(अनुभुति):

तोमनाथ उप्रेती:

बिहानको धुम्म आकाशमुनि प्रकृति कुनै रहस्यमयी प्रेमिकाझैँ सजिएकी थिई। बादलका नरम घुम्टाहरूले पहाडका शिखरलाई स्पर्श गरिरहेका थिए। हावाले वनस्पतिका कोमल पातहरूमा मधुर कम्पन जगाइरहेको थियो। ओसले भिजेका फूलका पत्रहरूमा सूर्यका पहिलो किरणहरू चुम्बनझैँ खसिरहेका थिए। त्यो दृश्यमा एउटा अव्यक्त आकर्षण थियो। एउटा यस्तो मोहकता, जसले शब्दभन्दा पहिले हृदयलाई छुन्थ्यो।

नदीको छातीमा बगिरहेको पानी लहरिँदा प्रकृतिको शरीरमा भावनाका तरङ्गहरू उठेजस्ता लाग्थे। लहरहरूले किनारलाई बारम्बार अँगालो हाल्थे। हावाले फूलहरूको सुगन्ध बोकेर वनको गहिराइमा पुर्‍याउँथ्यो। लहराउँदा रूखका हाँगाहरूले एकअर्कालाई स्पर्श गर्थे। प्रकृतिको प्रत्येक चालमा मिलनको सङ्गीत सुनिन्थ्यो। प्रत्येक सुगन्धमा आकर्षणको निमन्त्रणा थियो। प्रत्येक कम्पनमा जीवनको अदृश्य स्पन्दन थियो।

मलाई लाग्यो, प्रकृतिको सौन्दर्य आँखाले हेर्ने दृश्य होइन। यो त इन्द्रिय, अनुभूति र कल्पनाको गहिरो संवाद हो। यहाँ आकर्षण छ, तर अधिकार छैन। निकटता छ, तर बन्धन छैन। कामनाको मधुर ताप छ, तर त्यसलाई नाघेर फैलिएको सृष्टिको अनन्त ऊर्जा पनि छ। प्रकृति आफ्नै लयमा प्रेम गर्छे। आफ्नै लयमा फुल्छे। अनि आफ्नै लयमा जीवनलाई नयाँ अर्थ दिन्छे।

सहरको कोलाहल पछाडि छोड्दै गर्दा मनमा एउटा प्रश्न उठ्यो। मानिस आखिर आफैँसँग किन डराउँछ? अरूलाई पराजित गर्ने आकाङ्क्षा राख्ने मानिस आफ्नै भावनासँग किन हार्छ? बाहिरी संसार जित्न खोज्ने हामी आफ्नो अन्तर्मनको युद्धमा किन पराजित हुन्छौँ? गाडीको झ्यालबाट बाहिर हेर्दै म यी प्रश्नसँग संवाद गर्न थालेँ। सडक अगाडि बढिरहेको थियो। मेरो चेतना भने विगतका गल्लीहरूमा फर्किरहेको थियो। सम्झनाहरूको धुलो उडिरहेको थियो। पुराना अपमानहरू फेरि जागिरहेका थिए। अधुरा इच्छाहरूले मनको ढोका ढकढक्याइरहेका थिए।

केही पर पुगेपछि सडक साँघुरियो। दुवैतिरका रूखहरू बाक्लिँदै गए। घामको प्रकाश पातहरूबीच छानिएर भुइँमा खसिरहेको थियो। मलाई लाग्यो, मानव मन पनि यस्तै जंगल हो। यहाँ कतै प्रेमका फूल फुल्छन्। कतै ईर्ष्याका काँडा उम्रन्छन्। कतै विश्वासको झरना बग्छ। कतै शङ्काको दलदल फैलिन्छ। हामी अरूको व्यवहारलाई ध्यानपूर्वक नियाल्छौँ। तर आफ्नै मनमा उम्रिएका काँडाहरू देख्न चाहँदैनौँ। अरूको दोष सजिलै गन्छौँ। आफ्ना कमजोरीको हिसाब राख्न डराउँछौँ। सायद अन्धकारको पहिलो ढोका यहीँबाट खुल्छ।

यात्राको पहिलो मोडमा मैले त्रासलाई भेटेँ। ऊ कुनै भयानक आकृतिमा आएको थिएन। ऊ भविष्यको चिन्ता बोकेको एउटा थकित यात्रुजस्तो थियो। उसको अनुहारमा अनिश्चितताको छाया थियो। उसले मलाई सोध्यो, “तिमी कहाँ जाँदै छौ? तिम्रो गन्तव्य सुरक्षित छ भन्ने प्रमाण के छ?” म केही बेर मौन भएँ। जीवनको कुन बाटो पूर्णतः सुरक्षित छ र? जन्मदेखि मृत्युसम्म मानिस अनिश्चितताकै बीच हिँडिरहेको हुन्छ। असफलताको डर, अपमानको डर, सम्बन्ध गुमाउने डर र भविष्यको डरले उसलाई पछ्याइरहन्छन्। त्रास कहिलेकाहीँ आवश्यक चेतावनी हो। तर जब यसले सम्पूर्ण जीवनमाथि अधिकार जमाउँछ, तब मानिस आफ्नै सम्भावनाको कैदी बन्छ।

म अगाडि बढेँ। बाटोको छेउमा एउटा पुरानो पुल थियो। तल नदी तीव्र गतिमा बगिरहेको थियो। पुल पार गर्नुअघि म रोकिएँ। पानीको आवाजले मनभित्रका अस्थिर विचारहरूलाई झकझक्यायो। नदीले मलाई एउटा सत्य सिकाइरहेको थियो। पानी बाटोमा आउने ढुङ्गासँग डराएर बग्न छोड्दैन। ऊ कहिले ढुङ्गाको छेउबाट जान्छ। कहिले त्यसलाई छिचोल्छ। कहिले आफ्नो दिशा परिवर्तन गर्छ। जीवन पनि यस्तै हो। बाधा सधैँ पराजय होइन। कहिलेकाहीँ बाधाले नयाँ बाटो देखाउँछ। डरलाई नकार्नु बुद्धिमानी होइन। डरको कारण बुझ्नु र त्यसका बाबजुद अघि बढ्नु साहस हो।

पुल पार गरेपछि एउटा उजाड बस्ती भेटियो। घरका झ्यालहरू बन्द थिए। आँगनमा झार उम्रिएको थियो। भित्तामा पुराना रङहरू खुइलिएका थिए। त्यहाँको सुनसान वातावरणले मलाई वितृष्णाको सम्झना गरायो। वितृष्णा पनि यस्तै उजाड बस्ती हो। जहाँ कहिल्यै आशाका दीपहरू बल्थे, त्यहाँ निराशाका छायाहरू बस्न थाल्छन्। निरन्तर असफलता, अपमान, अन्याय र अपेक्षाभङ्गले मानिसलाई जीवनप्रति उदास बनाउन सक्छन्। उसले प्रयास गर्न छोड्छ। सम्बन्धबाट टाढिन्छ। भविष्यप्रति विश्वास गुमाउँछ। बिस्तारै संसारसँग होइन, आफ्नै सम्भावनासँग पनि निराश हुन थाल्छ।

त्यही बस्तीको एउटा चौतारामा वृद्ध मानिस बसेका थिए। उनको अनुहारमा समयका गहिरा रेखाहरू थिए। मैले सोधेँ, “यति सुनसान ठाउँमा किन बस्नुभएको?” उनी मुस्कुराए। “मानिसले घर छोडेपछि बस्ती उजाड हुन्छ। तर मानिसले आशा छोडेपछि मन उजाड हुन्छ।” उनका शब्दहरू साधारण थिए। तर तिनले मेरो चेतनामा गहिरो प्रभाव पारे। मैले सोचेँ, हामी कति पटक अस्थायी असफलतालाई स्थायी नियति ठान्छौँ। एउटा ढोका बन्द हुँदा सम्पूर्ण संसार बन्द भएको निष्कर्ष निकाल्छौँ। एउटा व्यक्तिले अपमान गर्दा सबै मानिसलाई अविश्वसनीय मान्छौँ। एउटा सपना भत्किँदा जीवनकै अर्थ समाप्त भएको ठान्छौँ। यही संकुचित दृष्टिले वितृष्णालाई मलजल गर्छ।

बस्तीबाट निस्कँदा आकाशमा कालो बादल जम्मा भएको थियो। हावा तीव्र भयो। रूखका हाँगाहरू हल्लिन थाले। अचानक पानी पर्न थाल्यो। म एउटा सानो पसलको छानामुनि ओत लागेँ। त्यहाँ दुई जना अपरिचित मानिसबीच चर्को विवाद भइरहेको थियो। सानो असहमति ठूलो आरोपमा बदलिएको थियो। आरोप प्रत्यारोपले वातावरण तातेको थियो। उनीहरूको अनुहारमा आक्रोश स्पष्ट देखिन्थ्यो। मलाई लाग्यो, रिस पनि वर्षाजस्तै अचानक झरेको देखिए तापनि यसको बादल लामो समयदेखि जम्मा भइरहेको हुन सक्छ। दबिएको पीडा, अपमान, असुरक्षा र असन्तुष्टि कुनै क्षणमा विस्फोट हुन सक्छन्। बाहिर देखिने रिसभित्र नदेखिने डर लुकेको हुन सक्छ।

मैले आफूलाई प्रश्न गरेँ। के रिस सधैँ खराब हुन्छ? के अन्याय देखेर आक्रोशित हुनु गलत हो? होइन। अन्यायविरुद्ध उठेको आवाज परिवर्तनको सुरुवात हुन सक्छ। तर विवेकविहीन आक्रोशले न्यायको बाटोसमेत भत्काउन सक्छ। आगोले खाना पकाउँछ। त्यही आगोले घर पनि जलाउँछ। रिसको शक्ति पनि यस्तै हो। त्यसलाई विवेकले निर्देशित गर्न सके परिवर्तन सम्भव हुन्छ। अहंकारले सञ्चालन गरे विनाश निम्तिन्छ। त्यसैले भावनालाई दबाउनु मात्र समाधान होइन। त्यसको स्रोत बुझ्नु र त्यसलाई उचित दिशामा प्रवाहित गर्नु आवश्यक छ।

वर्षा रोकिएपछि म फेरि हिँडेँ। बाटोमा एउटा ऐना बेच्ने सानो पसल थियो। पसलको बाहिर राखिएको ऐनामा मेरो अनुहार देखियो। म अनायास रोकिएँ। अनुहारमा थकान थियो। आँखामा प्रश्नहरू थिए। तर त्यो ऐनाले मेरो बाहिरी रूप मात्र देखायो। मेरो भित्री अनुहार कस्तो थियो? त्यहाँ कतै दबिएको क्रोध थियो कि? कतै अरूप्रतिको पूर्वाग्रह थियो कि? कतै असफल हुने डरले जन्माएको कठोरता थियो कि? मैले महसुस गरेँ, मानिसको सबैभन्दा कठिन यात्रा आफूलाई चिन्नेतर्फको यात्रा हो। अरूलाई दोष दिनु सजिलो छ। आफ्नै मनको अँध्यारो स्वीकार गर्नु कठिन छ।

पूर्वीय दर्शनले यही आत्मनिरीक्षणलाई विशेष महत्त्व दिएको छ। उपनिषद्को चिन्तनले मनुष्यलाई बाहिरी उपलब्धिभन्दा भित्री चेतनाको खोजीतर्फ डोर्‍याउँछ। भगवद्गीताले मन, विवेक र कर्मबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। बुद्ध दर्शनले तृष्णा, द्वेष र अज्ञानबाट उत्पन्न दुःखलाई बुझ्न आग्रह गर्छ। यी परम्पराहरूका विचार फरक भए पनि एउटा साझा सन्देश भेटिन्छ। मानिसले आफ्नो मनलाई नबुझेसम्म बाहिरी विजयले मात्र स्थायी शान्ति दिन सक्दैन। आत्मज्ञान भनेको संसारबाट भाग्नु होइन। संसारसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा बुझ्नु हो।

मेरो मनमा कुरुक्षेत्रको दृश्य उभियो। अर्जुन युद्धभूमिमा उभिएका थिए। उनका हात कमजोर भएका थिए। मन द्विविधाले भरिएको थियो। कर्तव्य र करुणाबीचको द्वन्द्वले उनलाई विचलित बनाएको थियो। त्यो क्षण केवल युद्धको कथा थिएन। त्यो मानव मनको सङ्कट थियो। प्रत्येक मानिस आफ्नो जीवनमा कुनै न कुनै कुरुक्षेत्रमा पुग्छ। कहिले कर्तव्य र इच्छाबीच द्वन्द्व हुन्छ। कहिले सत्य र स्वार्थबीच छनोट गर्नुपर्छ। कहिले डरले पछि हट्न भन्छ। विवेकले अघि बढ्न आग्रह गर्छ। कृष्णको उपदेशलाई मैले यही अर्थमा बुझ्ने प्रयास गरेँ। कठिन परिस्थितिबाट मुक्तिको बाटो अन्धो आवेगमा होइन, स्पष्ट विवेक र उत्तरदायी कर्ममा खोज्नुपर्छ।

यात्रा अब पहाडी बाटोतर्फ मोडिएको थियो। उकालो कठिन थियो। सास छिटो चलिरहेको थियो। खुट्टा थाकिरहेका थिए। मैले केही बेर विश्राम लिएँ। तल फैलिएको बस्ती सानो देखिन्थ्यो। टाढाका घरहरू, खेतहरू र सडकहरू एउटै दृश्यमा मिसिएका थिए। उचाइबाट हेर्दा अलग देखिएका बाटाहरू एउटै भूगोलका अंश रहेछन्। मानिसको दृष्टिकोण पनि अनुभवसँगै फराकिलो हुन सक्छ। नजिकबाट हेर्दा ठूलो लाग्ने अपमान समयसँगै सानो हुन सक्छ। आज असह्य देखिने पीडा भोलि आत्मबोधको कारण बन्न सक्छ। दृष्टिकोण बदलिँदा घटनाको अर्थ पनि बदलिन सक्छ। यद्यपि सबै पीडा आफैँ हराउँदैनन्। केही घाउलाई समयसँगै सहारा, संवाद र उपचार पनि चाहिन्छ।

त्यही उकालोमा मैले एउटा बालकलाई भेटेँ। ऊ ढुङ्गाहरू जम्मा गरेर सानो बाटो बनाइरहेको थियो। मैले सोधेँ, “यो बाटो कहाँ पुग्छ?” उसले हाँस्दै भन्यो, “अहिले थाहा छैन। पहिले बनाउँछु।” उसको सहज उत्तरले मलाई गम्भीर बनायो। वयस्क मानिस परिणामको निश्चितता खोज्दै सम्भावनाको सुरुवात नै रोक्छ। भविष्यको डरले वर्तमानको अवसर गुमाउँछ। तर जीवनका सबै बाटा नक्सामा कोरिएका हुँदैनन्। केही बाटा हिँड्दै जाँदा बन्छन्। केही उत्तर अनुभवबाट प्राप्त हुन्छन्। केही सत्य गल्ती गरेपछि मात्र बुझिन्छन्। त्यसैले अनिश्चितताबाट पूर्ण मुक्ति सम्भव नभए पनि अनिश्चितताबीच अघि बढ्ने क्षमता विकास गर्न सकिन्छ।

साँझ पर्न थालेको थियो। आकाशको पश्चिमी भाग सुनौलो देखिन्थ्यो। म एउटा अग्लो डाँडामा पुगेँ। त्यहाँबाट तलको संसार हेर्दा दिनभरिका दृश्यहरू चलचित्रझैँ स्मृतिमा आए। त्रासको पुल, वितृष्णाको बस्ती, आक्रोशको वर्षा र ऐनामा देखिएको आफ्नै अनुहार। मैले बुझेँ, यी सबै मेरा बाहिरी यात्राका दृश्य मात्र थिएनन्। ती मेरो अन्तर्मनका प्रतीक थिए। प्रत्येक दृश्यले एउटा प्रश्न छोडेको थियो। डरले मलाई के सिकायो? वितृष्णाले के देखायो? आक्रोशले के माग्यो? र आत्मनिरीक्षणले के परिवर्तन गर्‍यो?

मलाई उत्तर बिस्तारै स्पष्ट हुन थाल्यो। डरलाई शत्रु ठानेर लडिरहनुभन्दा यसको कारण बुझ्नु आवश्यक रहेछ। वितृष्णालाई कमजोरी मानेर लुकाउनुभन्दा यसको पछाडि रहेका अधुरा आवश्यकता र पीडालाई पहिचान गर्नु आवश्यक रहेछ। आक्रोशलाई शक्तिको प्रमाण ठान्नुभन्दा त्यसले संकेत गरेको अन्याय र असुरक्षालाई विवेकपूर्ण ढङ्गले सम्बोधन गर्नु आवश्यक रहेछ। भावना आफैँमा अन्तिम सत्य होइनन्। ती हाम्रा अनुभवका संकेत हुन्। तिनलाई बुझ्न नसक्दा तिनले हामीलाई नियन्त्रण गर्छन्। तिनलाई बुझ्न थालेपछि हामी तिनप्रति आफ्नो प्रतिक्रिया रोज्न सक्छौँ।

आधुनिक जीवनले यो यात्रालाई अझ जटिल बनाएको छ। डिजिटल पर्दामा अरूको सफलता देखेर हामी आफ्नै जीवनप्रति असन्तुष्ट हुन सक्छौँ। सामाजिक सञ्जालको आलोचनाले आत्मसम्मानमा चोट पुर्‍याउन सक्छ। अफवाहले भय फैलाउन सक्छ। घृणाले भरिएका सन्देशले मानिसबीच अविश्वास बढाउन सक्छन्। सूचना तीव्र गतिमा फैलिन्छ। तर विवेक सधैँ त्यही गतिमा विकसित हुँदैन। यस्तो समयमा केही क्षण रोकिनु, गहिरो सास लिनु, तथ्य जाँच्नु र प्रतिक्रिया दिनुअघि सोच्नु पनि चेतनाको अभ्यास हो। आवश्यक पर्दा विश्वासिलो व्यक्तिसँग कुरा गर्नु र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सहयोग लिनु कमजोरी होइन। त्यो आत्मसंरक्षणको जिम्मेवार कदम हो।

डाँडाबाट ओर्लने बेला आकाशमा पहिलो तारा देखियो। मैले त्यसलाई लामो समयसम्म हेरिरहेँ। अँध्यारो हटिसकेको थिएन। तर अँध्यारोबीच एउटा सानो प्रकाश देखिएको थियो। जीवनको आशा पनि सायद यस्तै हुन्छ। सबै समस्या समाधान भएपछि मात्र शान्ति प्राप्त हुन्छ भन्ने छैन। समस्याको बीचमा पनि अर्थ भेट्टाउन सकिन्छ। पीडाको बीचमा पनि करुणा जन्माउन सकिन्छ। अन्यायको बीचमा पनि न्यायका लागि उभिन सकिन्छ। असफलताको बीचमा पनि नयाँ प्रयास सुरु गर्न सकिन्छ। प्रकाशको अर्थ अन्धकारको पूर्ण अनुपस्थिति होइन। अन्धकारभित्र पनि दिशा पहिचान गर्ने क्षमता हो।

रात पर्दै गर्दा म आफ्नो गन्तव्यमा फर्कने बाटो लागेँ। बिहान निस्कँदा म कुनै नयाँ भूगोल खोजिरहेको थिएँ। साँझ फर्कँदा मैले आफ्नै चेतनाको केही नयाँ भूगोल चिनेको थिएँ। मैले डरलाई समाप्त गरेको थिइनँ। वितृष्णालाई पूर्णतः जितेको पनि थिइनँ। आक्रोशबाट सधैँ मुक्त हुने प्रतिज्ञा पनि गर्न सक्दिनथेँ। तर अब ती भावनालाई हेर्ने मेरो दृष्टि बदलिएको थियो। तिनलाई लुकाउनुपर्ने शत्रु होइन, बुझ्नुपर्ने अनुभवका रूपमा स्वीकार गर्न थालेको थिएँ। आत्मपरिवर्तन कुनै एक दिनको चमत्कार होइन। यो दैनिक अभ्यास हो। हरेक प्रतिक्रिया, हरेक संवाद र हरेक निर्णयमा आफूलाई पुनः जाँच्ने प्रक्रिया हो।

घर फर्कँदा सडकमा बत्तीहरू बलिसकेका थिए। मानिसहरू अझै आ–आफ्ना गन्तव्यतर्फ दौडिरहेका थिए। संसार उही थियो। तर मलाई हेर्ने दृष्टि केही फरक भएको अनुभव भयो। अब प्रत्येक कठोर अनुहारभित्र लुकेको सम्भावित पीडा सम्झन थालेँ। प्रत्येक आक्रोशभित्र दबिएको असुरक्षा हुन सक्ने सम्भावना देख्न थालेँ। प्रत्येक मौनताभित्र अनकहा कथा हुन सक्ने कुरा महसुस गरेँ। यसको अर्थ गलत व्यवहारलाई स्वीकार गर्नु वा अन्यायप्रति मौन रहनु होइन। बरु मानिसलाई बुझ्दै गलत कामको प्रतिरोध गर्नु हो। करुणा र न्याय एकअर्काका विरोधी होइनन्। करुणाले न्यायलाई मानवीय बनाउँछ। विवेकले करुणालाई सही दिशा दिन्छ।

अन्ततः मैले महसुस गरेँ, त्रास र वितृष्णाको संसारबाट भागेर मुक्ति प्राप्त हुँदैन। आफ्नो मनको अन्धकारलाई चिनेर, त्यसका कारण बुझेर र त्यससँग विवेकपूर्ण सम्बन्ध स्थापित गरेर मात्र चेतनाको यात्रा अघि बढ्छ। डरलाई सजगतामा, वितृष्णालाई आत्मचिन्तनमा र आक्रोशलाई रचनात्मक कर्ममा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। यसका लागि आत्मनिरीक्षण, संवाद, ध्यान, साहित्य, सामाजिक उत्तरदायित्व र आवश्यक सहयोगको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जीवनको बाटो सधैँ समथर हुँदैन। कहिले पुल भेटिन्छ। कहिले उजाड बस्ती। कहिले भीषण वर्षा। तर यात्रुको वास्तविक सामर्थ्य बाटोमा अवरोध नआउनुमा होइन, अवरोधसँग जुध्दा विवेक नहराउनुमा हुन्छ।

मानव मनको यात्रा अन्ततः आफैँतर्फ फर्किने यात्रा हो। हामी संसार बुझ्न निस्कन्छौँ। तर बाटोमा आफ्नै सीमाहरू भेट्छौँ। अरूको व्यवहारको अर्थ खोज्छौँ। तर आफ्नै प्रतिक्रियाको रहस्य खुल्दै जान्छ। शान्ति खोज्दै हिँड्छौँ। तर शान्तिको बीउ आफ्नै चेतनामा रोप्नुपर्ने रहेछ भन्ने बुझ्छौँ। अन्धकार सधैँ पराजयको प्रतीक होइन। कहिलेकाहीँ त्यसैले प्रकाशको मूल्य सिकाउँछ। त्रास र वितृष्णाको संसार पनि अन्तिम गन्तव्य होइन। त्यो आत्मबोधतर्फ जाने कठिन बाटो हुन सक्छ। प्रश्न यति मात्र हो—हामी आफ्नो मनको अन्धकारसँग डराएर फर्कन्छौँ, कि त्यसलाई बुझ्ने साहससहित प्रकाशतर्फ अघि बढ्छौँ?