(नियात्रा)

 तोमनाथ उप्रेती:   

बिहानको पहिलो उज्यालोले काठमाडौँलाई बिस्तारै ब्युँझाइरहेको थियो। शिवपुरीको टुप्पोमाथि घामको पहिलो किरण झुल्किँदै थियो। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलतर्फ जाँदै गर्दा मेरो मनमा एउटा अनौठो प्रश्न उठ्यो नेपाललाई वास्तवमा चिन्ने हो भने कहाँ पुग्नुपर्छ? राजधानीमा? कि नक्साको किनारमा पुगेर मात्र देशको केन्द्र भेटिन्छ? यही प्रश्नले मेरो यात्राको सुरुआत गरायो।

गन्तव्य थियो सुदूरपश्चिम। नेपालको भूगोलको अन्तिम किनारा, तर सभ्यताको एउटा गहिरो सुरुआत। यस्तो भूमि, जहाँ हिमाल केवल उचाइका प्रतीक होइनन्, विश्वासका शिखर हुन्। जहाँ जंगल जीवनका मौन विश्वविद्यालय हुन्। जहाँ नदीहरू पानी मात्र बगाउँदैनन्, इतिहास र सभ्यताका कथाहरू पनि बगाउँछन्। र जहाँ मानिसहरू केवल नागरिक होइनन्, संघर्ष, आत्मसम्मान र धैर्यका जीवित इतिहास हुन्।

काठमाडौंबाट धनगढीतर्फको उडान समयका हिसाबले छोटो थियो, तर अनुभूतिको दूरी अत्यन्त लामो। जहाजले महाभारत पर्वतशृङ्खला पार गर्दै पश्चिमको विशाल आकाश समात्यो। झ्यालबाट तल हेर्दा नेपाल एउटा जीवित चित्रझैँ फैलिएको थियो। कतै हरिया पहाडहरू थिए, कतै गहिरा नदीहरू आफ्नै लयमा बगिरहेका थिए। घना वनहरू पृथ्वीलाई हरियो वस्त्रझैँ ढाकिरहेका थिए, अनि साना बस्तीहरू प्रकृतिको काखमा न्यानो गरी बसेका थिए। जति माथिबाट देशलाई हेरेँ, त्यति एउटा गहिरो अनुभूति जाग्यो देश नक्साका सीमारेखामा बस्दैन; देश मानिसहरूको जीवन, संस्कृति, संघर्ष र स्मृतिमा बस्छ।

केहीबेरपछि जहाज धनगढीको आकाशमा झर्न थाल्यो। अवतरणसँगै हावाको स्वाद फेरिएको अनुभूति भयो। काठमाडौँको चिसो पहाडी स्पर्शभन्दा फरक, यहाँ तराईको न्यानोपन थियो। सालका वनको माटोको सुगन्ध थियो। खुला फाँटहरूको विशालता थियो। अनि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, सुदूरपश्चिमको सहज, आत्मीय र मुस्कुराइरहेको स्वागत थियो। यही मुस्कानले मलाई पहिलो क्षणमै अनुभूति गरायो यात्रा केवल नयाँ ठाउँमा पुग्नु होइन, नयाँ आत्मीयता भेट्नु पनि हो।

धनगढीमा जहाजबाट ओर्लिएपछि जंगलको सुगन्धले पहिलो स्वागत गर्‍यो। त्यससँगै सुदूरपश्चिमका मानिसहरूको सहज मुस्कानले यात्रालाई आत्मीय बनाइदियो। कहिलेकाहीँ कुनै ठाउँको पहिचान त्यसका भवन, सडक वा बजारले होइन, त्यहाँका मानिसहरूको व्यवहारले गराउँछ। यही आत्मीय मुस्कानले मलाई महसुस गरायो म कुनै अपरिचित भूभागमा होइन, आफ्नै देशको अर्को हृदयमा प्रवेश गर्दैछु।

त्यहाँबाट हाम्रो यात्रा खप्तडतर्फ सुरु भयो। धनगढीको समथर भूमि विस्तारै पछाडि छुट्दै गयो। सडक उकालोतर्फ चढ्न थाल्यो। सालका घना वनहरूले दुवैतर्फ हरियो सुरुङ बनाएका थिए। चुरे पर्वतका शृङ्खलाहरू क्रमशः नजिकिँदै गए। तल गहिरा खोँचमा नदीहरू चट्टानसँग खेल्दै आफ्नै लयमा बगिरहेका थिए। प्रत्येक घुम्तीले नयाँ दृश्य खोलिदिन्थ्यो र प्रत्येक दृश्यले नयाँ प्रश्न जन्माइदिन्थ्यो। यात्रा केवल दूरी छोट्याइरहेको थिएन; उसले नेपालको अर्को अनुहार पनि विस्तारै खोल्दै लगिरहेको थियो। मन बारम्बार एउटै निष्कर्षतर्फ पुग्थ्यो सुदूरपश्चिमलाई नजिकबाट नदेखेसम्म नेपाललाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सकिँदैन।

दिन ढल्दै गर्दा हामी खप्तडको काखमा पुग्यौँ। साँझको सुनौलो प्रकाशले पहाडहरूलाई न्यानो रंगले रङ्गाइरहेको थियो। भोलिपल्ट बिहान पहिलो किरणसँगै हामी खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जतर्फ लाग्यौँ। केही पाइला हिँड्नासाथ मनमा एउटा गहिरो अनुभूति जाग्यो—यदि प्रकृतिले कहिल्यै ध्यान गरेको छ भने त्यो यही खप्तडमा गरेको हुनुपर्छ। चारैतिर देवदार र ओकका घना वन फैलिएका थिए। लालीगुराँसका फूलहरूले हरियालीलाई रङ्ग दिएका थिए। विशाल घाँसे मैदानहरू क्षितिजसम्म फैलिएका थिए। हावामा जङ्गली फूलहरूको मन्द सुवास घुलिएको थियो। चराहरूको मधुर स्वर वातावरणमा गुञ्जिरहेको थियो। तर ती सबैभन्दा माथि एउटा यस्तो मौनता थियो, जसलाई केवल अनुभव गर्न सकिन्थ्यो। त्यो मौनता सुनिन्थ्यो। खप्तडमा हिँड्दा लाग्थ्यो, मानौँ सम्पूर्ण पृथ्वी नै ध्यानमा बसेकी छ र मानिस त्यस ध्यानको साक्षी मात्र हो।

खप्तड बाबाको आश्रम पुग्दा केही वृद्ध साधुहरू मौन साधनामा लीन थिए। त्यहाँ कुनै ठूलो भीड थिएन। कुनै प्रदर्शन थिएन। कुनै धार्मिक आडम्बर थिएन। केवल साधना, एकान्त र आत्मसंवाद थियो। त्यही क्षण बुद्धको एउटा वचन मनमा आयो—“शान्ति बाहिर खोजेर पाइँदैन।” सायद यही सत्यका कारण खप्तड बाबाले शहरको भीडभन्दा हिमालको मौनतालाई रोजेका थिए। मानिसले कहिलेकाहीँ संसारलाई बुझ्न भीडको आवाज होइन, आफ्नै अन्तरमनको मौनता सुन्नुपर्छ। सभ्यताको वास्तविक यात्रा बाहिरबाट होइन, भित्रबाट सुरु हुन्छ भन्ने शिक्षा खप्तडले सहज रूपमा दिइरहेको थियो।

खप्तडको त्यो आध्यात्मिक अनुभूतिलाई मनमा बोकेर यात्रा अझै अगाडि बढ्यो। अनेकौँ पहाडी बस्ती, खोला, वन र उकालाहरू पार गर्दै अन्ततः हामी बडीमालिकाको पवित्र भूमिमा पुग्यौँ। अर्को बिहान त्यहाँको दृश्य पृथ्वीमा होइन, आकाशमै जन्मिएको जस्तो लाग्यो। पूर्व क्षितिजबाट सूर्य बिस्तारै उदाउँदै थियो। घाँसे मैदानभरि शीतका थोपाहरू मोतीझैँ चम्किरहेका थिए। हावामा हिमालको चिसोपन थियो। वरिपरि फैलिएको मौनताले मनलाई अनौठो शान्तिले भरिदिएको थियो। त्यहाँ समयले पनि हतार गर्न छोडेको रहेछ। लाग्थ्यो, प्रकृतिले मानिसलाई कहिलेकाहीँ रोकिएर बाँच्न, मौन भएर सुन्न र विनम्र भएर अनुभूति गर्न यस्तै स्थानहरू बनाएकी हो।

बडीमालिकाको पवित्र लेकलाई पछाडि छोड्दै हाम्रो यात्रा अझै उत्तर–पश्चिमतर्फ मोडियो। सडक क्रमशः साँघुरो हुँदै गयो। पहाडहरू झन् उग्र देखिन थाले। तल गहिरा खोँचमा नदीहरू गर्जिरहेका थिए भने माथि बादलहरूले हिमालको काख अँगालिरहेका थिए। केहीबेरपछि मोबाइलको सिग्नल हरायो। आधुनिक संसारसँगको सम्पर्क एकाएक टुट्यो। तर त्यही क्षण प्रकृतिसँगको सम्बन्ध झन् गहिरो हुँदै गयो। निरन्तर बजिरहने फोन, सूचना र डिजिटल व्यस्तताबाट मुक्त भएपछि मनले वरिपरिको मौनतालाई सुन्न थाल्यो। त्यतिबेला एउटा अनौठो अनुभूति भयो,सभ्यता कहिलेकाहीँ नेटवर्क भएको ठाउँमा होइन, नेटवर्क हराएको ठाउँमा भेटिन्छ। मानिसले बाहिरी संसारसँगको सम्पर्क केही समयका लागि तोड्न सकेपछि मात्र आफ्नै अन्तरमनसँग पुनः परिचित हुन सक्छ।

हाम्रो अर्को गन्तव्य थियो—अपी–नम्पा संरक्षण क्षेत्र। नेपालको सबैभन्दा कान्छो संरक्षण क्षेत्र, तर प्रकृतिको हिसाबले सबैभन्दा पुरानो पुस्तक। यहाँका प्रत्येक हिमाल, प्रत्येक चट्टान, प्रत्येक खोँच र प्रत्येक खोलाले लाखौँ वर्षको भूगर्भीय इतिहास आफ्ना तहहरूमा सुरक्षित राखेका छन्। यो पृथ्वीले आफ्नै आत्मकथा लेखेको एउटा खुला ग्रन्थालय हो। यहाँ पाइला टेक्दा लाग्थ्यो, हामी कुनै नयाँ ठाउँमा होइन, समयभन्दा पनि पुरानो संसारमा प्रवेश गर्दैछौँ, जहाँ प्रकृतिले आफ्ना नियमहरू अझै अपरिवर्तित राखेकी छ।

यहाँबाट यात्रा पैदल सुरु भयो। घना ओक, सल्ला र लालीगुराँसका वनहरूबीच साँघुरो पदमार्ग बिस्तारै उकालो लाग्दै थियो। रुखका बाक्ला पातबीचबाट छिरेका घामका किरणहरूले भुइँमा सुनौलो आकृतिहरू कोर्थे। कतै चराहरूको मधुर स्वर सुनिन्थ्यो, कतै हावाले रुखका हाँगाहरू हल्लाउँदै आफ्नै संगीत सिर्जना गरिरहेकी थिई। बाटो काट्दै साना–साना खोलाहरू निरन्तर बगिरहेका थिए। उनीहरूले कुनै भाषा बोल्दैनथे, कुनै धर्म मान्दैनथे, कुनै जाति चिन्दैनथे। तर जसले पनि हात थाप्यो, उसको तिर्खा मेटाइदिन्थे। ती स्वच्छ खोलाहरूलाई हेर्दा एउटा गहिरो सत्य मनमा आयो—प्रकृतिको सबैभन्दा ठूलो धर्म सेवा रहेछ। ऊ कसैसँग केही माग्दिन। ऊ केवल दिन जान्छ। नदी बगेर दिन्छ, रुख फलाएर दिन्छ, वनले श्वास दिन्छ, हिमालले पानी दिन्छ। सायद मानव सभ्यताले प्रकृतिबाट सिक्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो—साँचो महानता अधिकार जमाउनमा होइन, निःस्वार्थ रूपमा जीवन बाँड्नमा हुन्छ।

उकालो लगातार चढ्दै जाँदा बादलको सेतो पर्दा विस्तारै खुल्न थाल्यो। केही क्षणअघि मात्र आकाशसँग मिसिएको जस्तो देखिएको एउटा विशाल हिमशिखर विस्तारै आफ्नो सम्पूर्ण भव्यतासहित आँखाअगाडि प्रकट भयो। त्यो थियो—अपी हिमाल। सेतो। शान्त। विराट। उसको उपस्थितिमा कुनै प्रदर्शन थिएन, कुनै गर्व थिएन। ऊ हजारौँ वर्षदेखि उही स्थानमा उभिएको थियो, समयका अनगिन्ती परिवर्तनहरूको मौन साक्षी बनेर। त्यस क्षण मलाई लाग्यो, त्यो कुनै साधारण हिमाल होइन; ध्यानमा लीन कुनै महर्षि हो, जसले बोल्नुभन्दा मौनतालाई ठूलो भाषा बनाएको छ। उसका हिमरेखाहरूमा धैर्य थियो, चट्टानहरूमा स्थिरता थियो, र मौनताभित्र एउटा गहिरो दर्शन लुकेको थियो। प्रकृतिले कहिलेकाहीँ शब्दबिना पनि मानिसलाई जीवनका सबैभन्दा ठूलो पाठ पढाउँछ, र अपी हिमाल त्यही मौन विश्वविद्यालय बनेर उभिएको थियो।

हिमाललाई धेरैबेर नियालिरहँदा अर्को विचार मनमा आयो। हिमालहरूले कहिल्यै आफ्नो उचाइको घोषणा गर्दैनन्। नदीहरूले आफ्नो लामो यात्राको प्रचार गर्दैनन्। रुखहरूले आफ्ना फलको विज्ञापन गर्दैनन्। सूर्य प्रत्येक बिहान उदाउँछ, तर कहिल्यै आफ्नो महानताको चर्चा गर्दैन। तर मानिसले भने सानो उपलब्धिलाई पनि संसारलाई सुनाउन आतुर हुन्छ। सायद प्रकृतिको वास्तविक महानता उसको मौनतामा छ। जो साँच्चिकै ठूलो हुन्छ, उसलाई आफ्नो ठूलोपन प्रमाणित गरिरहनुपर्दैन। ऊ आफ्नै अस्तित्वले बोल्छ। अपी हिमालको मौनताले यही सत्य मनभित्र गहिरोसँग लेखिदियो।

बाटोमा उच्च हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने ब्याँस समुदायका केही स्थानीयसँग भेट भयो। उनीहरू आफ्ना याकसँगै हिमाली जीवनको कठोरतालाई सहजतापूर्वक स्वीकार गर्दै बाँचिरहेका थिए। उनीहरूको जीवन अत्यन्त सरल थियो, तर अनुहारमा अद्भुत आत्मसम्मान झल्किन्थ्यो। उनीहरू प्रकृतिसँग लडेर होइन, प्रकृतिसँग सहयात्रा गरेर बाँचिरहेका थिए। कुराकानीका क्रममा एक वृद्धले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो, “हामी हिमालका मालिक होइनौँ। हिमालले हामीलाई बस्न दिएको हो।” सम्पूर्ण वातावरणीय दर्शन त्यही शब्दमा समेटिएको थियो। आधुनिक मानिसले पृथ्वीलाई आफ्नो सम्पत्ति ठान्ने भ्रम पालिरहेको बेला हिमालका काखमा बस्ने ती वृद्धले आफूलाई अझै अतिथि मात्र मानिरहेका थिए। त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ सहअस्तित्वको संस्कृति विनम्रताले निर्माण गर्छ।

केही दिनको कठिन यात्रापछि सैपाल हिमालअर्को अद्भुत गन्तव्य देखापर्‍यो। सुदूरपश्चिमको मौन सम्राट। यहाँ पर्यटकहरूको भीड थिएन। होटलहरूको चहलपहल थिएन। सामाजिक सञ्जालका लागि बनाइएका कृत्रिम दृश्यहरू थिएनन्। केवल हिमाल थियो। स्वच्छ हावा थियो। अनन्त मौनता थियो। यही कारण सैपाल अझै आफ्नै प्राकृतिक स्वरूपमा जीवित थियो। कहिलेकाहीँ कम चर्चित हुनु पनि प्रकृतिको सौभाग्य रहेछ। मानिसको अत्यधिक उपस्थितिले धेरै ठाउँको सौन्दर्य खोसिदिन्छ, तर सैपालले अझै आफ्नो मौलिकता जोगाएर राखेको थियो। त्यहाँ पुग्दा लाग्यो, संसारका सबैभन्दा सुन्दर ठाउँहरू प्रायः नक्साभन्दा मानिसको कल्पनाभन्दा टाढा लुकेर बसेका हुन्छन्।

त्यही रात टेन्टबाहिर निस्किएँ। आकाशभरि असंख्य ताराहरू झिलिमिली गरिरहेका थिए। सहरमा पनि यी तारा यतिनै हुन्छन्, तर हाम्रो व्यस्तता, कृत्रिम उज्यालो र हतारले उनीहरूलाई देख्न छोडेको मात्र हो। धेरैबेरसम्म म निःशब्द आकाश हेरिरहेँ। पृथ्वीमा मानिसले सीमा कोर्छ। देश छुट्याउँछ। पर्खाल बनाउँछ। स्वामित्वको दाबी गर्छ। तर आकाशले कुनै सीमा मान्दैन। एउटै तारामण्डल नेपालमाथि पनि चम्किन्छ, तिब्बतमाथि पनि, भारतमाथि पनि। प्रकृतिले मानिसलाई कहिल्यै विभाजन गर्दैन; विभाजन त मानिस आफैँले बनाएको भ्रम हो।

भोलिपल्ट बिहान हाम्रो यात्रा सुर्मा सरोवरतर्फ सुरु भयो। उचाइसँगै हावा पातलो हुँदै गयो। प्रत्येक पाइला पहिलेभन्दा कठिन बन्दै गयो। शरीर थाकिरहेको थियो। सास छोटो हुँदै थियो। तर अनौठो कुरा के थियो भने, मन भने झन् हलुका हुँदै गइरहेको थियो। कहिलेकाहीँ शरीरको थकानले नै मनभित्रका अनावश्यक बोझहरू बिस्तारै बोकिदिन्छ। कठिन यात्राले मानिसलाई कमजोर बनाउँदैन; उसलाई आफ्नै सीमासँग परिचित गराउँछ।

अन्ततः समुद्री सतहबाट करिब चार हजार तीन सय मिटरको उचाइमा फैलिएको सुर्मा सरोवर आँखाअगाडि खुल्यो। नीलो। निश्चल। अनुपम। त्यो ताल नभएर आकाशको एउटा टुक्रा पृथ्वीमा झरेको जस्तो लाग्थ्यो। वरिपरिका हिमालहरू त्यसको जलमा आफ्नै प्रतिबिम्ब हेर्दै मौन उभिएका थिए। हावाले पानीको सतहलाई हल्का छोइरहेको थियो, तर त्यसले तालको गहिरो शान्तिलाई भंग गर्न सकेको थिएन। त्यहाँ समय पनि स्थिर भएको जस्तो लाग्थ्यो। प्रकृतिको यस्तो सौन्दर्यलाई शब्दले वर्णन गर्न खोज्नु भनेको इन्द्रेणीलाई मुट्ठीमा कैद गर्न खोज्नुजस्तै थियो।

स्थानीय समुदायले सुर्मा सरोवरलाई अत्यन्त पवित्र मान्छन्। वर्षौँदेखि मानिसहरू टाढाटाढाबाट यहाँ आइपुग्छन्। कसैले पुण्यको खोजीमा, कसैले मनको शान्तिको खोजीमा, कसैले आफ्नै जीवनका उत्तर खोज्न। तालको किनारमा बसेर मैले महसुस गरेँ—पवित्रता स्थानमा होइन, मानिसको दृष्टिमा हुन्छ। एउटै ताल कसैका लागि साधारण पानी हुन सक्छ, कसैका लागि जीवनको आधार, र कसैका लागि परमात्माको प्रत्यक्ष अनुभूति। संसार वस्तुले होइन, त्यसलाई हेर्ने चेतनाले अर्थपूर्ण बन्छ।

सुर्माबाट फर्किएपछि अर्को कठिन अध्याय सुरु भयो—बुढीनन्दा तालको यात्रा। यो शरीरको भन्दा धेरै इच्छाशक्तिको परीक्षा थियो। साँघुरा भीरहरू, कठिन उकालाहरू, चट्टानले भरिएका पदमार्ग र गर्जिरहेका खोलाहरू पार गर्दै अघि बढ्नुपर्थ्यो। प्रत्येक पाइला शरीरका लागि चुनौती थियो, तर आत्माका लागि साधना। हिँड्दै जाँदा लाग्यो, मानिसले संसारसँग भन्दा धेरै यात्रा आफ्नै भित्र गर्छ। बाहिरी बाटो चट्टानले रोक्छ, तर भित्री बाटो डर, शङ्का र सीमाले रोक्छ। बुढीनन्दातर्फको प्रत्येक पाइला ती अदृश्य सीमाहरू पार गर्ने अभ्यास बन्दै गइरहेको थियो।

अन्ततः धेरै दिनको कठिन पदयात्रापछि बुढीनन्दा ताल आँखाअगाडि खुल्यो। चारैतिर हिमालहरूको मौन घेरा थियो। बीचमा नीलो, स्वच्छ र निश्चल जल। त्यहाँ कुनै कोलाहल थिएन। कुनै व्यापार थिएन। कुनै कृत्रिम संरचना थिएन। केवल प्रकृतिको पूर्णता थियो। तालको किनारमा बसेर धेरैबेर पानीको सतह हेरिरहेँ। त्यसले कुनै शब्द बोलेन। तर उसले जीवनका धेरै उत्तरहरू सुनायो। मलाई लाग्यो—संसारका सबैभन्दा सुन्दर ठाउँहरू सजिलै पुगिने हुँदैनन्। जीवनका सबैभन्दा मूल्यवान् सत्यहरू पनि सजिलै भेटिँदैनन्। कठिनाइले नै अनुभूतिलाई गहिरो बनाउँछ। सहज रूपमा प्राप्त भएको वस्तुले प्रायः क्षणिक खुसी दिन्छ; संघर्षले प्राप्त गरेको अनुभूतिले जीवनभर साथ दिन्छ।

हिमाली यात्राको यो अध्याय पूरा गर्दै हामी फेरि पहाडतिर झर्‍यौँ। अब यात्राको स्वरूप विस्तारै बदलिँदै थियो। प्रकृतिको मौन विद्यालयबाट आस्थाको आध्यात्मिक संसारतर्फ यात्रा मोडिँदै थियो। पहिलो गन्तव्य थियो—डडेलधुराको प्रसिद्ध उग्रतारा मन्दिर। उकालो–ओरालो पार गर्दै मन्दिर परिसरमा पुग्दा घण्टीहरूको मधुर ध्वनि चारैतिर फैलिएको थियो। धूपको सुगन्धले वातावरण पवित्र बनेको थियो। टाढाटाढाबाट आएका भक्तजनहरू श्रद्धापूर्वक नतमस्तक थिए। त्यहाँ उभिएर एउटा सरल तर गहिरो अनुभूति भयो—विश्वासले मानिसलाई जोड्छ, डरले होइन। श्रद्धा विभाजनको भाषा होइन; सहअस्तित्वको भाषा हो।

त्यसपछि यात्रा डोटीको ऐतिहासिक शैलेश्वरी मन्दिरतर्फ अघि बढ्यो। स्कन्दपुराणमा वर्णित यो प्राचीन तीर्थ केवल धार्मिक स्थल मात्र होइन, इतिहासको जीवित अभिलेख पनि रहेछ। मन्दिरका पुराना ढुङ्गाहरूले सयौँ वर्षको समय आफ्ना शरीरमा बोकेका थिए। तिनले केही बोल्दैनथे। तर ध्यानपूर्वक सुन्न जान्नेका लागि इतिहास सधैँ बोलिरहेकै हुन्छ। समयले मानिसका अनुहार बदल्छ, शासन बदल्छ, समाज बदल्छ; तर सभ्यताका स्मृतिहरू यस्ता तीर्थस्थलमा मौन रूपमा सुरक्षित रहिरहन्छन्।

डडेलधुराको गर्भा दरबार पुग्दा यात्राले अर्को अध्याय खोल्यो। राणाकालीन वास्तुकलाले सजिएको तीनतले दरबार। अग्ला झ्यालहरू। लामा भर्‍याङहरू। विशाल कोठाहरू। कुनै समय शक्ति, वैभव र आदेशले भरिएका ती कक्षहरू आज मौन थिए। खाली भित्ताहरूले पनि इतिहास बोकेका रहेछन्। दरबारको प्राङ्गणमा उभिँदा एउटा सत्य मनमा गुञ्जियो—दरबारहरू बाँच्छन्, तर दरबारका मालिकहरू सधैँ बाँच्छन् भन्ने कुनै ग्यारेन्टी हुँदैन। सत्ता अस्थायी हुन्छ। समय स्थायी हुन्छ। मानिसले बनाएका साम्राज्यहरू ढल्छन्, तर समयले बनाएका पाठहरू कहिल्यै मेटिँदैनन्।

त्यहाँबाट हाम्रो यात्रा दार्चुलातर्फ मोडियो। पहाडहरू झन् उग्र बन्दै गए। खोँचहरू झन् गहिरा हुँदै गए। काली नदी निरन्तर गर्जिरहेकी थिई। कठिन यात्रापछि मालिकार्जुन मन्दिर पुग्दा भने सबै थकान एकाएक हराएजस्तो लाग्यो। घण्टीको ध्वनि पहाडमा प्रतिध्वनित भइरहेको थियो। नेपाल र भारतका भक्तजन एउटै श्रद्धाभावका साथ पूजा गरिरहेका थिए। त्यहाँ उभिएर लाग्यो—सीमाले भूगोल छुट्याउन सक्छ, तर विश्वासलाई विभाजन गर्न सक्दैन। आस्थाले नक्साभन्दा ठूलो संसार निर्माण गर्छ।

नजिकैको नाटेश्वरी मन्दिरमा पुग्दा स्थानीय वृद्धहरूले देवीसँग सम्बन्धित पुराना किंवदन्तीहरू सुनाउन थाले। ती कथाहरूमा इतिहास पनि थियो, लोकविश्वास पनि, संस्कृति पनि। मैले त्यतिबेला महसुस गरेँ—मानव सभ्यताको पहिलो विश्वविद्यालय कथा नै रहेछ। लेखनको विकास हुनुभन्दा धेरैअघि मानिसले आफ्ना अनुभव, मूल्य, इतिहास र पहिचानलाई कथामार्फत नै एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गरेको थियो। सभ्यता पुस्तकबाट मात्र होइन, स्मृतिबाट पनि बाँच्दोरहेछ।

यात्राको अन्तिम धार्मिक गन्तव्य थियो—अछामको पवित्र बैद्यनाथ धाम। बुढीगंगा र सरस्वती नदीको संगममा अवस्थित यो तीर्थस्थलमा पुग्दा साँझको आरती सुरु हुँदै थियो। घण्टीको गुञ्जन, शङ्खको ध्वनि, वैदिक मन्त्रको स्वर र धूपको सुगन्ध एकआपसमा मिसिएर अद्भुत आध्यात्मिक संगीत सिर्जना गरिरहेका थिए। भक्तजन श्रद्धापूर्वक नदीमा स्नान गरिरहेका थिए। म भने धेरैबेर नदीको संगमलाई हेरिरहेँ। दुई नदीहरू आफ्नो छुट्टाछुट्टै नाम गुमाएर एउटै प्रवाहमा मिसिँदै थिए। त्यही दृश्यले एउटा गहिरो दर्शन सिकायो—सायद प्रेम भनेको आफ्नो अस्तित्व मेट्नु होइन; आफ्नो अस्तित्वलाई अझ ठूलो अर्थमा विस्तार गर्नु हो। दुई नदीहरू हराएका थिएनन्, उनीहरू अझ विशाल बनेका थिए।

धनगढीतर्फ फर्किने यात्रा सुरु भयो। सुदूरपश्चिमका पहाडहरू विस्तारै पछाडि छुट्दै गए। वनहरू ओझेल पर्दै गए। नदीहरूको गर्जन टाढिँदै गयो। तर यात्राले दिएका अनुभूतिहरू भने मनबाट कतै गएनन्। मैले यस यात्रामा हिमाल मात्र देखिनँ; विनम्रताको सर्वोच्च रूप देखेँ। वन मात्र देखिनँ; सहअस्तित्वको मौन दर्शन देखेँ। ताल मात्र देखिनँ; मौनताको अथाह गहिराइ देखेँ। मन्दिर मात्र देखिनँ; विश्वासले मानिसलाई कसरी जोड्छ भन्ने अनुभूति गरेँ। र मानिस मात्र देखिनँ; संघर्षलाई उत्सवमा बदल्न सक्ने नेपाली आत्माको अदम्य शक्ति देखेँ।

त्यस क्षण एउटा निष्कर्ष मनमा स्पष्ट भयो,सुदूरपश्चिम नेपालको अन्तिम भूभाग होइन। यो नेपाललाई बुझ्ने पहिलो पाठशाला हो। यहाँ आएपछि थाहा हुन्छ, राष्ट्र राजधानीका भवनहरूले मात्र निर्माण हुँदैन। दुर्गम गाउँहरूको सरलता, मौन हिमालहरूको धैर्य, अविरल बग्ने नदीहरूको उदारता, जंगलहरूको सहअस्तित्व, र आफ्नो भाषा, संस्कृति तथा आत्मसम्मानलाई जोगाएर बाँचिरहेका मानिसहरूले नै राष्ट्रको वास्तविक आत्मा निर्माण गर्छन्।

काठमाडौँ फर्किने विमानमा झ्यालबाट फेरि एकपटक हिमालहरूलाई हेरेँ। यो यात्रामा मैले धेरै तस्बिर खिचेको थिएँ। तर सबैभन्दा सुन्दर दृश्य क्यामेरामा होइन, मनमा सुरक्षित भएको थियो। मेरो झोलामा सामानभन्दा धेरै स्मृतिहरू थिए। डायरीमा शब्दभन्दा धेरै अनुभूतिहरू थिए। र सम्पूर्ण यात्राले  सुदूरपश्चिम पुग्नु भनेको नेपालको पश्चिमी सीमासम्म पुग्नु मात्र होइन, आफ्नै देशको मौलिक आत्मा, मौन दर्शन र जीवित सभ्यतासम्म पुग्नु रहेछ सिकाएको थियो। त्यही आत्मालाई स्पर्श गरेपछि मात्र नेपाल नक्साको आकारबाट उठेर हृदयको अनुभूति बन्छ।