(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती:

बिहान अझै पूर्ण रूपमा खुलेको थिएन। पूर्वको आकाशमा हल्का सुनौलो रङ फैलिँदै थियो। सडक सुनसान थियो। सहर बिस्तारै ब्युँझँदै थियो। कतै चिया पसलको धुवाँ उठिरहेको थियो। कतै साइकलको घण्टी बजिरहेको थियो। म यात्रामा निस्किएँ। गन्तव्य कुनै एउटा ठाउँ थिएन। म एउटा प्रश्न बोकेर हिँडेको थिएँ—सुशासन आखिर कहाँबाट सुरु हुन्छ? कानुनबाट? संस्थाबाट? कार्यालयको ढोकाबाट? वा मानिसको अन्तरात्माबाट? मेरो मनले उत्तर खोजिरहेको थियो। राज्यका ठूला भवनहरू सम्झिएँ। संविधान सम्झिएँ। प्रशासनिक संरचना सम्झिएँ। नियम र प्रक्रिया सम्झिएँ। तर मनले भन्यो—यी सबै आवश्यक छन्। तर पर्याप्त छैनन्। शासनको भवन बलियो हुन सक्छ। तर त्यसमा बस्ने चेतना कमजोर भयो भने त्यो भवनभित्र सुशासन कसरी जन्मिन्छ?

सहर पछाडि छुट्दै गयो। सडक साँघुरिँदै गयो। घरहरू विरल हुँदै गए। खेतका हरिया फाँट देखिन थाले। बिहानको शीतले घाँसका टुप्पा चम्काइरहेको थियो। मैले झ्यालबाट बाहिर हेरेँ। प्रकृति मौन थियो। तर त्यो मौनताभित्र एउटा गहिरो शिक्षा थियो। नदीले आफ्नो पानी आफैँका लागि राख्दैन। वृक्षले आफ्नो छायाँ आफैँमात्र उपभोग गर्दैन। सूर्यले प्रकाश दिनुअघि कसैसँग अनुमति माग्दैन। प्रकृतिको शासनमा स्वार्थभन्दा प्रवाह ठूलो छ। त्यही क्षण मैले सोचेँ—सार्वजनिक प्रशासन पनि यस्तै हुनुपर्ने होइन र? सार्वजनिक पद भनेको सञ्चय होइन। प्रवाह हो। अधिकार भनेको सुविधा होइन। जिम्मेवारी हो। शक्ति भनेको स्वामित्व होइन। नागरिकले दिएको विश्वास हो।

यात्रा अगाडि बढ्दै गर्दा मेरो मन पूर्वीय दर्शनतर्फ मोडियो। हामीले हजारौँ वर्षदेखि धर्म, सत्य, कर्म, आत्मसंयम र लोककल्याणबारे सोच्दै आएका छौँ। तर आधुनिक शासनको भाषामा यी शब्दहरू कतै हराउँदै गएका छन् कि? हामी पारदर्शिता भन्छौँ। उत्तरदायित्व भन्छौँ। समावेशिता भन्छौँ। कानुनी शासन भन्छौँ। ती सबै आधुनिक शब्द हुन्। तर तिनको आत्मा नयाँ होइन। सत्य पुरानो छ। न्याय पुरानो छ। कर्तव्य पुरानो छ। करुणा पुरानो छ। आत्मसंयम पुरानो छ। परिवर्तन भएको भाषा हो। मानवीय आवश्यकता उस्तै छ। त्यसैले मैले सोचेँ—सायद सुशासन आधुनिक कार्यालयमा जन्मिएको विचार होइन। यसको बीउ मानिसको पुरानो नैतिक चेतनाभित्रै थियो।

बाटोमा एउटा नदी भेटियो। पानी शान्त थिएन। तर निरन्तर थियो। म केही समय त्यहाँ रोकिएँ। नदीलाई हेर्दै गर्दा गीता सम्झिएँ। कर्मको शिक्षा सम्झिएँ। नदीले फलको अपेक्षा गर्दैन। ऊ बग्छ। उसको धर्म बग्नु हो। त्यहीँ मैले निष्काम कर्मको अर्थलाई नयाँ रूपमा बुझ्न खोजेँ। निष्काम कर्म भनेको परिणामको उपेक्षा होइन। स्वार्थको त्याग हो। सार्वजनिक सेवामा यसको अर्थ अझ गहिरो छ। पदोन्नतिको मोहभन्दा कर्तव्य ठूलो। व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा निष्पक्षता ठूलो। प्रशंसाभन्दा सत्य ठूलो। पदको प्रतिष्ठाभन्दा नागरिकको अधिकार ठूलो। यदि कर्मचारीले आफ्नो कुर्सीलाई अधिकारको स्रोत होइन, सेवाको जिम्मेवारी ठान्यो भने प्रशासनको चरित्र बदलिन सक्छ।

म फेरि बाटो लागेँ। एउटा गाउँ आयो। गाउँको छेउमा वृद्ध मानिस चौतारामा बसिरहेका थिए। उनीसँग कुनै ठूलो प्रशासनिक सिद्धान्त थिएन। कुनै नीति दस्तावेज थिएन। तर उनको जीवनमा एउटा शान्त विवेक देखिन्थ्यो। मैले अभिवादन गरेँ। केहीबेर कुरा भयो। उनले गाउँमा पानीको समस्या, बाटोको समस्या र सरकारी सेवामा हुने ढिलाइबारे सुनाए। उनका शब्दहरू सरल थिए। तर ती शब्दभित्र शासनको वास्तविक परीक्षा थियो। राजधानीमा बनाइएको नीति नागरिकको घरसम्म पुग्दा कस्तो अनुभूति हुन्छ? यही नै सुशासनको मापन हो। कार्यालयको फाइलमा सफलता लेखिन सक्छ। तर नागरिकको अनुहारमा राहत देखिएन भने त्यो सफलता अधुरो हुन्छ।

त्यो भेटपछि मलाई बुद्ध सम्झना भयो। करुणा भावुकता होइन। करुणा शासनको नैतिक दृष्टि पनि हुन सक्छ। कुनै कार्यालयमा आउने वृद्धलाई केवल सेवाग्राही नम्बरका रूपमा हेर्ने कि उसको जीवनको कठिनाइ बुझ्ने? अपाङ्गता भएका नागरिकलाई समान लाइनमा उभ्याउने कि उसको आवश्यकता अनुसार व्यवस्था गर्ने? दुर्गम गाउँका नागरिकलाई राजधानीका नागरिकसरह अवसर उपलब्ध गराउने कि भौगोलिक दूरीलाई नै असमानताको कारण बन्न दिने? समानता कहिलेकाहीँ समान व्यवहारमा हुँदैन। वास्तविक समानता आवश्यकताअनुसार न्यायपूर्ण अवसरमा हुन्छ। बुद्धको करुणाले मलाई यही पाठ सिकायो—प्रशासनमा मानिस देखिनुपर्छ। फाइल मात्र होइन।

साँझतिर पहाडको बाटो सुरु भयो। आकाशमा बादल बाक्लिँदै थिए। बाटो घुमाउरो थियो। एउटा मोडपछि अर्को मोड। मलाई लाग्यो—शासन पनि यस्तै रहेछ। सीधा रेखा होइन। अनेक स्वार्थ छन्। अनेक आवश्यकता छन्। अनेक आवाज छन्। एउटा निर्णयले सबैलाई समान रूपमा सन्तुष्ट पार्न सक्दैन। यहीँ बुद्धको मध्यम मार्गको स्मरण भयो। मध्यम मार्ग सम्झौताको नाम मात्र होइन। विवेकको नाम हो। विकास चाहिन्छ। तर प्रकृति नष्ट गरेर होइन। आर्थिक वृद्धि चाहिन्छ। तर सामाजिक न्यायलाई विस्थापित गरेर होइन। अधिकार चाहिन्छ। तर कर्तव्यलाई समाप्त गरेर होइन। प्रशासनमा सन्तुलन चाहिन्छ। तर सत्य र न्यायसँग सम्झौता गरेर होइन।

रात पर्नुअघि एउटा सानो बस्तीमा पुगेँ। त्यहाँ बत्तीहरू कम थिए। आकाश भने ताराले भरिएको थियो। म बाहिर बसेँ। वरिपरि मौनता थियो। त्यो मौनतामा उपनिषद्का प्रश्नहरू जस्तै केही प्रश्नहरू उठे—म को हुँ? मेरो कर्तव्य के हो? म किन शासन गर्छु? शक्ति किन पाएको हुँ? सार्वजनिक पदको अर्थ के हो? मैले आफैँलाई सोधेँ। यदि म अरूलाई अनुशासन सिकाउँछु तर आफ्नै इच्छालाई नियन्त्रण गर्न सक्दिनँ भने मेरो नेतृत्व कस्तो? यदि म पारदर्शिताको भाषण गर्छु तर निर्णयमा स्वार्थ लुकाउँछु भने मेरो नैतिकता कस्तो? आत्मज्ञान सायद यहींबाट सुरु हुन्छ। अरूको कमजोरी हेर्नुभन्दा पहिले आफ्नै छायाँ हेर्नु।

भोलिपल्ट बिहान यात्रा पुनः सुरु भयो। पहाडमाथि सूर्य उदाउँदै थियो। एउटा किसान खेतमा काम गरिरहेका थिए। उनी माटोसँग संवाद गरिरहेका जस्ता देखिन्थे। मैले सोचेँ—शासन पनि माटोजस्तै हुनुपर्छ। मानिससँग जोडिएको। जीवनसँग जोडिएको। वास्तविकतासँग जोडिएको। कागजमा राम्रो देखिने नीति व्यवहारमा पनि राम्रो हुनुपर्छ। प्रशासनिक भाषामा सुन्दर सुनिने कार्यक्रमले नागरिकको जीवनमा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ। नीति निर्माण र कार्यान्वयनबीचको दूरी घटाउनुपर्छ। अन्यथा शासन शब्दमा बाँच्छ। जीवनमा मर्छ।

यात्राको अर्को मोडमा एउटा पुरानो विद्यालय भेटियो। बालबालिकाहरू प्रार्थना गरिरहेका थिए। उनीहरूको स्वर पहाडमा प्रतिध्वनित भइरहेको थियो। मैले भविष्य सम्झिएँ। सुशासन आजको प्रशासन मात्र होइन। यो भोलिको पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो। हामीले कस्तो संस्था छोडेर जाँदैछौँ? कस्तो संस्कृति छोड्दैछौँ? यदि बच्चाले सरकारी कार्यालयलाई डरको ठाउँका रूपमा बुझ्यो भने लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ। यदि उसले राज्यलाई न्याय, सेवा र अवसरको संरचनाका रूपमा बुझ्यो भने लोकतन्त्र गहिरिन्छ। सुशासन अन्ततः नागरिकको राज्यप्रतिको अनुभव हो। त्यो अनुभव बाल्यकालदेखि निर्माण हुन्छ।

यात्रामा एक ठाउँमा प्रशासनिक भवन पनि देखियो। ठूलो भवन। अग्लो झण्डा। प्रवेशद्वारमा सरकारी चिन्ह। भवनलाई हेर्दा मनमा एउटा प्रश्न आयो—भवन ठूलो भएर शासन ठूलो हुन्छ? होइन। शासनको उचाइ भवनले होइन, व्यवहारले निर्धारण गर्छ। एउटा सानो कार्यालयमा बसेको कर्मचारीले नागरिकलाई सम्मानपूर्वक सुनेर ठूलो सुशासन दिन सक्छ। एउटा भव्य भवनभित्र बसेको अधिकारीले नागरिकलाई अपमान गरेर सम्पूर्ण राज्यलाई टाढा बनाउन सक्छ। त्यसैले सार्वजनिक प्रशासनको पहिलो पूर्वाधार भवन होइन। चरित्र हो।

त्यहीँ कन्फ्युसियसको नैतिक नेतृत्व सम्झिएँ। नेतृत्व आदेशबाट मात्र चल्दैन। आचरणबाट पनि चल्छ। माथिल्लो तहको व्यवहार तलसम्म झर्छ। नेतृत्व इमानदार भयो भने संस्थामा विश्वास बढ्छ। नेतृत्व स्वार्थी भयो भने संस्थामा पनि स्वार्थको संस्कृति फैलिन सक्छ। कार्यालयको वातावरण केवल नियमले बनाउँदैन। नेतृत्वको व्यवहारले पनि बनाउँछ। त्यसैले प्रशासनिक सुधार संरचना परिवर्तन मात्र होइन। संस्थागत संस्कारको परिवर्तन पनि हो। नयाँ ऐन बनाउनु सजिलो हुन सक्छ। नयाँ चेतना निर्माण गर्नु कठिन हुन्छ। तर दिगो सुधारका लागि दुवै चाहिन्छ।

बाटोमा फेरि नदी आयो। यसपटक नदी फराकिलो थियो। म पुलमाथि रोकिएँ। तल बगेको पानी हेर्दै सत्यबारे सोच्न थालेँ। सत्य शासनको सबैभन्दा कठिन परीक्षा हो। सूचना लुकाउन सजिलो हुन्छ। तथ्य मोड्न सजिलो हुन्छ। जिम्मेवारी अर्कोमाथि सार्न सजिलो हुन्छ। तर पारदर्शी शासनले सत्यसँग सामना गर्छ। नागरिकलाई सही सूचना दिन्छ। गल्ती भए स्वीकार गर्छ। कमजोरी भए सुधार्छ। सत्य केवल नैतिक आदर्श होइन। यो संस्थागत विश्वासको आधार हो। नागरिकले राज्यको कुरा पत्याउन छाड्यो भने शासनको वैधता कमजोर हुन्छ।

दिउँसोको घाम चर्किएको थियो। बाटोमा हिँड्दै गर्दा मलाई लाग्यो—सुशासनको अर्को नाम संयम पनि हो। सार्वजनिक शक्ति प्रयोग गर्ने व्यक्तिले आफूलाई रोक्न सक्नुपर्छ। आफूलाई सीमित गर्न सक्नुपर्छ। हरेक अधिकार प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने हुँदैन। हरेक निर्णय तत्काल गर्नुपर्छ भन्ने पनि हुँदैन। कहिलेकाहीँ मौनता आवश्यक हुन्छ। कहिलेकाहीँ प्रतीक्षा आवश्यक हुन्छ। कहिलेकाहीँ पुनर्विचार आवश्यक हुन्छ। आत्मसंयमविहीन शक्ति खतरनाक हुन्छ। त्यसैले पूर्वीय दर्शनको इन्द्रियसंयमको शिक्षा आज पनि प्रशासनिक जीवनमा सान्दर्भिक छ। आफ्नो लोभ रोक्नु। आफ्नो क्रोध रोक्नु। आफ्नो अहंकार रोक्नु। आफ्नो पक्षपात पहिचान गर्नु। यही नै आधुनिक प्रशासनिक तपस्या हुन सक्छ।

साँझ एउटा मन्दिरको घण्टी सुनियो। नजिकै बौद्ध प्रार्थनाको ध्वनि पनि आयो। केही पर मस्जिदबाट अजान सुनियो। त्यो क्षण नेपाल मेरो आँखासामु एउटा जीवित दर्शनजस्तो उभियो। विविधता। सहअस्तित्व। बहुलता। पूर्वीय प्रज्ञाको वास्तविक शक्ति सायद यही हो—भिन्न बाटाहरूबीच मानवीय सत्य खोज्नु। सुशासन पनि यही बहुलतामा बाँच्नुपर्छ। राज्य कुनै एक समूहको होइन। सार्वजनिक प्रशासन कुनै एक वर्गको होइन। सेवा सबैका लागि हो। अधिकार सबैका लागि हो। न्याय सबैका लागि हो। यही समावेशिताले लोकतन्त्रलाई जीवित बनाउँछ।

अर्को बिहान यात्राले मलाई बजारतर्फ ल्यायो। बजारमा निजी पसल थिए। बैंक थिए। सहकारी थिए। सरकारी कार्यालय थिए। नागरिकको भीड थियो। मैले महसुस गरेँ—आजको शासन सरकारको एकल काम रहेन। निजी क्षेत्र छ। नागरिक समाज छ। समुदाय छ। सहकारी छन्। अन्तर्राष्ट्रिय संस्था छन्। डिजिटल प्लेटफर्म छन्। सबैको भूमिका छ। नयाँ सार्वजनिक शासनले यही वास्तविकतालाई स्वीकार गर्छ। राज्य अब सबै कुरा आफैँ गर्ने संस्था मात्र होइन। राज्य समन्वय गर्ने, नियमन गर्ने, साझेदारी निर्माण गर्ने र सार्वजनिक हित सुनिश्चित गर्ने संस्था पनि हो। सुशासनको नयाँ यात्रा सहकार्यतर्फ जानुपर्छ।

तर सहकार्यको अर्थ जिम्मेवारीबाट भाग्नु होइन। शक्ति बाँड्दा उत्तरदायित्व हराउनु हुँदैन। नागरिक सहभागी हुँदा राज्यको दायित्व समाप्त हुँदैन। निजी क्षेत्र सहभागी हुँदा सार्वजनिक हित बजारको हातमा छोड्न मिल्दैन। समुदाय सहभागी हुँदा कानुनी मापदण्ड कमजोर बनाउन मिल्दैन।

यात्राको अन्तिम दिन म एउटा अग्लो डाँडामा पुगेँ। तल सम्पूर्ण भू-दृश्य देखिन्थ्यो। गाउँ, सहर, खेत, नदी, सडक, विद्यालय, कार्यालय, मानिस सबै एउटै दृश्यमा थिए। मैले अचानक बुझेजस्तो गरेँ—सुशासन पनि यही समग्र दृष्टि हो। केवल कार्यालय हेरेर शासन बुझिँदैन। केवल अर्थतन्त्र हेरेर बुझिँदैन। केवल कानुन हेरेर पनि बुझिँदैन। नागरिकको जीवनका सबै आयाम जोडेर हेर्नुपर्छ। अर्थतन्त्र चाहिन्छ। न्याय चाहिन्छ। संस्कृति चाहिन्छ। वातावरण चाहिन्छ। प्रविधि चाहिन्छ। नैतिकता चाहिन्छ। प्रशासन चाहिन्छ। अनि सबैभन्दा माथि मानवीय गरिमा चाहिन्छ।

सूर्य अस्ताउँदै थियो। आकाश रातो हुँदै गयो। मैले यात्राको सुरुवात सम्झिएँ। बिहानको प्रश्न अझै मेरो साथमा थियो। तर अब त्यसको उत्तर अलिकति स्पष्ट भएको थियो। सुशासन कुनै एउटा मन्त्रालयमा भेटिँदैन। कुनै एउटा कानुनमा बन्द हुँदैन। कुनै एउटा नेतृत्वकर्ताबाट मात्र जन्मिँदैन। यो निरन्तर अभ्यास हो। सत्य बोल्ने अभ्यास। कर्तव्य पूरा गर्ने अभ्यास। नागरिकलाई सुन्ने अभ्यास। शक्ति सीमित गर्ने अभ्यास। गल्ती स्वीकार गर्ने अभ्यास। कमजोरको पीडा बुझ्ने अभ्यास। सार्वजनिक स्रोतलाई निजी स्वार्थबाट जोगाउने अभ्यास। अर्थात् सुशासन अन्ततः बाह्य संरचना र आन्तरिक चेतनाको संगम हो।

रातमा म फर्किने बाटोमा थिएँ। सडक फेरि सुनसान थियो। आकाशमा चन्द्रमा थियो। मैले आफूलाई अन्तिम प्रश्न गरेँ—पूर्वीय प्रज्ञाले आजको राज्यलाई के दिन सक्छ? उत्तर आयो—अतीतको गौरव होइन। भविष्यको विवेक। धर्मले कर्तव्यको स्मरण गराओस्। कर्मले सेवाको निष्ठा सिकाओस्। बुद्धले करुणा देओस्। उपनिषद्ले आत्मपरीक्षणको साहस देओस्। कन्फ्युसियसले नैतिक नेतृत्वको अनुशासन सम्झाओस्। आधुनिक लोकतन्त्रले अधिकार, स्वतन्त्रता र संस्थागत नियन्त्रण सुनिश्चित गरोस्। यी सबैको संगममा मानवीय सुशासन जन्मिन सक्छ। मैले झ्यालबाट बाहिर हेरेँ। अँध्यारो सडकमा केही बत्तीहरू बलिरहेका थिए। मलाई लाग्यो—सुशासन पनि त्यस्तै हो। एउटा ठूलो सूर्य अचानक उदाउँदैन। साना–साना नैतिक दीपहरू बल्दै जान्छन्। एउटा अधिकारीको इमानदारी। एउटा कर्मचारीको सेवाभाव। एउटा नागरिकको सचेत प्रश्न। एउटा संस्थाको पारदर्शिता। एउटा नेतृत्वकर्ताको आत्मसंयम। यिनै दीपहरू जोडिँदा राज्यको बाटो उज्यालो हुन्छ। त्यसैले मेरो यात्रा कुनै ठाउँमा पुगेर समाप्त भएन। त्यो त मभित्रै जारी रह्यो। मैले बुझें—सुशासनको सबैभन्दा लामो यात्रा राज्यबाट नागरिकसम्म होइन; मानिसको बाह्य शक्तिबाट उसको आन्तरिक विवेकसम्मको यात्रा हो। र त्यही विवेकबाट पुनः समाजतर्फ फर्किएको शक्ति नै सच्चा सार्वजनिक सेवा हो।