्षमता, इमानदारिता र एकाग्रताका साथ वर्तमान समयमा कर्म गर्नु हो। जब हामी फलको चिन्ता छोडेर कर्ममा केन्द्रित हुन्छौँ, तब हाम्रो कार्यक्षमता (Efficiency) गुणात्मक रूपमा वृद्धि हुन्छ। २१औँ शताब्दीको कर्पोरेट विश्व र तनावपूर्ण कार्यवातावरणमा यो श्लोक असफलताहरूलाई सहजै स्वीकार गरेर पुनः अगाडि बढ्न सिकाउने सबैभन्दा ठूलो व्यवस्थापकीय (Management) सूत्र बनेको छ।

भक्तियोग: यान्त्रिक युगमा भावनात्मक र आत्मिक छहारी
२१औँ शताब्दीलाई सूचना र सञ्चारको युग भनिन्छ। आज मानिस संसारभरका मानिसहरूसँग सामाजिक सञ्जालमार्फत जोडिएको त छ, तर ऊ भित्रभित्रै नितान्त एक्लो छ। परिवार र सम्बन्धहरूमा कृत्रिमता बढ्दै गएको छ। यस्तो यान्त्रिक र भावनाविहीन युगमा श्रीकृष्णको ‘भक्तियोग’ ले मानिसलाई एउटा दरिलो भावनात्मक र आत्मिक छहारी प्रदान गर्दछ।
भक्तिको चरम अवस्था र ईश्वरको परम आश्वासन बुझाउँदै श्रीकृष्ण गीताको अन्त्यमा भन्नुहुन्छ:

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामी मा शुचः॥ (गीता १८.६६)
“सबै प्रकारका धर्म (अर्थात् मानसिक आश्रय, लौकिक कर्तव्य र सङ्कुचित विचार) हरूलाई त्यागेर केवल मेरो अनन्य शरणमा आऊ। म तिमीलाई सबै पाप र बन्धनहरूबाट मुक्त गरिदिनेछु, तिमी चिन्ता नगर।”
भक्तियोगको अर्थ अन्धविश्वास वा कर्महीन भएर बस्नु होइन। भक्ति भनेको सम्पूर्ण समर्पण, अहंकारको विसर्जन र ईश्वरप्रतिको अनन्य प्रेम हो। २१औँ शताब्दीमा मानसिक रोग र एक्लोपनको सिकार भएका मानिसहरूका लागि कृष्ण नामको सङ्कीर्तन र भक्ति एक उत्कृष्ट आध्यात्मिक उपचार (Therapy) सावित भएको छ। पाश्चात्य देशहरूमा इस्कन (ISKCON) जस्ता संस्थामार्फत लाखौँ मानिसहरूले कृष्ण भक्तिमा लागेर आफ्नो कुलत र मानसिक अशान्ति त्यागेका छन्।

ध्यानयोग: कोलाहलपूर्ण संसारमा मन नियन्त्रणको विज्ञान
आधुनिक युग गति र कोलाहलको युग हो। मानिसको दिमाग २४सै घण्टा सूचना, सामाजिक सञ्जालका नोटिफिकेसन, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र भविष्यको चिन्ताले भरिएको हुन्छ। यस्तो अवस्थामा मनलाई शान्त र स्थिर राख्नु सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ। श्रीकृष्णले गीताको छैटौँ अध्यायमा मनको स्वभाव र ध्यानयोगको विस्तृत व्याख्या गर्नुभएको छ।
मनको चञ्चलता र यसको समाधानबारे अर्जुनको प्रश्नमा श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ:

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ (गीता ६.३५)
“हे महाबाहु अर्जुन! यसमा कुनै शङ्का छैन कि चञ्चल मनलाई नियन्त्रण गर्न अत्यन्त कठिन छ। तर, हे कुन्तीपुत्र! यसलाई निरन्तर ‘अभ्यास’ (Practice) र ‘वैराग्य’ (Detachment/अनासक्ति) द्वारा नियन्त्रणमा लिन सकिन्छ।”

ध्यानयोगले मानिसलाई अन्तर्मुखी हुन, आफ्नै श्वासप्रश्वास र चेतनालाई नियाल्न र विचारहरूको कोलाहलबाट मुक्त हुन सिकाउँछ। २१औँ शताब्दीमा ‘माइन्डफुलनेस’ (Mindfulness) र ध्यानको जुन विश्वव्यापी लहर चलेको छ, त्यसको मूल दर्शन यही श्लोकमा आधारित छ।

सत्यको पक्षमा लाग्ने प्रेरणा: नैतिक सङ्कट र अन्याय विरुद्धको उद्घोष
२१औँ शताब्दी जति बौद्धिक रूपमा अगाडि छ, नैतिक रूपमा त्यति नै ह्रास आएको देखिन्छ। आज भ्रष्टाचार, अवसरवाद र स्वार्थ चरम सीमामा छ। कुरुक्षेत्रको युद्ध मैदानमा अर्जुन पनि यस्तै अलमल, मोह र डरको अवस्थामा थिए। आफ्ना आफन्तहरू विरुद्ध लड्नुपर्ने भएपछि उनी हतियार त्यागेर कायर बन्दै थिए। त्यस समयमा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कायरता त्यागेर सत्य र न्यायका लागि उठ्न प्रेरित गर्दै भन्नुभयो:

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ (गीता २.३)
“हे पार्थ! तिमीभित्र कायरतालाई स्थान नदेऊ, यो तिमीजस्तो वीरलाई सुहाउँदैन। मनको यो तुच्छ दुर्बलतालाई त्यागेर युद्धका लागि खडा होऊ।”

कृष्ण दर्शनको मुख्य सन्देश नै अधर्मको विनाश र सत्यको संस्थापना हो। श्रीकृष्णले जीवनभर सत्य, न्याय र धर्मको रक्षाका लागि काम गर्नुभयो। २१औँ शताब्दीको समाजमा अन्याय, विभेद र अनैतिकता विरुद्ध सम्झौता नगरी सत्यको पक्षमा उभिन, आवाज उठाउन र आफ्नो आन्तरिक कुरुक्षेत्र (मनको द्वन्द्व) मा विजय प्राप्त गर्न श्रीकृष्णको यो क्रान्तिकारी सन्देशले उत्प्रेरकको काम गर्दछ।

आत्मज्ञान र आत्मजागरणको दर्शन: पहिचानको सङ्कटबाट मुक्ति
आजको मानिस गम्भीर ‘पहिचानको सङ्कट’ (Identity Crisis) बाट गुज्रिरहेको छ। मानिसले आफूलाई आफ्नो नश्वर शरीर, बैंक ब्यालेन्स, पद वा सामाजिक प्रतिष्ठाका आधारमा चिन्न खोज्छ। यी सबै कुराहरू परिवर्तनशील र अस्थिर भएकाले यिनमा अलिकति मात्र ह्रास आउँदा मानिसको अस्तित्व नै हल्लिन्छ। श्रीकृष्णले गीताको सुरुवात नै आत्मज्ञानबाट गर्नुभएको छ:

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥ (गीता २.२३)
“यस आत्मालाई शस्त्रले काट्न सक्दैन, आगोले जलाउन सक्दैन, पानीले भिजाउन सक्दैन र वायुले सुकाउन पनि सक्दैन (यो अमर र शाश्वत छ)।”

कृष्ण दर्शनले मानिसलाई यो सिकाउँछ कि तिमी यो हाडछालाको शरीर मात्र होइनौ, तिमी त त्यो अविनाशी, शाश्वत र आनन्दमयी आत्मा हौ। जब २१औँ शताब्दीको मानिसले यो आत्मज्ञान प्राप्त गर्छ, तब ऊभित्र ‘आत्मजागरण’ (Self-Awakening) हुन्छ। उसले मृत्युको भय र भौतिक नोक्सानीको दुःखबाट माथि उठेर जीवनलाई एउटा वृहत् र सुन्दर दृष्टिकोणबाट हेर्न थाल्छ।

ब्रह्माण्डीय कल्याणको चेतना: विश्वबन्धुत्व र पर्यावरणको रक्षा
२१औँ शताब्दीको अर्को ठूलो चुनौती भनेको जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय विनाश र भू-राजनीतिक युद्धहरू हुन्। मानिसको असीमित लोभका कारण प्रकृति ध्वस्त भइरहेको छ। श्रीकृष्णको जीवन र दर्शनले ‘ब्रह्माण्डीय कल्याणको चेतना’ (Cosmic Consciousness) र ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को मार्ग प्रशस्त गर्छ।
श्रीकृष्णले गीताको एघारौँ अध्यायमा अर्जुनलाई आफ्नो ‘विश्वरूप’ देखाउनुभयो, जसमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड उहाँकै स्वरूपभित्र समाहित थियो। सबै जीवमा परमात्माको बास देख्ने चेतनावारे उहाँ भन्नुहुन्छ:

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनी।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥ (गीता ६.२९)
“वास्तविक योगमा स्थित भएको योगीले सम्पूर्ण जीवहरूमा एउटै परमात्मा (आफूलाई) देख्छ र परमात्मामा सम्पूर्ण जीवहरूलाई देख्छ। ऊ सर्वत्र समान दृष्टि राख्ने हुन्छ।”

श्रीकृष्णको बाल्यकाल प्रकृतिसँग, गाईहरूसँग, यमुना नदी र गोवर्धन पर्वतसँग जोडिएको थियो। आजको विश्वलाई वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न र युद्धको सट्टा शान्ति रोज्न श्रीकृष्णको यो ब्रह्माण्डीय चेतनाले मार्गनिर्देश गर्दछ। जब हामी सबैमा एकै ईश्वरको अंश देख्छौँ, तब घृणा, हिंसा र युद्ध स्वतः समाप्त भएर जान्छन्।

निष्कर्ष:
श्रीकृष्ण कुनै एउटा कालखण्ड, भूगोल वा सम्प्रदाय विशेषका मात्र गुरु हुनुहुन्न; उहाँ ‘जगद्गुरु’ हुनुहुन्छ (कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम्)। उहाँको दर्शन गतिशील, व्यावहारिक र वैज्ञानिक छ। २१औँ शताब्दीको तार्किक र आधुनिक मानिसका लागि कृष्ण दर्शन एउटा यस्तो ऐना हो जसले विज्ञान, मनोविज्ञान र जीवनको गहिराइसम्म पुगेर सत्यको साक्षात्कार गराउँछ।
आजको कृष्णाष्टमीको पावन अवसरमा हामीले केवल श्रीकृष्णको मूर्तिलाई पूजा गर्ने मात्र होइन, बल्कि उहाँले दिनुभएका श्लोक र उपदेशहरूलाई आफ्नो दैनिक जीवनमा उतार्ने सङ्कल्प गर्नुपर्छ। कर्म गर्दा फलको आसक्ति नराख्ने कर्मयोगी बन्ने, मनलाई शान्त राख्न ध्यान र भक्तिको सहारा लिने, समाजमा हुने अन्यायका विरुद्ध सत्यको पक्षमा उभिने र सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई प्रेम गर्ने चेतनाको विकास गर्नु नै श्रीकृष्णप्रतिको सच्चा भक्ति हो। २१औँ शताब्दीका चुनौतीहरूलाई परास्त गर्दै एउटा सुन्दर, शान्त र समृद्ध मानव समाज निर्माणका लागि कृष्ण दर्शनको महिमा आगामी दिनहरूमा अझ बढी प्रगाढ र सर्वव्यापी बन्दै जानेछ।
श्रीकृष्ण जन्माष्टमीको पावन अवसरमा हार्दिक शुभकामना!