सनातनी हिन्दू संस्कृतिमा हरेक महिना, ऋतु र तिथिको आफ्नै विशिष्ट आध्यात्मिक महत्त्व छ। तीमध्ये श्रावण महिना र यस महिनामा पर्ने सोमबारलाई देवाधिदेव महादेवको उपासनाका लागि सर्वोत्कृष्ट समय मानिन्छ। शिव दर्शन केवल एउटा धार्मिक कर्मकाण्ड वा मूर्तिपूजा मात्र होइन; यो त मानव चेतनालाई जागृत गराउने, अहंकारलाई भस्म पार्ने र जीवनको परम सत्यलाई आत्मसात् गर्ने एउटा दिव्य मार्ग हो। श्रावणको सोमबारले मानिसलाई प्रकृतिसँग जोड्दै आन्तरिक रूपान्तरण र आध्यात्मिक चेतना विकासको गहिरो प्रेरणा प्रदान गर्दछ।

श्रावण महिना र सोमबारको आध्यात्मिक महिमाश्रावण महिनालाई प्रकृतिको पुनर्जन्मको समय मानिन्छ। वर्षा ऋतुको आगमनसँगै चारैतिर हरियाली छाउँछ, जसले जीवनको जीवन्तता र नवीनतालाई दर्साउँछ। शिव पुराण र अन्य पौराणिक ग्रन्थहरूका अनुसार श्रावण महिना भगवान् शिवलाई अत्यन्त प्रिय छ। समुद्र मन्थनका क्रममा निस्किएको हलाहल विषलाई लोककल्याणका लागि भगवान् शिवले आफ्नो कण्ठ (घाँटी) मा धारण गर्नुभएको थियो। विषको डाहलाई शान्त पार्न देवताहरूले उहाँलाई गङ्गाजल र बेलपत्र अर्पण गरेका थिए। यही कारणले श्रावण महिनामा शिवजीलाई जल र बेलपत्र चढाउने परम्परा रहिआएको हो।सोमबारको कारक ग्रह चन्द्रमा हो। चन्द्रमालाई मनको प्रतीक मानिन्छ।

भगवान् शिवले चन्द्रमालाई आफ्नो जटामा धारण गर्नुभएको छ, जसको अर्थ हो: आफ्नो मन र भावनाहरूमाथि पूर्ण नियन्त्रण। त्यसैले, श्रावणको सोमबार गरिने व्रत र साधनाले मानिसको चञ्चल मनलाई शान्त पार्न, मानसिक तनाव कम गर्न र एकाग्रता बढाउन विशेष मद्दत गर्दछ।शिव तत्त्व र शिव दर्शनको गरिमाशिव शब्दको अर्थ नै ‘कल्याण’ हो। शिव दर्शनको गरिमा बुझ्न उहाँको स्वरूप र प्रतीकहरूलाई मनन गर्नु आवश्यक छ। शिवको रूप विशिष्ट र विरोधाभासहरूले भरिएको छ, जसले गम्भीर जीवन दर्शन सिकाउँछ:भस्म र मसानवास: शिवले शरीरभरि खरानी (भस्म) घस्नुहुन्छ र मसानमा निवास गर्नुहुन्छ।

यसले यो संसार क्षणभङ्गुर छ र मृत्यु नै अन्तिम सत्य हो भन्ने कुराको बोध गराउँछ। यसले मानवलाई भौतिक मोह र अहंकारबाट मुक्त हुन सिकाउँछ।त्रिशूल र डमरु: त्रिशूलले तीन ताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, र आधिदैविक) को विनाशलाई सङ्केत गर्छ। डमरुको नाद (ध्वनि) ले ब्रह्माण्डको सिर्जना र निरन्तरतालाई दर्साउँछ।शीतल चन्द्रमा र तेस्रो नेत्र: एउटै स्वरूपमा एकातिर शीतल चन्द्रमा र गङ्गा छन् भने अर्कोतिर संहार गर्ने अग्नि ओकल्ने तेस्रो आँखा छ।

यसले जीवनमा विपरित परिस्थितिहरूलाई कसरी सन्तुलनमा राख्ने भन्ने कला सिकाउँछ।गलामा सर्प र वाहन नन्दी: विषालु सर्पलाई गहना बनाउने र शान्त नन्दी (साँढे) लाई वाहन बनाउने शिवको यो रूपले शत्रुता र क्रूरतालाई पनि प्रेम र नियन्त्रणद्वारा सकारात्मक ऊर्जामा बदल्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।शिव दर्शनले हामीलाई सिकाउँछ कि भगवान् कुनै टाढाको आकाशमा होइन, बरु प्रत्येक जीवको भित्र ‘आत्मतत्त्व’ का रूपमा विराजमान हुनुहुन्छ। “शिवोऽहम्” (म नै शिव हुँ) को अनुभूति गर्नु नै वास्तविक शिव दर्शन हो।

मानवीय चेतना विकासको दिव्य प्रेरणाश्रावणको सोमबार गरिने व्रत, पूजा र ध्यान केवल भौतिक सुख वा मनोकाङ्क्षा पूरा गर्नका लागि मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यसको वास्तविक उद्देश्य मानवीय चेतनाको ऊर्ध्वगामी विकास हुनुपर्छ। शिव साधनाले मानव चेतनालाई कसरी दिव्यतातर्फ लैजान्छ भन्ने कुरालाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ:१. त्याग र लोककल्याणको भावना (विषपानको सन्देश)भगवान् शिव ‘नीलकण्ठ’ हुनुको अर्थ समाजमा रहेका विकृति, नकारात्मकता र ईर्ष्या रूपी विषलाई आफूभित्र पचाएर संसारलाई अमृत (शान्ति) प्रदान गर्नु हो। मानवीय चेतनाको विकास तब मात्र सम्भव छ, जब व्यक्तिले आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाज र राष्ट्रको कल्याणका लागि सोच्न थाल्छ। श्रावणको सोमबारले हामीलाई अरूको खुसीका लागि त्याग गर्ने प्रेरणा दिन्छ।
मनको सन्तुलन र ध्यानको शक्तिशिवलाई ‘आदियोगी’ र ‘महायोगी’ भनिन्छ। उहाँ सधैँ गहिरो ध्यानमा मग्न रहनुहुन्छ। श्रावणको सोमबार व्रत बस्दा शरीर शुद्ध हुन्छ र मन अन्तर्मुखी हुन्छ। आधुनिक युगमा मानिसहरू तनाव, डिप्रेसन र एन्जाइटीबाट ग्रसित छन्। शिवको ध्यान र उपासनाले मस्तिष्कलाई शान्त बनाउँछ, जसले गर्दा मानिसमा सही र गलत छुट्याउने विवेक (चेतना) जागृत हुन्छ।

प्रकृति र पर्यावरणसँगको तादात्म्यताशिवको स्वरूप पूर्ण रूपमा प्रकृतिसँग जोडिएको छ। उहाँ पहाड (कैलाश) मा बस्नुहुन्छ, गङ्गालाई जटामा धारण गर्नुहुन्छ, र जीवजन्तुहरूसँग बस्नुहुन्छ (त्यसैले उहाँ पशुपतिनाथ हुनुहुन्छ)। श्रावण महिनामा शिवको पूजा गर्दा बेलपत्र, धतुरो, र जलको प्रयोग गरिन्छ। यसले मानव जातिलाई प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन र पर्यावरणको रक्षा गर्न सिकाउँछ। प्रकृतिको सम्मान गर्नु नै मानवीय चेतनाको पहिलो पाइला हो।

समता र समावेशी समाजको निर्माणशिवको गणमा भूत, प्रेत, पिसाच, पशु, र देवता सबै समावेश छन्। उहाँले समाजले बहिष्कृत गरेका वा कमजोर ठानेका वर्गलाई पनि आफ्नो सामीप्य दिनुभएको छ। यसले मानवीय चेतनामा समता, करुणा र समावेशीताको विकास गर्न प्रेरणा दिन्छ। जातजाति, वर्ग वा लिङ्गका आधारमा भेदभाव नगरी सबैलाई समान देख्ने दृष्टिकोण नै ‘शिव दृष्टि’ हो।निष्कर्शश्रावणको सोमबार केवल मन्दिर जाने, जल चढाउने र भोको बस्ने पर्व मात्र होइन। यो त आफ्नो आन्तरिक चेतनालाई परिमार्जित गर्ने, कुविचारहरूलाई त्याग गर्ने र सत्कर्मतर्फ लाग्ने सङ्कल्प दिवस हो।शिव दर्शनको मूल मर्म भनेकै आफूभित्रको ‘जीव’ लाई ‘शिव’ मा रूपान्तरण गर्नु हो। जब हामी श्रावणको सोमबार शिवको आराधना गर्छौँ, तब हामीले उहाँको चरित्रबाट सहनशीलता, त्याग, सन्तुलन र करुणा जस्ता गुणहरू आफ्नो जीवनमा उतार्ने प्रयास गर्नुपर्छ। यस पावन अवसरमा हामी सबैको चेतनाको विकास होस्, मनमा रहेको अज्ञानताको अन्धकार हटोस् र लोककल्याणको भावना जागृत होस्। यही नै श्रावणको सोमबार र शिव दर्शनको वास्तविक गरिमा तथा दिव्य प्रेरणा हो।
हरि