वर्षभरि काम, रोजगारी र अध्ययनका लागि घरबाहिर रहेका मानिसहरू गाउँ फर्किएपछि यतिबेला सुदूरपश्चिमका गाउँघरमा छुट्टै चहलपहल छ। आँगनमा मानिसको जमघट बढेको छ, मन्दिरमा पूजाआजा भइरहेको छ र साँझपख देउडाको भाकाले गाउँबस्ती गुञ्जायमान बन्न थालेका छन्।

सुदूरपश्चिमेलीहरूको प्रमुख सांस्कृतिक पर्व गौरा ले यतिबेला प्रदेशका पहाडी तथा तराईका बस्तीमा यही रौनक ल्याएको छ। भदौ शुक्ल पञ्चमीदेखि सुरु भएको गौरा पर्वको मुख्य दिन आज अठवाली अर्थात् अष्टमी मनाइँदैछ।

गौरा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित पर्व होइन। यो सुदूरपश्चिमको सामाजिक जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध, मौलिक संस्कृति र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परासँग जोडिएको पर्व हो। त्यसैले गौरा आउँदा सुदूरपश्चिमका गाउँमा पर्वसँगै आफन्त भेटघाट र पुराना सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर पनि जुट्छ।

दार्चुला, बैतडी, डडेल्धुरा लगायत पहाडी जिल्लाका गाउँमा आज गौरा देवीको पूजा–आराधना गरी विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना भइरहेका छन्। स्थानीय गौरादेवीका मन्दिरमा जात्रा लाग्ने भएकाले गाउँमा थप भीडभाड देखिन्छ।

कैलाली र कञ्चनपुरमा बसोबास गर्ने पहाडी समुदायले पनि आफ्नो समुदायमा स्थापना गरिएका गौरा देवीका मन्दिर तथा पूजा स्थलमा जम्मा भएर पर्व मनाइरहेका छन्। पहाडबाट तराई झरेर बसोबास गरेका परिवारका लागि पनि गौरा आफ्नो जन्मथलो, संस्कृति र समुदायसँग जोडिने महत्वपूर्ण अवसर बनेको छ।

बिरुडा भिजाएर सुरु भएको पर्व:

गौरा पर्वको सुरुआत नै विशेष धार्मिक विधिबाट हुन्छ। भदौ शुक्ल पञ्चमीका दिन महिलाहरूले व्रत बसेर पाँच प्रकारका अन्न मिसाएर बिरुडा भिजाउने परम्परा छ।

केराउ, गहत, गहुँ, मास र गुरौस मिसाएर तामाको भाँडामा बिरुडा भिजाइन्छ । यही कारण भदौ शुक्ल पञ्चमीलाई बिरुडा पञ्चमी पनि भन्ने गरिन्छ।

पञ्चमीका दिन भिजाइएको बिरुडा भोलिपल्ट षष्ठीका दिन नजिकको धारा, तलाउ वा पोखरीमा लगेर धुने चलन छ। यस क्रममा महिलाहरूको सहभागिता विशेष रहने गर्छ।

सप्तमीका दिन गौरा देवीलाई मठमन्दिरमा भित्र्याएर पूजा–अर्चना गर्ने गरिन्छ। विवाहित महिलाले दुवधागो चढाउने परम्परा पनि यसै क्रममा पूरा हुन्छ।

यसरी पञ्चमीदेखि सुरु भएका धार्मिक विधि अष्टमीमा पुग्दा मुख्य उत्सवमा परिणत हुन्छन्।

अठवालीमा गौरा खलामा जमघट:

गौरा पर्वको मुख्य दिन अर्थात् अठवालीमा व्रत बसेर गौरा खलामा जम्मा हुने र पार्वती तथा शिवको पूजाआजा गर्ने चलन छ।

गौरा खला केवल पूजा गर्ने ठाउँ मात्र होइन, समुदाय एक ठाउँमा भेला हुने साझा चौतारीजस्तै पनि हो। यहाँ धार्मिक अनुष्ठानसँगै गीत, नाच र देउडामार्फत सामाजिक जीवनका विभिन्न पक्ष अभिव्यक्त हुन्छन्।

आजको दिनलाई दुर्वाष्टमी समेत भन्ने गरिन्छ। दिनभरि पूजा–आराधना र धार्मिक विधि पूरा गरेपछि साँझतिर देउडाको रौनक थपिन्छ।

गौरा पर्वको सबैभन्दा आकर्षक पक्षमध्ये देउडा पनि एक हो। देउडामा सहभागी हुनेहरू गोलो घेरा बनाएर गीत गाउँदै नाच्छन्। प्रश्न–उत्तर शैलीमा गीत गाउने, तत्कालै भाका मिलाउने र शब्दका माध्यमबाट भावना व्यक्त गर्ने देउडा परम्परा सुदूरपश्चिमको मौलिक पहिचानका रूपमा स्थापित छ।

देउडामा इतिहासदेखि आजसम्म:

गौराको देउडा मनोरञ्जनका लागि मात्र गाइने गीत होइन। यसमा पौराणिक कथा, देवीदेवताका गाथा र धार्मिक प्रसंगसँगै समाजका सुख–दुःख पनि समेटिन्छन्।

चैतली, धुमरी, ढुस्को लगायतका विभिन्न भाकामा देउडा खेलिन्छ। पुस्तौँदेखि चलिआएको यो परम्पराले सुदूरपश्चिमको मौखिक इतिहास र सांस्कृतिक स्मृतिलाई पनि जोगाइरहेको छ।

देउडाको अर्को विशेषता भनेको यसले समसामयिक विषयलाई पनि सहजै आफ्नो विषय बनाउनु हो । समाजमा देखिएका विकृति, विसंगति, राजनीतिक अवस्था, सामाजिक समस्या र सार्वजनिक सरोकारका विषयमाथि देउडाका शब्दमार्फत व्यङ्ग्य गरिन्छ।

त्यसैले देउडा सुदूरपश्चिमको मनोरञ्जन मात्र नभएर समुदायको आफ्नै ‘बहस गर्ने माध्यम’ पनि बनेको छ।

औपचारिक मञ्चमा भन्न कठिन हुने विषयलाई पनि देउडाको भाकामा व्यङ्ग्यात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गर्न सकिने भएकाले यसले समाजको वास्तविक चित्रसमेत देखाउने गर्छ।

परदेशी फर्किएपछि गाउँ भरिभराउ:

गौरा पर्वसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो,घर फर्किने परम्परा।

काम, अध्ययन र रोजगारीका लागि भारतलगायत विभिन्न देश तथा देशभित्रकै अन्य सहरमा पुगेका सुदूरपश्चिमेलीहरू पर्व मनाउन गाउँ फर्किने गर्छन्। वर्षभरि सुनसानजस्तै देखिने कतिपय गाउँहरू गौरा लागेपछि एकाएक भरिभराउ हुन्छन्।

आफन्त भेटघाट, पारिवारिक जमघट र सामूहिक पूजा–आराधनाले गाउँमा नयाँ ऊर्जा थप्छ। टाढिएका आफन्तसँग भेट हुने भएकाले गौरा धेरै परिवारका लागि भावनात्मक पुनर्मिलनको अवसर पनि हो।

विशेषगरी भारतका विभिन्न सहरमा रोजगारी गर्दै आएका सुदूरपश्चिमेलीहरू गौरा मनाउन घर फर्किने गरेका छन्। उनीहरूको आगमनसँगै गाउँमा चहलपहल बढ्ने मात्र होइन, पर्वको सामाजिक पक्ष पनि थप जीवन्त बन्ने गर्छ।

महिलाको महत्वपूर्ण भूमिका:

गौरा पर्वका अधिकांश प्रारम्भिक धार्मिक विधिमा महिलाको सक्रिय सहभागिता देखिन्छ। बिरुडा भिजाउनेदेखि लिएर पूजा–आराधना र दुवधागो चढाउनेसम्मका परम्परामा महिलाको भूमिका महत्वपूर्ण छ।

व्रत बस्ने, पूजा सामग्री तयार गर्ने र पर्वका विधि पूरा गर्ने काममा महिलाहरू अग्रमोर्चामा रहन्छन्। यसले गौरा पर्व धार्मिक आस्थासँगै पुस्तौँदेखि महिलाहरूले संरक्षण गर्दै आएको सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरता पनि देखाउँछ।

गौरा पर्वका विधि घरबाट सुरु भएर समुदायसम्म पुग्छन्। त्यसैले व्यक्तिगत आस्था र सामूहिक संस्कृति दुवैलाई जोड्ने पर्वका रूपमा गौराको महत्व रहेको देखिन्छ।

पहाडदेखि तराईसम्म एउटै सांस्कृतिक धागो:

सुदूरपश्चिमको पहाडी भूगोलमा विकसित गौरा अहिले पहाडमा मात्र सीमित छैन। बसाइँसराइका कारण कैलाली र कञ्चनपुर लगायत तराईका जिल्लामा पुगेका पहाडी समुदायले पनि आफ्नै ठाउँमा गौरा मनाउँदै आएका छन्।

यसले पर्वको सांस्कृतिक दायरा विस्तार गरेको छ । भूगोल परिवर्तन भए पनि संस्कार र परम्परालाई निरन्तरता दिने प्रयासले गौरा सुदूरपश्चिमेली पहिचानसँग कति गहिरो रूपमा जोडिएको छ भन्ने देखाउँछ।

सुदूरपश्चिमको यो सांस्कृतिक परम्परा नेपालमा मात्र सीमित छैन। भारतको उत्तराखण्डस्थित कुमाउ र गढवाल क्षेत्रमा समेत गौरा आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताअनुसार मनाइन्छ।

भाषा, भेषभूषा, परम्परा र सांस्कृतिक अभ्यासमा देखिने समानताले सीमापारिका समुदायबीचको पुरानो सांस्कृतिक सम्बन्धलाई समेत उजागर गर्छ।

नयाँ पुस्तासम्म पुग्दै देउडा:

परम्परागत पर्वहरू आधुनिक जीवनशैलीका कारण परिवर्तन भइरहेका बेला गौरा भने अझै पनि सुदूरपश्चिमको सामाजिक जीवनमा बलियो रूपमा स्थापित छ। यद्यपि यसको निरन्तरताका लागि नयाँ पुस्ताको सहभागिता महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ।

गाउँमा हुने देउडा खेलमा वृद्धदेखि युवासम्म सहभागी हुने गर्छन्। कतिपय ठाउँमा नयाँ पुस्ताले पुराना भाका सिक्ने र आफ्नै शब्दमा समसामयिक विषय उठाउने गरेका छन्।

यसरी हेर्दा गौरा परम्पराको पुनरावृत्ति मात्र होइन, हरेक वर्ष नयाँ पुस्ताले त्यसलाई आफ्नै तरिकाले ग्रहण गर्ने सांस्कृतिक प्रक्रिया पनि हो।

देउडामा पुराना कथा र गाथासँगै आजको राजनीति, समाज, प्रविधि, बेरोजगारी, विदेशिने बाध्यता र सामाजिक परिवर्तनका विषय प्रवेश गर्नु त्यसकै उदाहरण हो।

संस्कृति जोगाउने साझा पर्व:

गौरा पर्वले धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक सद्भावलाई एउटै ठाउँमा ल्याउँछ। पर्वका अवसरमा हुने सामूहिक भेला र देउडा खेलले समुदायबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउने भूमिका खेल्छ।

सुख–दुःख बाँड्ने, आफन्त भेट्ने र समुदायका सदस्यबीच आत्मीयता बढाउने अवसरका रूपमा पनि गौरालाई लिइन्छ।

त्यसैले गौरा सुदूरपश्चिमको पात्रोमा आउने एउटा पर्व मात्र होइन, यहाँको सामाजिक स्मृति र सांस्कृतिक पहिचानलाई निरन्तरता दिने माध्यम पनि हो।

अठवालीको दिन गौरा खलामा बज्ने मादल, घन्किने देउडाको भाका र सामूहिक पूजाआजाबीच सुदूरपश्चिमले आफ्नै पहिचान दोहोर्‍याइरहेको छ।

परदेशिएका फर्किएका छन्। गाउँका आँगन फेरि भरिएका छन्। मन्दिरमा पूजा भइरहेको छ। देउडामा कहिले देवीदेवताका गाथा गाइँदैछ, कहिले समाजका विकृतिमाथि व्यङ्ग्य भइरहेको छ।

यही मिश्रणमा सुदूरपश्चिमको गौरा जीवन्त छ,आस्थामा, संस्कृतिमा, सम्बन्धमा र देउडाको भाकामा।