तोमनाथ उप्रेती:
उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव सभ्यताको दीर्घ यात्रालाई नियाल्दा पूर्वीय अर्थात् पौरस्त्य चिन्तन  मानव चेतनाको गहिराइमा प्रवेश गर्ने एउटा विशाल बौद्धिक परम्परा हो। यसको केन्द्रमा मानिस र प्रकृतिको सम्बन्ध, आत्मा र चेतनाको स्वरूप, नैतिक जीवन, कर्तव्य, करुणा, संयम, सहअस्तित्व र अन्ततः जीवनको परम अर्थबारेको खोज रहेको पाइन्छ। भारतीय वैदिक परम्परा, उपनिषद्, बौद्ध दर्शन, जैन चिन्तन तथा चीनको कन्फ्युसियसवादी र ताओवादी परम्पराले आफ्ना भिन्न भाषिक र सांस्कृतिक परिवेशमा एउटै गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्—मानिस कसरी आफूभित्र शान्ति निर्माण गर्दै बाहिरी संसारमा शान्तिको आधार बनाउन सक्छ? आधुनिक विश्वले विज्ञान र प्रविधिमा अभूतपूर्व प्रगति गरेको छ। सञ्चारको दूरी क्षणभरमा मेटिएको छ।

आर्थिक परस्परनिर्भरता बढेको छ। तर युद्ध, हिंसा, धार्मिक असहिष्णुता, अतिराष्ट्रवाद, सांस्कृतिक तनाव, आर्थिक असमानता, मानसिक अशान्ति र जलवायु संकटले मानव सभ्यताको आत्मविश्वासलाई निरन्तर चुनौती दिइरहेका छन्। यस परिस्थितिमा शान्तिलाई  युद्धको अनुपस्थिति वा कूटनीतिक सम्झौताको परिणामका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। शान्ति मानिसको चेतना, व्यवहार र संस्थागत संस्कारमा पनि स्थापित हुनुपर्छ। यही बिन्दुमा पौरस्त्य चिन्तनको प्रासंगिकता पुनः उजागर हुन्छ। यसले बाह्य शान्तिको खोजअघि आन्तरिक अशान्तिको कारण पहिचान गर्न आग्रह गर्छ। लोभ, मोह, द्वेष, अहंकार र असंयमले व्यक्ति र समाजमा द्वन्द्व जन्माउँछन्। त्यसैले विश्वशान्तिको दीर्घकालीन आधार चेतनाको परिष्कारमा पनि खोजिनुपर्छ।

वैदिक चिन्तन यस बृहत्तर पौरस्त्य परम्पराको एक प्राचीन र प्रभावशाली आयाम हो। वेदलाई  धार्मिक अनुष्ठानका ग्रन्थका रूपमा मात्र बुझ्नु यसको बौद्धिक आयामलाई संकुचित गर्नु हो। वैदिक साहित्यमा प्रकृति, देवत्व, ऋत, यज्ञ, सामाजिक जीवन, नैतिकता, ब्रह्माण्डीय व्यवस्था र मानव अस्तित्वसम्बन्धी अनेक प्रश्न उठाइएका छन्। ऋतको अवधारणाले ब्रह्माण्डीय तथा नैतिक व्यवस्थाबीचको सम्बन्धतर्फ संकेत गर्छ। मानिस प्रकृतिको स्वामी मात्र होइन, त्यसको अभिन्न अंश हो भन्ने चेतनाले आधुनिक पर्यावरणीय विमर्शसँग पनि संवाद गर्न सक्छ। उपनिषद्हरूमा यही खोज अझ अन्तर्मुखी हुन्छ। ‘कोऽहम्?’ अर्थात् म को हुँ? ब्रह्म के हो? आत्मा र जगतबीचको सम्बन्ध के हो? ज्ञान र अविद्याको भिन्नता के हो? यस्ता प्रश्नले मानव चेतनालाई बाह्य उपलब्धिको सीमाबाट उठाएर आत्मबोधको क्षेत्रमा प्रवेश गराउँछन्। ‘अहं ब्रह्मास्मि’ र ‘तत्त्वमसि’ जस्ता उपनिषदिक महावाक्यलाई दार्शनिक सन्दर्भमा हेर्दा अस्तित्वको गहिरो एकत्वतर्फ संकेत गर्ने अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसको नैतिक प्रतिफल महत्त्वपूर्ण छ। यदि अस्तित्वको गहिराइमा एकत्वको बोध हुन्छ भने अर्कोप्रतिको हिंसा अन्ततः आफ्नै मानवीयताको क्षति हो। यही चेतनाबाट ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ जस्तो विश्वबन्धुत्वको आदर्श विकसित हुन्छ। यसको मर्म राष्ट्र, जाति, भाषा र संस्कृतिको विविधतालाई नष्ट गर्नु होइन। विविधताभित्र सहअस्तित्वको चेतना निर्माण गर्नु हो।

पौरस्त्य दर्शनलाई वैदिक परम्परासँग सीमित गर्नु पनि यसको व्यापकतालाई संकुचित गर्नु हो। पुर्वीय दर्शनमा सांख्यले प्रकृति र पुरुषको सम्बन्धबारे विश्लेषण गर्छ। योगले चित्तवृत्तिको अनुशासन, ध्यान र आत्मसंयममार्फत चेतनाको परिष्कार खोज्छ। न्यायले प्रमाण र तर्कद्वारा यथार्थको परीक्षण गर्छ। वैशेषिकले पदार्थ र अस्तित्वको विश्लेषण गर्छ। पूर्वमीमांसाले कर्म र वैदिक कर्तव्यको दार्शनिक व्याख्या गर्छ। वेदान्तले ब्रह्म, आत्मा र जगत्को सम्बन्धबारे गहन विमर्श प्रस्तुत गर्छ। यस विविधताले पौरस्त्य चिन्तन तर्कविरोधी वा केवल रहस्यवादी थियो भन्ने सरल धारणालाई अस्वीकार गर्छ। यसको भित्र तर्क, अनुभव, ध्यान, नैतिक अनुशासन र आध्यात्मिक अनुभूतिको बहुआयामिक सम्बन्ध देखिन्छ। त्यस्तै बौद्ध दर्शनले दुःख, तृष्णा, अनित्यता र करुणाको माध्यमबाट मानव मनको विश्लेषण गर्छ। जैन दर्शनले अहिंसा, अनेकान्तवाद र अपरिग्रहलाई नैतिक जीवनको आधार बनाउँछ। चीनको कन्फ्युसियसवादी परम्पराले नैतिक आचरण, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय सद्गुणमा जोड दिन्छ भने ताओवादले प्रकृतिको स्वाभाविक प्रवाहसँग सामञ्जस्यपूर्ण जीवनलाई महत्त्व दिन्छ।

पौरस्त्य चिन्तनको शान्ति-दर्शनलाई बुझ्न ‘अहिंसा’, ‘करुणा’, ‘धर्म’, ‘समत्व’, ‘मैत्री’, ‘अपरिग्रह’ र ‘संयम’ जस्ता मूल्यहरूको अन्तर्सम्बन्ध बुझ्न आवश्यक हुन्छ। हिंसा हतियारबाट मात्र जन्मिँदैन। हिंसाको बीउ घृणा, अपमान, असहिष्णुता र वर्चस्वको मानसिकतामा पनि हुन्छ। त्यसैले युद्ध रोक्ने राजनीतिक सम्झौता आवश्यक भए पनि पर्याप्त हुँदैन। शान्तिका लागि मानिसको मानसिक संरचनामा परिवर्तन आवश्यक हुन्छ। बौद्ध करुणाले पीडितप्रति संवेदना जगाउँछ। जैन अहिंसाले जीवमात्रप्रतिको नैतिक उत्तरदायित्व विस्तार गर्छ। योगले आत्मसंयम र चित्तशुद्धितर्फ उन्मुख गराउँछ। वेदान्तले अस्तित्वगत एकत्वको बोध गराउँछ। कन्फ्युसियसवादले सम्बन्धमा कर्तव्य र सदाचारलाई महत्त्व दिन्छ। ताओवादले प्रकृतिसँग संघर्ष होइन, सामञ्जस्य खोज्छ। यी सबैलाई आधुनिक विश्वको भाषामा रूपान्तरण गर्दा शान्ति नैतिक सहअस्तित्व, सामाजिक न्याय, पर्यावरणीय सन्तुलन र मानवीय गरिमाको समष्टिगत अवस्था हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ। यही कारण पौरस्त्य चिन्तनको पुनर्पाठ आज केवल सांस्कृतिक गौरवको विषय होइन। यो विश्वव्यापी नैतिक संकटसँग संवाद गर्ने बौद्धिक आवश्यकता पनि हो।

प्रकृतिसँगको सम्बन्ध पौरस्त्य चिन्तनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। आधुनिक विकासको एउटा विरोधाभास के हो भने मानिसले प्रकृतिमाथि विजय प्राप्त गर्ने नाममा आफ्नै जीवनाधारलाई कमजोर बनाइरहेको छ। वन विनाश, जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको क्षय, जलस्रोतको प्रदूषण र अनियन्त्रित उपभोगले पृथ्वीको पारिस्थितिक सन्तुलनमा गम्भीर दबाब सिर्जना गरेको छ। वैदिक साहित्यमा अग्नि, वायु, सूर्य, जल, पृथ्वी र वनस्पतिप्रति व्यक्त गरिएका सम्मानका भावहरूलाई आधुनिक पर्यावरणीय विज्ञानसँग सीधा समानार्थी बनाउन मिल्दैन। तर तिनमा प्रकृतिलाई केवल उपभोग्य वस्तु नठानी जीवनको सहचरका रूपमा हेर्ने सांस्कृतिक चेतना अवश्य भेटिन्छ। ऋतको व्यापक अर्थलाई प्राकृतिक र नैतिक सन्तुलनसँग जोडेर हेर्दा पर्यावरणीय उत्तरदायित्वका लागि एउटा दार्शनिक आधार प्राप्त गर्न सकिन्छ। योग र आयुर्वेदजस्ता परम्पराहरूले शरीर, मन, आहार, जीवनशैली र प्रकृतिबीचको सम्बन्धमाथि जोड दिएका छन्। यिनलाई आधुनिक वैज्ञानिक परीक्षणको मापदण्डबाट अध्ययन र पुनर्मूल्याङ्कन गर्न आवश्यक छ। परम्पराको सम्मान अन्धस्वीकार होइन। प्रमाण, अनुसन्धान र विवेकका आधारमा उपयोगी तत्वको पुनर्पाठ गर्नु नै ज्ञानपरम्पराप्रतिको वास्तविक सम्मान हो।

वैदिक साहित्यको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व पनि असाधारण छ। चार वेद—ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद—भारतीय बौद्धिक इतिहासका आधारभूत स्रोत हुन्। यिनको संरक्षणमा मौखिक परम्पराको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रह्यो। श्रुति परम्परामा उच्चारण, स्वर, क्रम र स्मरणको कठोर अनुशासनले ज्ञानलाई पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण गर्न सहयोग गर्यो। वेदसँग सम्बन्धित संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक र उपनिषद्हरूले वैदिक ज्ञानको विभिन्न तहलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। ऋग्वेदलाई विश्वको प्राचीन साहित्यिक परम्पराका महत्त्वपूर्ण दस्तावेजमध्ये एक मानिन्छ।

युनेस्कोको ‘मेमोरी अफ द वर्ल्ड रजिस्टर’ मा ‘ऋग्वेद’ सन् २००७ मा समावेश गरिएको छ। युनेस्कोको विवरणअनुसार पुणेस्थित भण्डारकर ओरिएन्टल रिसर्च इन्स्टिच्युटमा रहेका २८,००० पाण्डुलिपिमध्ये ऋग्वेदका ३० पाण्डुलिपि विशेष महत्त्वका छन्। यी पाण्डुलिपिहरू लिपि, स्वरचिह्न र सामग्रीगत विशेषताका कारण मूल्यवान् मानिएका छन्। यसले वेदलाई केवल धार्मिक आस्थाको विषयभन्दा माथि उठाएर मानवताको दस्तावेजी सम्पदाको एउटा महत्त्वपूर्ण अंशका रूपमा पनि हेर्न सकिने आधार दिन्छ। तर वेदलाई ‘सबै धर्मग्रन्थको पिता’ वा आधुनिक विज्ञानका प्रत्येक उपलब्धिको प्रत्यक्ष स्रोत भनेर प्रमाणविहीन रूपमा प्रस्तुत गर्नु शैक्षिक दृष्टिले उपयुक्त हुँदैन। यसको वास्तविक महिमा अतिरञ्जनामा होइन, यसको ऐतिहासिक गहिराइ, भाषिक संरचना, दार्शनिक प्रश्न र सांस्कृतिक प्रभावको वस्तुनिष्ठ अध्ययनमा निहित छ।

आजको विश्वमा पौरस्त्य चिन्तनको पुनर्पाठ गर्दा त्यसलाई अतीतको गौरवगानमा सीमित गर्नु हुँदैन। आधुनिक समाज लोकतन्त्र, मानवअधिकार, वैज्ञानिक विवेक, लैङ्गिक समानता, सामाजिक न्याय र बहुलताजस्ता मूल्यमा आधारित छ। कुनै पनि प्राचीन परम्पराको समकालीन उपयोगिता त्यसले वर्तमान प्रश्नसँग कसरी संवाद गर्न सक्छ भन्ने आधारमा परीक्षण गरिनुपर्छ। पौरस्त्य चिन्तनबाट आत्मअनुशासन लिन सकिन्छ। तर सामाजिक अन्यायलाई भाग्यको नाममा स्वीकार गर्न सकिँदैन। करुणाबाट प्रेरणा लिन सकिन्छ। तर संस्थागत विभेदलाई मौन स्वीकृति दिन सकिँदैन। त्यागको आदर्श ग्रहण गर्न सकिन्छ। तर आर्थिक विकास र सामाजिक सुरक्षाको आवश्यकतालाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। यसैले परम्परा र आधुनिकताको सम्बन्ध विरोधको होइन, आलोचनात्मक संवादको हुनुपर्छ। शिक्षा प्रणालीमा योग, ध्यान, नैतिक दर्शन, करुणा, अहिंसा, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र आत्मचिन्तनजस्ता पक्षलाई वैज्ञानिक तथा मानविकी दृष्टिकोणसँग जोडेर अध्ययन गर्न सकिन्छ। प्रशासनमा पनि पौरस्त्य नैतिक चिन्तनको उपयोग सेवाभाव, निष्पक्षता, संयम र उत्तरदायित्व बलियो बनाउन हुन सक्छ। सार्वजनिक जीवनमा पदलाई प्रतिष्ठाको साधन होइन, लोकसेवाको दायित्वका रूपमा बुझाउने संस्कार आवश्यक छ। बाह्य सुशासनका लागि कानुन चाहिन्छ। तर कानुनलाई जीवन्त बनाउने अन्तःकरण पनि चाहिन्छ।

विश्वशान्ति कुनै एक सभ्यता, धर्म वा दर्शनको निजी सम्पत्ति होइन। शान्ति मानवताको साझा आकांक्षा हो। पौरस्त्य चिन्तनले यस साझा आकांक्षालाई आत्मचेतना, अहिंसा, करुणा, समत्व, सहअस्तित्व, प्रकृतिसम्मान र विश्वबन्धुत्वका माध्यमबाट एउटा गहिरो नैतिक आधार प्रदान गर्न सक्छ। यसको मूल शिक्षा बाह्य संसारलाई नियन्त्रण गर्नुमा भन्दा आफूभित्रको अशान्तिलाई रूपान्तरण गर्नुमा छ। मानिसभित्र लोभ घटे समाजमा शोषण घट्न सक्छ। अहंकार घटे संवाद बढ्न सक्छ। करुणा बढे हिंसा घट्न सक्छ। संयम बढे प्रकृतिमाथिको अनियन्त्रित दबाब घट्न सक्छ। आत्मबोध गहिरिए मानव गरिमाप्रतिको सम्मान पनि गहिरिन सक्छ। त्यसैले पौरस्त्य चिन्तनको समकालीन प्रासंगिकता कुनै पुरानो सभ्यताको स्मारक जोगाउनुमा मात्र छैन। यसको जीवित मूल्यलाई आधुनिक लोकतन्त्र, विज्ञान, मानवअधिकार, पर्यावरणीय न्याय र विश्वव्यापी सहकार्यसँग रचनात्मक रूपमा जोड्नुमा छ। सभ्यताको भविष्य केवल शक्तिशाली हातले होइन, परिष्कृत चेतनाले निर्धारण गर्नेछ। विश्वले आणविक अस्त्रको शक्ति देखिसकेको छ। अब उसले करुणा, संयम र विवेकको शक्ति पनि प्रमाणित गर्नुपर्छ। यही चेतनात्मक रूपान्तरणमा पौरस्त्य चिन्तनको सम्भावित योगदान निहित छ। अन्ततः शान्ति बाहिर खोजेर मात्र भेटिँदैन; त्यसको पहिलो दीप मानिसकै अन्तःकरणमा प्रज्वलित हुनुपर्छ। जब त्यो दीप व्यक्ति, परिवार, समाज, राज्य र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा विस्तार हुन्छ, तब मात्र विश्वशान्ति कुनै आदर्श वाक्य नभई मानव सभ्यताको व्यवहारिक संस्कार बन्न सक्छ।