काठमाडौं– नेपाली समाजमा तिहार केवल दियो बाल्ने, फूलमाला लगाउने र दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको प्रेम साटासाट गर्ने पर्व मात्र होइन, यो प्रकृति, पशुपन्छी, कृषि र मानव जीवनबीचको गहिरो सम्बन्ध सम्झाउने सांस्कृतिक उत्सव पनि हो। तिहारको चौथो दिन मनाइने गोवर्द्धन पूजा यही प्रकृति र जीवनप्रतिको सम्मानको प्रतीक हो।

गोबरबाट पर्वत बनाएर गरिने गोवर्द्धन पूजाको यस्तो छ महत्त्व:

कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन मनाइने गोवर्द्धन पूजामा भगवान् श्रीकृष्ण, गोवर्द्धन पर्वत, गाईवस्तु तथा कृषि कर्मसँग जोडिएका प्राकृतिक स्रोतहरूको पूजा गरिन्छ। यस दिन घरआँगनमा गोवर्द्धन पर्वतको प्रतीक बनाएर पूजा गर्ने परम्परा छ। कतिपय स्थानमा गाईको गोबरबाट पर्वतको आकृति बनाई त्यसलाई फूल, अक्षता, माला र अन्य पूजासामग्रीले सजाएर विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ।

गोवर्द्धन पूजाको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व निकै गहिरो छ। यस पर्वले मानिसलाई प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन, पशुपन्छीको संरक्षण गर्न र कृषि जीवनको महत्त्व बुझ्न प्रेरित गर्छ।

गोवर्द्धन पूजा किन गरिन्छ?

गोवर्द्धन पूजासँग भगवान् श्रीकृष्णको एउटा प्रसिद्ध पौराणिक प्रसंग जोडिएको छ। द्वापर युगमा गोकुलवासीहरूले वर्षा र समृद्धिका लागि देवराज इन्द्रको पूजा गर्ने परम्परा थियो। तर भगवान् श्रीकृष्णले मानिसको जीवन धान्ने प्रकृति, वनजंगल, पहाड, नदी र गाईवस्तुको महत्त्व बुझाउँदै गोवर्द्धन पर्वतको पूजा गर्न प्रेरित गरेको धार्मिक मान्यता छ।

श्रीकृष्णको सुझावअनुसार गोकुलवासीले इन्द्रको सट्टा गोवर्द्धन पर्वतको पूजा गरेपछि इन्द्र क्रोधित भए। उनले गोकुलमा लगातार वर्षा गराएर बाढी र विपत्ति निम्त्याउन खोजे। त्यसबाट गोकुलवासीलाई बचाउन भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो कान्छी औँलामा गोवर्द्धन पर्वत उठाएर सबैलाई त्यसको ओतमा सुरक्षित राखेको धार्मिक कथा प्रचलित छ।

सात दिनसम्म पर्वत उठाएर गोकुलवासी र गाईवस्तुको रक्षा गरेको विश्वास गरिन्छ। अन्ततः इन्द्रले आफ्नो गल्ती स्वीकार गरेपछि वर्षा रोकिएको र गोकुलमा पुनः सामान्य अवस्था फर्किएको धार्मिक कथन छ।

यसै घटनाको सम्झनामा गोवर्द्धन पर्वतको पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको धार्मिक विश्वास छ। यसले अहंकारभन्दा प्रकृति र सामूहिक हित ठूलो हुन्छ भन्ने सन्देश पनि दिन्छ।

गोबरबाट गोवर्द्धन पर्वत बनाउने परम्परा:

गोवर्द्धन पूजाको दिन बिहानै घरआँगन सफा गरी गाईको गोबरबाट गोवर्द्धन पर्वतको प्रतीक बनाइन्छ। त्यसलाई फूलमाला, अक्षता, दुबो, धूप, दीप र विभिन्न पूजासामग्रीले सजाइन्छ। त्यसपछि विधिपूर्वक पूजा गरी परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र अन्नबालीको उन्नतिको कामना गरिन्छ।

गाईको गोबरलाई धार्मिक रूपमा पवित्र मानिने भएकाले पनि यस पर्वमा यसको विशेष प्रयोग हुन्छ। परम्परागत नेपाली समाजमा गोबर घर लिपपोत गर्न, खेतबारीमा मलका रूपमा प्रयोग गर्न र सरसफाइसँग सम्बन्धित विभिन्न काममा उपयोग हुँदै आएको छ।

गोबरबाट पर्वत निर्माण गर्नु केवल धार्मिक विधि मात्र होइन, परम्परागत कृषि जीवन र प्रकृतिसँग मानिसको सम्बन्धको प्रतीक पनि हो। यसले मानिसको जीवनमा माटो, वनस्पति, पशुपालन र प्राकृतिक स्रोतको योगदान सम्झाउँछ।

गाईगोरुको पूजा र कृषि जीवनको सम्बन्ध:

गोवर्द्धन पूजाका दिन गाईगोरुको पूजा गर्ने चलन पनि छ। नेपाली समाजमा गाईलाई लक्ष्मी र मातृत्वको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ भने गोरुलाई कृषि कर्मको महत्त्वपूर्ण सहयोगी मानिन्छ।

परम्परागत कृषि प्रणालीमा गोरुले खेत जोत्न, सामान ओसार्न र खेतीपातीका विभिन्न काममा सहयोग पुर्‍याउँदै आएको छ। गाईबाट दूध, दही, घिउजस्ता पौष्टिक पदार्थ प्राप्त हुन्छन्। गाईको गोबर र गहुँतसमेत परम्परागत कृषि तथा धार्मिक संस्कारमा प्रयोग हुँदै आएका छन्।

त्यसैले गोवर्द्धन पूजाले पशुधनको महत्त्व र मानिसको जीवनमा पशुपन्छीको योगदानलाई सम्मान गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।

नेपालका विभिन्न स्थानमा यस दिन गाईगोरुलाई नुहाइदिने, सिङमा तेल लगाउने, माला लगाइदिने र मीठो खानेकुरा खुवाउने परम्परा छ। पशुपालनमा संलग्न किसानका लागि यो दिन विशेष महत्त्वको हुन्छ।

गोवर्द्धन पूजामा गोरु तिहारको रौनक:

गोवर्द्धन पूजालाई कतिपय स्थानमा गोरु तिहारका रूपमा पनि मनाइन्छ। विशेषगरी कृषि पेसामा निर्भर समुदायमा गोरुको पूजा गर्ने परम्परा निकै पुरानो छ।

वर्षभरि खेतबारीमा काम गरेर किसानलाई सहयोग गर्ने गोरुलाई यस दिन आराम दिइन्छ। गोरुलाई नुहाइदिएर रंगीचंगी टीका लगाउने, माला पहिर्‍याउने र मीठा परिकार खुवाउने गरिन्छ।

यस परम्पराले मानिसले आफ्नो जीविकोपार्जनमा सहयोग गर्ने पशुहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। आधुनिक प्रविधिको विकाससँगै खेतीपातीमा मेसिनको प्रयोग बढे पनि ग्रामीण नेपालका धेरै ठाउँमा गोरुको महत्त्व अझै कायम छ।

प्रकृति संरक्षणको सन्देश:

गोवर्द्धन पूजाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष प्रकृतिप्रतिको सम्मान हो। गोवर्द्धन पर्वतको पूजा गर्नु भनेको पहाड, वनजंगल, जलस्रोत, माटो र जैविक विविधताको महत्त्व स्वीकार गर्नु पनि हो।

मानिसको जीवन प्रकृतिबाट अलग हुन सक्दैन। खाने अन्नदेखि पिउने पानी, श्वास फेर्न आवश्यक हावा र जीविकोपार्जनका स्रोत सबै प्रकृतिमै निर्भर छन्। प्रकृतिको संरक्षणबिना मानव जीवन र सभ्यताको निरन्तरता सम्भव छैन।

जलवायु परिवर्तन, वन विनाश, वातावरण प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहन बढिरहेको वर्तमान समयमा गोवर्द्धन पूजाको सन्देश अझ सान्दर्भिक देखिन्छ। यस पर्वले प्रकृतिलाई केवल उपयोग गर्ने वस्तुका रूपमा नभई जीवनको आधारका रूपमा सम्मान गर्न सिकाउँछ।

सामाजिक सद्भाव र पारिवारिक एकताको पर्व:

धार्मिक र प्राकृतिक महत्त्वसँगै गोवर्द्धन पूजाले पारिवारिक तथा सामाजिक एकतालाई पनि बलियो बनाउँछ। परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला भएर पूजा गर्ने, प्रसाद ग्रहण गर्ने र आपसी सुखदुःख साटासाट गर्ने परम्परा छ।

तिहारको उत्सवमय वातावरणमा मनाइने यस पर्वले समुदायबीच आपसी सद्भाव, सहयोग र एकताको भावना विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। नयाँ पुस्तालाई पुराना संस्कार, परम्परा र कृषि संस्कृतिबारे जानकारी गराउने अवसरसमेत यसले प्रदान गर्छ।

नेपालमा गोवर्द्धन पूजाका अवसरमा विभिन्न स्थानमा धार्मिक अनुष्ठान, भजनकीर्तन र सांस्कृतिक गतिविधि पनि आयोजना गरिन्छन्।

परम्पराको संरक्षणसँगै यसको सन्देश बुझ्न आवश्यक:

समय परिवर्तनसँगै मानिसको जीवनशैली, पेसा र सामाजिक संरचनामा ठूलो परिवर्तन आएको छ। गाउँबाट सहरतर्फ बसाइँसराइ बढेको छ भने परम्परागत कृषि प्रणालीको स्वरूप पनि फेरिएको छ। यस्तो अवस्थामा गोवर्द्धन पूजाजस्ता पर्वले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति, प्रकृति र कृषि सभ्यतासँग जोड्ने काम गर्छन्।

पर्व मनाउनु भनेको पूजा गर्ने र परम्परा निर्वाह गर्नेमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यसले दिने मूल सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। पशुपन्छीप्रति दया, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, कृषि पेसाको सम्मान र वातावरणप्रतिको जिम्मेवारीलाई जीवनशैलीकै हिस्सा बनाउन सक्नुपर्छ।

गोवर्द्धन पूजा धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको पर्व हो। यसले मानिसलाई प्रकृतिसँग मिलेर बाँच्न, पशुधनको सम्मान गर्न र आफ्नो जीवन धान्ने स्रोतप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ। त्यसैले गोवर्द्धन पूजा केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान होइन, प्रकृति, कृषि र मानव सभ्यताबीचको सम्बन्ध सम्झाउने महत्त्वपूर्ण पर्व पनि हो।