तोमनाथ उप्रेती:
उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव जीवनको पूर्णताको प्रश्न मानिसको आन्तरिक अवस्थासँग हुन्छ। धन, पद, प्रतिष्ठा र सुविधा जीवनका आवश्यक पक्ष हुन सक्छन्। तर तिनले मात्र जीवनलाई पूर्ण बनाउँदैनन्। मानिस बाह्य रूपमा सफल भएर पनि आन्तरिक रूपमा अशान्त हुन सक्छ। त्यसैले जीवनको वास्तविक पूर्णता चित्तको निर्मलता, मानसिक स्थिरता र आत्मचेतनाको विकासमा खोजिनुपर्छ। पूर्वीय दर्शनले यसै कारण चित्तशुद्धिलाई साधना, ज्ञान र आत्मबोधको आधार मानेको छ। निर्मल चित्तले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्व, कर्म र जीवनको उद्देश्यबारे स्पष्ट दृष्टि प्रदान गर्छ। यस दृष्टिले हेर्दा चित्तको निर्मलता व्यक्तिगत शान्तिको विषय मात्र होइन। यो जीवनको समग्र गुणस्तरसँग सम्बन्धित दार्शनिक अवधारणा हो।

चित्त शब्दले सामान्य अर्थमा मनलाई जनाए पनि यसको दार्शनिक अर्थ अझ व्यापक छ। चित्त चेतनाको गहिरो तहसँग सम्बन्धित हुन्छ। यसमा विचार, भावना, स्मृति, संस्कार, इच्छा र प्रवृत्तिहरू सञ्चित हुन्छन्। मानिसको व्यवहारमा यी आन्तरिक तत्वहरूको प्रत्यक्ष प्रभाव पर्छ। लोभ, क्रोध, मोह, ईर्ष्या, द्वेष र अहंकारले चित्तलाई अशान्त बनाउँछन्। यस्ता मानसिक विकारले निर्णय क्षमतालाई कमजोर बनाउँछन्। सम्बन्धमा तनाव उत्पन्न गर्छन्। जीवनप्रतिको दृष्टिकोणलाई पनि संकुचित बनाउँछन्। यसको विपरीत सत्य, करुणा, क्षमा, संयम र विवेकले चित्तलाई परिष्कृत गर्छन्। त्यसैले चित्तशुद्धि निरन्तर आत्मपरिष्कारको प्रक्रिया हो।

पूर्वीय दर्शनमा चित्तशुद्धिको अवधारणा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। उपनिषद्, योगदर्शन, भगवद्गीता, बौद्ध दर्शन र विभिन्न आध्यात्मिक परम्पराले आन्तरिक शुद्धिलाई मानव उन्नतिको आधार मानेका छन्। योगदर्शनमा चित्तका वृत्तिहरूको नियन्त्रणलाई योगको मूल उद्देश्यसँग जोडिएको छ। यस दृष्टिमा मानिसको दुःखको एउटा प्रमुख कारण चित्तको अस्थिरता हो। चित्त बाह्य विषयतर्फ निरन्तर आकर्षित भइरहँदा आत्मस्वरूपको बोध कठिन हुन्छ। त्यसैले साधनाको उद्देश्य विचारलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्नु होइन। उद्देश्य विचारमाथि विवेकपूर्ण नियन्त्रण स्थापित गर्नु हो। चित्त शान्त हुँदा मानिसले आफ्ना अनुभवलाई अधिक स्पष्ट रूपमा बुझ्न सक्छ। यसबाट आत्मनिरीक्षणको क्षमता बढ्छ। अन्ततः यही प्रक्रिया आत्मबोधतर्फ अग्रसर हुन्छ।

अष्टावक्र गीतामा ध्यानलाई विषयगत आसक्तिबाट मुक्त चेतनाको अवस्थासँग जोडिएको पाइन्छ। विषयप्रतिको अत्यधिक आसक्ति रहुञ्जेल मन स्वाभाविक रूपमा बाह्य संसारतर्फ आकर्षित हुन्छ। यस्तो अवस्थामा आन्तरिक स्थिरता प्राप्त गर्न कठिन हुन्छ। ध्यानलाई त्यसैले केवल आँखा बन्द गरेर बस्ने अभ्यासका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। ध्यान चेतनाको एकाग्रता र जागरूकताको अभ्यास हो। यसमा मनलाई कुनै निश्चित विषय, विचार, श्वास वा चेतनाको अनुभूतिमा स्थिर गरिन्छ। क्रमशः मनको चञ्चलता घट्दै जान्छ। साधकले आफ्ना विचारलाई विचारकै रूपमा हेर्न सिक्छ। ऊ विचारसँग पूर्ण रूपमा तादात्म्य स्थापित गर्दैन। यसबाट आत्मनिरीक्षण र आत्मनियन्त्रणको क्षमता विकसित हुन्छ।

चित्तशुद्धि र ध्यानबीच घनिष्ठ सम्बन्ध छ। अशान्त चित्तमा ध्यानको स्थिरता प्राप्त गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैगरी नियमित ध्यानले चित्तलाई क्रमशः स्थिर र निर्मल बनाउन सहयोग गर्छ। यस सम्बन्धलाई कारण र परिणामको सरल रेखीय सम्बन्धका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन। दुवै प्रक्रिया एकअर्कालाई सहयोग गर्ने हुन्छन्। सत्कर्मले चित्तलाई शुद्ध बनाउँछ। शुद्ध चित्तले ध्यानलाई सहज बनाउँछ। ध्यानले आत्मचेतना बढाउँछ। आत्मचेतनाले पुनः कर्म र व्यवहारलाई परिष्कृत गर्छ। यसरी चित्तशुद्धि र ध्यान परस्पर पूरक प्रक्रिया बन्छन्। यही कारणले पूर्वीय साधना परम्परामा नैतिकता, अनुशासन, ध्यान र आत्मज्ञानलाई अलग-अलग विषयका रूपमा होइन, एउटै आध्यात्मिक यात्राका विभिन्न चरणका रूपमा हेरिन्छ।

पतञ्जलिको अष्टाङ्ग योगले चित्तशुद्धिको व्यावहारिक संरचना प्रस्तुत गर्छ। यम र नियम यस यात्राका नैतिक आधार हुन्। यमले अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य र अपरिग्रहजस्ता अनुशासनमा जोड दिन्छ। नियमले शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय र ईश्वरप्रणिधानलाई महत्त्व दिन्छ। आसनले शरीरलाई स्थिर बनाउँछ। प्राणायामले श्वासको नियमन गर्छ। प्रत्याहारले इन्द्रियहरूलाई बाह्य विषयबाट क्रमशः अन्तर्मुखी बनाउँछ। धारणा एकाग्रताको अभ्यास हो। ध्यान त्यस एकाग्रताको निरन्तर प्रवाह हो। समाधि चेतनाको अझ गहिरो अवस्थासँग सम्बन्धित हुन्छ। यस संरचनाले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा स्पष्ट गर्छ। ध्यान केवल मानसिक प्रविधि होइन। यसको आधार नैतिक र अनुशासित जीवनमा रहेको हुन्छ।

चित्तशुद्धिको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आत्मनिरीक्षण हो। मानिस प्रायः बाह्य संसारका कमजोरीलाई सजिलै देख्छ। आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न भने कठिन हुन्छ। आत्मनिरीक्षणले यही प्रवृत्तिलाई परिवर्तन गर्छ। व्यक्तिले आफ्ना विचार, भावना, इच्छा र व्यवहारलाई निष्पक्ष रूपमा हेर्नुपर्छ। आफूभित्रको क्रोधलाई चिन्नुपर्छ। ईर्ष्याको कारण बुझ्नुपर्छ। लोभको स्रोत पहिचान गर्नुपर्छ। अहंकारले व्यवहारमा पारेको प्रभाव स्वीकार गर्नुपर्छ। यस प्रक्रियामा आत्मदोषारोपण आवश्यक छैन। आवश्यक कुरा आत्मबोध हो। आफूलाई बुझ्न थालेपछि परिवर्तन सम्भव हुन्छ। त्यसैले आत्मनिरीक्षण चित्तशुद्धिको प्रारम्भिक र आधारभूत अभ्यास हो।

चित्तशुद्धि विचारको दमन होइन। यो विचारको रूपान्तरण हो। मानिसको मनमा नकारात्मक विचार आउनु स्वाभाविक हो। समस्या विचार आउनुमा मात्र हुँदैन। समस्या त्यस विचारसँग व्यक्तिले कसरी व्यवहार गर्छ भन्नेमा हुन्छ। क्रोध उत्पन्न हुन सक्छ। तर क्रोधका आधारमा हिंसात्मक व्यवहार गर्नु आवश्यक छैन। ईर्ष्या उत्पन्न हुन सक्छ। तर त्यसलाई द्वेषमा परिणत गर्न आवश्यक छैन। लोभ आउन सक्छ। तर विवेकले त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ। यस अर्थमा चित्तशुद्धि मनोवैज्ञानिक परिपक्वताको प्रक्रिया पनि हो। व्यक्तिले आफ्ना भावनालाई अस्वीकार गर्दैन। उसले तिनलाई बुझ्छ। तिनको स्रोत पहिचान गर्छ। अनि तिनलाई रचनात्मक दिशातर्फ रूपान्तरण गर्छ।

प्राणायाम र श्वासको अभ्यास पनि चित्त स्थिरतासँग सम्बन्धित छ। श्वास र मानसिक अवस्थाबीच पारस्परिक सम्बन्ध हुन्छ। तनावमा श्वास तीव्र र अस्थिर हुन सक्छ। शान्त अवस्थामा श्वास तुलनात्मक रूपमा सहज हुन्छ। नियन्त्रित श्वासको अभ्यासले व्यक्तिलाई वर्तमान क्षणमा केन्द्रित हुन सहयोग गर्छ। यसले ध्यानका लागि अनुकूल मानसिक अवस्था निर्माण गर्न सक्छ। तथापि प्राणायामलाई चमत्कारिक उपचारका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। यसको अभ्यास विधिपूर्वक र आफ्नो शारीरिक अवस्थाअनुसार गर्नुपर्छ। विशेषगरी जटिल श्वासप्रश्वास अभ्यास प्रशिक्षित गुरु वा विशेषज्ञको मार्गदर्शनमा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। सरल र सचेत श्वास अभ्यास भने दैनिक जीवनमा मानसिक स्थिरताका लागि उपयोगी हुन सक्छ।

आधुनिक जीवनले चित्तशुद्धिको प्रश्नलाई अझ सान्दर्भिक बनाएको छ। आज मानिस अभूतपूर्व सूचना–अतिभारको अवस्थामा बाँचिरहेको छ। मोबाइल फोन, सामाजिक सञ्जाल, निरन्तर सञ्चार र प्रतिस्पर्धात्मक जीवनशैलीले ध्यान विभाजित गर्छन्। मानिस शारीरिक रूपमा एउटा स्थानमा हुन्छ। तर उसको मन अनेकौँ स्थानमा भौँतारिरहेको हुन्छ। भविष्यको चिन्ता र विगतको स्मृतिले वर्तमान क्षणलाई ओझेलमा पार्छ। उपलब्धिको निरन्तर दबाबले सन्तोषको भाव कमजोर बनाउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा ध्यान र आत्मनिरीक्षण मानसिक अनुशासनका साधन बन्न सक्छन्। तिनले मानिसलाई बाह्य उत्तेजनाबाट केही समय अलग भएर आफूभित्र फर्किन अवसर दिन्छन्। त्यसैले ध्यान आधुनिक जीवनबाट पलायन होइन। यो आधुनिक जीवनलाई सचेत रूपमा व्यवस्थापन गर्ने एउटा सम्भावित उपाय हो।

सत्सङ्ग र सकारात्मक वातावरणले पनि चित्तको निर्माणमा प्रभाव पार्छ। मानिस पूर्ण रूपमा सामाजिक प्राणी हो। उसको सोच र व्यवहारमा संगतको प्रभाव पर्छ। नकारात्मक वातावरणले भय, द्वेष र निराशालाई बढाउन सक्छ। सकारात्मक वातावरणले सहकार्य, करुणा र आत्मविश्वासलाई प्रोत्साहित गर्छ। प्रेरणादायी साहित्य, उच्च विचार र विवेकपूर्ण संवादले चेतनाको विस्तार गर्न सक्छ। यसै कारण पूर्वीय परम्परामा सत्सङ्गलाई महत्त्व दिइएको हो। सत्सङ्गको अर्थ केवल धार्मिक सभा होइन। सत्य, ज्ञान र सदाचारतर्फ उन्मुख संगत पनि सत्सङ्ग हो। राम्रो पुस्तकसँगको संगत पनि सत्सङ्ग हुन सक्छ। महान् विचारसँगको संवाद पनि सत्सङ्ग हुन सक्छ। यसले चित्तको दिशालाई क्रमशः परिवर्तन गर्छ।

ध्यानको प्रभाव व्यक्तिगत सीमाभित्र मात्र रहँदैन। चित्त निर्मल हुँदै गएपछि व्यवहारमा पनि परिवर्तन देखिन सक्छ। क्रोध घट्न सक्छ। सहिष्णुता बढ्न सक्छ। करुणा विकसित हुन सक्छ। निर्णयमा विवेक आउन सक्छ। अरूलाई दोष दिने प्रवृत्ति कम हुन सक्छ। व्यक्तिले अरूको दृष्टिकोण बुझ्ने प्रयास गर्न थाल्छ। यसरी आन्तरिक परिवर्तन सामाजिक सम्बन्धसँग जोडिन्छ। शान्त व्यक्ति परिवारमा शान्ति निर्माण गर्न सक्छ। संयमित व्यक्ति कार्यस्थलमा स्वस्थ सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्छ। करुणामय व्यक्ति समाजमा सहयोग र सद्भाव विस्तार गर्न सक्छ। यस दृष्टिले चित्तशुद्धि केवल व्यक्तिगत मुक्ति वा आत्मसन्तोषको विषय होइन। यसको सामाजिक आयाम पनि हुन्छ। शुद्ध चित्तबाट शुद्ध कर्मको सम्भावना बढ्छ। शुद्ध कर्मबाट सामाजिक विश्वास बलियो हुन सक्छ।

जीवनको पूर्णता प्राप्त गर्ने प्रश्नलाई पनि यही सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ। पूर्णता भनेको समस्याविहीन जीवन होइन। यो दुःख, असफलता र चुनौतीका बीच पनि सन्तुलित भएर बाँच्न सक्ने क्षमता हो। बाह्य परिस्थितिहरू सधैं व्यक्तिको नियन्त्रणमा हुँदैनन्। आर्थिक अवस्था बदलिन सक्छ। सामाजिक सम्बन्ध परिवर्तन हुन सक्छन्। सफलता र असफलता आउन सक्छन्। तर यी सबैप्रति व्यक्तिको प्रतिक्रिया भने केही हदसम्म उसको चेतनाले निर्धारण गर्छ। निर्मल चित्तले परिस्थितिलाई यथार्थ रूपमा स्वीकार गर्न सहयोग गर्छ। यसले अनावश्यक मानसिक संघर्ष घटाउँछ। त्यसैले पूर्ण जीवनलाई बाह्य उपलब्धिको अन्तिम सूचीका रूपमा होइन, सचेत र अर्थपूर्ण जीवनपद्धतिका रूपमा बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।

ध्यानको निरन्तर अभ्यास यस यात्राको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। एक-दुई दिनको अभ्यासले गहिरो परिवर्तन ल्याउँदैन। मानसिक संरचना लामो समयको अभ्यासबाट निर्माण हुन्छ। त्यसैले नियमितता आवश्यक छ। प्रारम्भमा मन अत्यन्त चञ्चल हुन सक्छ। अनेकौँ विचार आउन सक्छन्। शरीर असहज हुन सक्छ। एकाग्रता भंग हुन सक्छ। यसलाई असफलता मान्नु हुँदैन। ध्यानको उद्देश्य विचाररहित हुनु मात्र होइन। विचार आउँदा त्यसलाई पहिचान गरेर पुनः चेतनालाई निर्धारित केन्द्रमा फर्काउनु पनि ध्यानकै अभ्यास हो। निरन्तरताले क्रमशः आत्मनियन्त्रण बढाउन सक्छ। यस प्रक्रियामा धैर्य, अनुशासन र यथार्थ अपेक्षा आवश्यक हुन्छ।

चित्तको निर्मलता जीवनको पूर्णताको आधार हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ। मानिसले बाह्य संसारमा ठूलो सफलता प्राप्त गर्न सक्छ। तर आफ्नै मनमाथि नियन्त्रण छैन भने त्यो सफलता अधुरो रहन सक्छ। वास्तविक विजय आफ्नै विकार, आसक्ति र अहंकारमाथि प्राप्त हुने विजयमा पनि छ। निर्मल चित्तले मानिसलाई आफूलाई बुझ्न सहयोग गर्छ। आत्मबोधले कर्मलाई परिष्कृत गर्छ। परिष्कृत कर्मले जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। यही अर्थपूर्णता जीवनको पूर्णताको आधार हो। त्यसैले ध्यान, आत्मनिरीक्षण, नैतिक अनुशासन, सत्कर्म र करुणालाई जीवनपद्धतिको अङ्ग बनाउनु आवश्यक छ। चित्त शुद्ध भएपछि संसार अनिवार्य रूपमा बदलिँदैन। तर संसारलाई हेर्ने दृष्टि बदलिन्छ। यही दृष्टिपरिवर्तन नै आन्तरिक रूपान्तरणको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण संकेत हो। अन्ततः जीवनको पूर्णता बाहिर खोजिने वस्तु होइन। त्यो मानिसको आफ्नै निर्मल चित्तमा क्रमशः प्रकट हुने अनुभूति हो।