तोमनाथ उप्रेतीL

मानव सभ्यताको इतिहास विजयको इतिहास हो। आगोमाथिको विजय। नदीमाथिको विजय। रोगमाथिको विजय। समुद्रमाथिको विजय। आकाशमाथिको विजय। अन्ततः अन्तरिक्षसम्मको यात्रा। प्रत्येक सफलताले मानिसलाई अझ शक्तिशाली बनायो।

विज्ञानले आँखाको क्षितिज फराकिलो बनायो। प्रविधिले हातको पहुँच बढायो। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मस्तिष्कको क्षमता विस्तार गर्‍यो। आज मानिस चन्द्रमामा पुगेको छ। मङ्गल ग्रहमा यान उतारेको छ। समुद्रको गहिराइ नापेको छ। अणुको सूक्ष्म संसारदेखि ब्रह्माण्डको अनन्त विस्तारसम्म ज्ञानको उज्यालो फैलाएको छ। यी उपलब्धि मानव प्रतिभाका गौरवशाली अध्याय हुन्।

तर प्रत्येक विजयसँग एउटा अदृश्य जोखिम पनि जन्मियो। मानिसले उपलब्धिलाई शक्ति मात्र होइन, सर्वशक्तिमान् हुने प्रमाण ठान्न थाल्यो। उसले प्रकृतिलाई साथीभन्दा बढी प्रतिस्पर्धी सम्झियो। जित्ने भाषाले बुझ्ने भाषालाई ओझेलमा पार्न थाल्यो।

यहीँबाट एउटा मौन भ्रम सुरु हुन्छ।

प्रकृति जितिने वस्तु होइन। प्रकृति बुझिने सत्य हो। उसलाई आदेश दिन सकिँदैन। केवल सम्मान गर्न सकिन्छ। उसलाई बाँध्न सकिँदैन। केवल सहयात्रा गर्न सकिन्छ। मानिसले धेरै कुरा जितेको छ, तर प्रकृतिलाई होइन। किनकि प्रकृति कुनै शत्रु होइन, जीवनको मूल स्रोत हो। यही सत्य बिर्सिँदा सभ्यता शक्तिशाली त देखिन्छ, तर भित्रभित्रै कमजोर बन्दै जान्छ।

प्रकृतिले मानिससँग कहिल्यै प्रतिस्पर्धा गरेकी छैन। उसले कहिल्यै युद्धको घोषणा गरेकी छैन। उसले कसैलाई चुनौती दिएको छैन। तर मानिसले भने प्रकृतिमाथि विजयको भाषा बोल्न थालेको छ। यही भाषाभित्र आधुनिक सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो दार्शनिक त्रुटि लुकेको छ। किनभने प्रकृति जितिने वस्तु होइन; बुझिने अस्तित्व हो। प्रकृतिलाई नियन्त्रण गर्न खोज्नु भनेको समुद्रलाई मुठीभित्र थुन्न खोज्नुजस्तै हो।

पूर्वीय दर्शनले हजारौँ वर्षअघि नै यो सत्य उद्घोष गरिसकेको थियो। उपनिषद्हरूले सम्पूर्ण जगत्लाई एउटै चेतनाको अभिव्यक्ति माने। मानिस र प्रकृतिबीच स्वामी–दासको सम्बन्ध होइन, सहअस्तित्वको सम्बन्ध रहेको उनीहरूको निष्कर्ष थियो। “ईशावास्यमिदं सर्वम्” यस सम्पूर्ण जगत्मा एउटै सार्वभौम चेतनाको वास छ। यस्तो दृष्टिले हेर्दा हिमाल, नदी, वन, आकाश र मानव अलग–अलग सत्ता होइनन्, एउटै अस्तित्वका विविध अभिव्यक्तिहरू हुन्। त्यसैले प्रकृतिमाथि आक्रमण गर्नु अन्ततः आफ्नै अस्तित्वमाथि आक्रमण गर्नु हो।

लाओत्सेले भनेका छन्, प्रकृतिलाई हतार छैन। तर उसका सबै कार्य समयमै सम्पन्न हुन्छन्। यही वाक्य आधुनिक सभ्यतामाथिको गम्भीर व्यङ्ग्य पनि हो। मानिस दौडिरहेको छ। विकास दौडिरहेको छ। अर्थतन्त्र दौडिरहेको छ। प्रविधि दौडिरहेको छ। तर प्रकृति भने मौन छ। ऊ हतार गर्दिन। ऊ प्रतिक्रिया दिँदिन। केवल सन्तुलन खोज्छ। जब सन्तुलन बिग्रन्छ, तब उसका नियमहरू स्वतः सक्रिय हुन्छन्।

भूकम्प प्रतिशोध होइन। बाढी क्रोध होइन। हिमपहिरो सजाय होइन। ती प्रकृतिका नैसर्गिक प्रक्रियाहरू हुन्। मानिसले तिनलाई विपत्ति भन्छ, किनकि मानिसले आफूलाई केन्द्रमा राखेर संसारलाई व्याख्या गर्छ। प्रकृतिको दृष्टिले भने यी सबै परिवर्तनको शाश्वत चक्र मात्र हुन्।

भगवान् गौतम बुद्धले संसारको मूल नियमलाई अनित्य भने। कुनै पनि वस्तु स्थायी छैन। हिमाल पनि परिवर्तनशील छ। नदी पनि परिवर्तनशील छ। मानिस पनि परिवर्तनशील छ। सभ्यता पनि परिवर्तनशील छ। यही अनित्यता बुझ्न नसक्दा मानिस स्थायित्वको भ्रममा बाँच्छ। ऊ हिमाललाई स्थिर देख्छ, त्यसैले उसलाई आफ्नो विजय सम्भव लाग्छ। तर हिमाल पनि निरन्तर बदलिइरहेको हुन्छ। हिउँ पग्लिरहेको हुन्छ। चट्टानहरू सर्दै हुन्छन्। पृथ्वीको भित्री ऊर्जा कहिल्यै विश्राम लिँदैन।

यसैले प्रकृतिको मौनता निष्क्रियता होइन; अपरिमेय शक्ति हो।

आज संसारले जलवायु परिवर्तनका रूपमा यही मौन शक्तिको संकेत देखिरहेको छ। हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। समुद्रको सतह बढिरहेको छ। अस्वाभाविक वर्षा, डढेलो, सुख्खा र हिमताल विस्फोट सामान्य घटनाजस्तै देखिन थालेका छन्। यी घटनाहरूलाई  वातावरणीय समस्या भन्नु पर्याप्त हुँदैन। यी त आधुनिक सभ्यताको दार्शनिक संकटका संकेत हुन्। मानिसले आफूलाई प्रकृतिभन्दा बाहिर राखेर विकासको अवधारणा निर्माण गर्‍यो। यही विभाजन आजको संकटको मूल कारण बनेको छ।

हामी वन काटेर शहर बनाउँछौँ। नदीलाई बाँधेर प्रगति मापन गर्छौँ। हिमाललाई विजयको प्रतीक बनाउँछौँ। अनि जब प्रकृतिको सन्तुलन खल्बलिन्छ, त्यसको दोष प्रकृतिलाई दिन्छौँ। यो विडम्बना होइन भने के हो? घाउ हामीले बनाउँछौँ, पीडाको दोष पृथ्वीलाई दिन्छौँ।

यही सन्दर्भमा विश्वप्रसिद्ध नेपाली पर्वतारोही निम्स पुर्जासँग सम्बन्धित घटनाले गहिरो दार्शनिक प्रश्न उठाएको छ। यो कुनै व्यक्तिको क्षमतामाथिको प्रश्न होइन। साहसमाथिको प्रश्न पनि होइन। यो मानव सीमाबोधको प्रश्न हो। संसारका सबैभन्दा कठिन हिमालहरू आरोहण गर्ने अदम्य साहस भएका व्यक्ति पनि प्रकृतिको विशाल काखमा हराउन सक्छन्। यस घटनाले एउटा शाश्वत सत्य स्मरण गराउँछ—साहस महान् हुन सक्छ, तर प्रकृतिभन्दा ठूलो कहिल्यै हुँदैन।

हिमालले कसैलाई जितको प्रमाणपत्र दिँदैन। मानिस आफैँ विजयको भाषा निर्माण गर्छ। प्रकृतिका लागि न विजेता हुन्छन्, न पराजित। उसका लागि सबै प्राणी समान हुन्। हिमालमा राजा र सामान्य मानिसको एउटै श्वास चल्छ। त्यहाँ पद, प्रतिष्ठा, सम्पत्ति र प्रसिद्धिले काम गर्दैन। त्यहाँ केवल प्रकृतिको नियम लागू हुन्छ। यही नियम नै अस्तित्वको सबैभन्दा निष्पक्ष संविधान हो।

भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई स्मरण गराउँछन्—अहङ्कारबाट जन्मिएको कर्तापन नै मोहको मूल हो। मानिसले “मैले गरें”, “मैले जितें”, “मैले नियन्त्रण गरेँ” भन्ने भाव पाल्नेबित्तिकै ऊ सत्यबाट टाढा जान थाल्छ। वास्तवमा मानिस कर्म गर्न सक्छ; परिणाममाथि उसको पूर्ण नियन्त्रण कहिल्यै हुँदैन। प्रकृतिको विशाल व्यवस्थाभित्र मानव प्रयास एउटा सानो तर अर्थपूर्ण अंश मात्र हो।

हामीले प्रविधि बनाउन सक्छौँ। मौसम बनाउन सक्दैनौँ।हामीले पुल बनाउन सक्छौँ। नदीको स्वभाव बदल्न सक्दैनौँ।हामीले विमान उडाउन सक्छौँ। हावाको दिशा आदेश दिन सक्दैनौँ।हामीले हिमाल चढ्न सक्छौँ। हिमाललाई जित्न सक्दैनौँ।

यही सीमाबोध नै ज्ञानको पहिलो खुड्किलो हो। जहाँ अहङ्कार समाप्त हुन्छ, त्यहीँबाट दर्शन प्रारम्भ हुन्छ। जहाँ विजयको भाषा मौन हुन्छ, त्यहीँबाट सहअस्तित्वको भाषा जन्मिन्छ। मानव सभ्यताले अब यही नयाँ भाषा सिक्नुपर्छ। किनकि प्रकृतिको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा विनम्रता हो।

सभ्यताको वास्तविक उन्नति शक्ति विस्तारमा होइन, चेतनाको विस्तारमा मापन गरिनुपर्छ। मानवले कति अग्लो भवन बनायो भन्नेभन्दा पनि उसले पृथ्वीलाई कति सुरक्षित छोड्यो भन्ने प्रश्न भविष्यको इतिहासले सोध्नेछ। मानिसले कति तीव्र गतिमा यात्रा गर्‍यो भन्नेभन्दा पनि उसले आफ्नो यात्रामा कति जीवन बचायो भन्ने कुरा नै सभ्यताको नैतिक सूचक बन्नेछ। इतिहासले अन्ततः आविष्कारभन्दा विवेकलाई ठूलो मान्यता दिन्छ।

आधुनिक युगले मानिसलाई प्रकृतिमाथि अधिकारको भाषा सिकायो। अब समयले उसलाई उत्तरदायित्वको भाषा सिकाइरहेको छ। अधिकारको अन्त्य स्वार्थमा हुन्छ, तर उत्तरदायित्वको आरम्भ करुणाबाट हुन्छ। करुणा नै सभ्यताको उच्चतम अभिव्यक्ति हो। जहाँ करुणा समाप्त हुन्छ, त्यहाँ विकास पनि विनाशको अर्को नाम बन्छ।

उपनिषद्हरूले सम्पूर्ण सृष्टिलाई एउटै जीवनचेतनाको विस्तार मानेका छन्। “वसुधैव कुटुम्बकम्” को आदर्शले पृथ्वीलाई सम्पत्तिको रूपमा होइन, परिवारको रूपमा हेर्छ। परिवारमाथि अधिकार चलाइँदैन; परिवारसँग सहअस्तित्वमा बाँचिन्छ। यही दर्शन आजको विश्वले पुनः सिक्नुपर्ने अवस्था आएको छ। जलवायु परिवर्तनले वास्तवमा वैज्ञानिक चेतावनीभन्दा पहिले नैतिक चेतावनी दिएको छ।

महात्मा गान्धीले भन्नुभएको थियो, “पृथ्वीमा प्रत्येक मानिसको आवश्यकताका लागि पर्याप्त छ, तर प्रत्येक मानिसको लोभका लागि पर्याप्त छैन।”यो भनाइ आजको पर्यावरणीय संकटको सबैभन्दा गहिरो व्याख्या हो। पृथ्वी थाकेकी छैन; मानिसको अतृप्त लोभले पृथ्वीलाई थकाएको हो। समस्या जनसङ्ख्याको मात्र होइन, असन्तुलित उपभोगको पनि हो। समस्या विकासको होइन, विवेकविहीन विकासको हो।

मानिसले सधैँ शिखर चुम्ने सपना देख्यो। तर शिखरको पनि आफ्नै मौन भाषा हुन्छ। हिमालले कहिल्यै आफूलाई जित्न आग्रह गर्दैन। उसले केवल धैर्य, अनुशासन, संयम र विनम्रताको परीक्षा लिन्छ। जो मानिस शिखरमा पुगेर पनि विनम्र रहन सक्छ, उसैले वास्तवमा हिमालको दर्शन बुझेको हुन्छ। अन्यथा आरोहण चेतनाको यात्रा बन्दैन।

विश्वप्रसिद्ध पर्वतारोही निम्स पुर्जाको प्रसङ्गलाई पनि यही सन्दर्भमा सम्झनुपर्छ। उहाँको साहस, अनुशासन र असाधारण योगदानले नेपाली पहिचानलाई विश्वमञ्चमा गौरवान्वित बनाएको छ। तर प्रकृतिसँग सम्बन्धित कुनै पनि जोखिमपूर्ण घटनाले हामीलाई एउटा शाश्वत सत्य सम्झाउँछ,प्रकृतिको अगाडि मानिसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति पनि सीमित हुन्छ। यो पराजयको दर्शन होइन; सीमाबोधको दर्शन हो। सीमाबोधले मानिसलाई कमजोर बनाउँदैन; परिपक्व बनाउँछ।

पूर्वीय दर्शनमा विनयलाई ज्ञानको पहिलो लक्षण मानिएको छ। जसले आफ्नो सीमालाई चिन्दैन, उसले सत्यलाई पनि चिन्न सक्दैन। अहङ्कारले ज्ञानको ढोका बन्द गर्छ, विनम्रताले त्यसलाई खोल्छ। त्यसैले प्रकृतिको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा विज्ञानको विरोध होइन; विज्ञानलाई विवेकसँग जोड्ने आग्रह हो। विज्ञानले साधन दिन्छ, तर साधनको नैतिक उपयोग दर्शनले सिकाउँछ।

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युग छ। रोबोटले काम गरिरहेका छन्। एल्गोरिदमले निर्णय गर्न थालेका छन्। मानिसको बौद्धिक क्षमता अभूतपूर्व रूपमा विस्तार भएको छ। तर एउटा प्रश्न अझै अनुत्तरित छ—के बुद्धिमत्ता बढ्दै जाँदा बुद्धि पनि बढेको छ? सूचना बढेको छ, तर आत्मबोध कति बढ्यो? प्रविधि परिष्कृत भयो, तर चेतना कति परिष्कृत भयो? यदि उत्तर नकारात्मक छ भने सभ्यताको संकट बाहिर होइन, भित्र छ।

पृथ्वीको रक्षा गर्ने पहिलो स्थान मानवको चेतना हो। वास्तवमा पर्यावरणीय आन्दोलन जंगलबाट सुरु हुँदैन; मनबाट सुरु हुन्छ। नदी सफा गर्नु आवश्यक छ, तर लोभ सफा गर्नु अझ आवश्यक छ। हिमाल जोगाउनु आवश्यक छ, तर अहङ्कार गलाउनु अझ आवश्यक छ। वातावरणीय संरक्षण आत्मसंस्कृतिको विषय  हो।

प्रकृतिले हामीलाई प्रत्येक दिन शिक्षा दिइरहेकी छ। सूर्य उदाउँदा कुनै पुरस्कार माग्दैन। नदी बग्दा कुनै प्रशंसा खोज्दैन। रूखले फल दिँदा कुनै सम्झौता गर्दैन। बादलले वर्षा गर्दा कुनै सीमा कोर्दैन। प्रकृतिको सम्पूर्ण अस्तित्व निस्वार्थ कर्मको मौन व्याख्या हो। यही कारण पूर्वीय चिन्तनले प्रकृतिलाई गुरु मानेको हो।

सभ्यताको भविष्य प्रविधि र प्रकृतिबीचको युद्धमा छैन, दुवैको सन्तुलित सहकार्यमा छ। विज्ञानलाई अस्वीकार गरेर मानवता अघि बढ्न सक्दैन। तर विज्ञानलाई नै अन्तिम सत्य मानेर पनि मानवता सुरक्षित रहन सक्दैन। विज्ञानले शक्ति दिन्छ, दर्शनले दिशा दिन्छ। शक्ति दिशाविहीन भयो भने विनाश हुन्छ। दिशा शक्तिविहीन भयो भने प्रगति सम्भव हुँदैन। त्यसैले भविष्यको सभ्यता विज्ञान र विवेक, प्रविधि र करुणा, विकास र पर्यावरणबीचको समन्वयमा निर्माण हुनेछ।

आज पृथ्वीले मानिससँग एउटा प्रश्न गरिरहेकी छ “तिमीले मलाई कति उपयोग गर्‍यौ?” होइन। “तिमीले मलाई कति बुझेका छौ?” यही प्रश्नको उत्तरमा मानव सभ्यताको भविष्य निर्भर छ।हामी पृथ्वीका मालिक होइनौँ। हामी उत्तराधिकारी पनि होइनौँ। हामी त केवल केही समयका लागि यहाँ आएका यात्रु हौँ। यात्रुले सरायघर जलाउँदैन; सुरक्षित छोडेर जान्छ। यही नै प्रकृतिप्रतिको नैतिक उत्तरदायित्व हो।

मानिसले प्रकृतिसँग लडेर केही समयका लागि इतिहास बनाउन सक्छ। तर प्रकृतिलाई हराएर कहिल्यै भविष्य बनाउन सक्दैन। किनकि प्रकृतिको विजय कुनै युद्धको विजय होइन, जीवनको विजय हो। मानिसको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि प्रकृतिसँग समरस भएर बाँच्न सिक्नु हो। यही समरसतामा सभ्यताको दीर्घायु छ। यही विनम्रतामा ज्ञानको उज्यालो छ। र यही चेतनामा मानवताको वास्तविक भविष्य सुरक्षित छ।