काठमाडौं– नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहार अर्थात् यमपञ्चकअन्तर्गत पर्ने गाईपूजा धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र कृषि जीवनशैलीसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण पर्व हो। प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन मनाइने गाईपूजामा गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्दै विधिपूर्वक पूजा गर्ने परम्परा छ। यस दिन गाईलाई फूलमाला लगाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र मिठामिठा खानेकुरा खुवाएर श्रद्धा प्रकट गरिन्छ।

हिन्दू धर्ममा गाईलाई पवित्र जनावरका रूपमा लिइन्छ। गाईलाई धन, समृद्धि, सुख, शान्ति र मातृत्वको प्रतीक मानिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार गाईको सेवा र पूजा गर्दा घरपरिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुने विश्वास छ। त्यसैले तिहारको अवसरमा गाईपूजालाई विशेष महत्त्वका साथ मनाउने गरिन्छ।

गाईपूजा केवल धार्मिक विधिमा सीमित पर्व होइन। यसले मानव जीवन, कृषि प्रणाली, पशुपालन र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई समेत उजागर गर्छ। नेपाली समाजमा प्राचीन समयदेखि गाईलाई परिवारको महत्त्वपूर्ण सदस्यका रूपमा हेर्ने परम्परा रहँदै आएको छ।

गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीक मानेर पूजा गर्ने परम्परा:

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार गाईमा विभिन्न देवीदेवताको वास हुने विश्वास गरिन्छ। गाईलाई माता लक्ष्मीको स्वरूप तथा धनधान्य र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा समेत पूजा गरिन्छ।

गाईपूजाका दिन बिहानैदेखि घरआँगन सफा गरी गाईलाई नुहाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र घाँटीमा फूलमाला पहिर्‍याउने चलन छ। त्यसपछि गाईलाई घाँस, रोटी, फलफूल तथा अन्य खानेकुरा खुवाएर पूजा गरिन्छ। कतिपय स्थानमा गाईको खुरमा तेल लगाउने र धूपदीप बालेर आरती गर्ने परम्परासमेत छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार गाईको पूजा गर्दा पुण्य प्राप्त हुने र घरमा सुख, शान्ति तथा समृद्धि कायम रहने मान्यता छ। विशेषगरी लक्ष्मीपूजासँग जोडिएको यस परम्पराले गाईलाई धन र सम्पन्नताको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेको छ।

 धार्मिक तथा पौराणिक महत्त्व:

हिन्दू धर्मशास्त्रमा गाईलाई आमाको दर्जा दिइएको छ। गाईले मानिसलाई दूध प्रदान गर्ने भएकाले उनलाई पोषण र मातृत्वको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार गाईको सेवा गर्नु पुण्यको काम मानिन्छ।

पौराणिक कथाअनुसार गाईलाई कामधेनुको स्वरूपमा समेत वर्णन गरिएको छ। कामधेनुलाई सबै इच्छा पूरा गर्ने दिव्य गाईका रूपमा मानिन्छ। यसैले गाईलाई धन, अन्न, सुख र समृद्धिसँग जोडेर हेर्ने धार्मिक परम्परा विकास भएको पाइन्छ।

तिहारमा गाईपूजा गर्नुको अर्को धार्मिक महत्त्व यमपञ्चकसँग पनि जोडिएको छ। यस पर्वले मानिसलाई पशुपक्षी तथा सम्पूर्ण जीवजन्तुप्रति श्रद्धा र सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ।

 कृषि जीवन र अर्थतन्त्रमा गाईको योगदान:

नेपाली समाजमा गाईको महत्त्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। परम्परागत कृषि प्रणालीमा गाईको योगदान निकै महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ। ग्रामीण क्षेत्रमा गाईपालनलाई जीविकोपार्जनको एउटा प्रमुख आधारका रूपमा लिइन्छ।

गाईबाट प्राप्त हुने दूध, दही, घिउ र मही मानिसको दैनिक आहारका महत्त्वपूर्ण परिकार हुन्। त्यस्तै गाईको गोबरलाई खेतबारीमा जैविक मलका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यसले माटोको उर्वराशक्ति बढाउन र कृषि उत्पादनमा सहयोग पुर्‍याउँछ।

विशेषगरी ग्रामीण भेगमा गाईपालनले किसानको आम्दानी बढाउनुका साथै कृषि उत्पादनलाई समेत सहयोग गर्दै आएको छ। पछिल्लो समय व्यावसायिक पशुपालनको विकाससँगै गाईपालन आम्दानीको स्रोतका रूपमा विस्तार हुँदै गएको छ।

यसरी गाईले धार्मिक, सामाजिक, आर्थिक तथा कृषि क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ।

बदलिँदो समयसँगै गाईपूजाको रौनक:

समयसँगै गाईपूजा मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। पहिले ग्रामीण क्षेत्रमा घरघरमा गाई पाल्ने चलन बढी थियो। त्यसैले तिहारका बेला घरमै गाईको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। तर पछिल्लो समय सहरी क्षेत्रमा गाई पाल्ने परिवारको सङ्ख्या घट्दै गएको छ।

सहरी क्षेत्रमा गाई उपलब्ध नभएका परिवारले गौशाला तथा अन्य स्थानमा पुगेर गाईको पूजा गर्ने गरेका छन्। कतिपयले गौशालामा रहेका गाईलाई खानेकुरा, घाँस तथा आर्थिक सहयोगसमेत उपलब्ध गराउने गरेका छन्।

सामाजिक सञ्जालको विकाससँगै गाईपूजाका तस्बिर र भिडियो सार्वजनिक गर्ने चलन पनि बढेको छ। यसले नयाँ पुस्तामा धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराप्रति आकर्षण बढाउन सहयोग पुर्‍याएको छ।

 गाई संरक्षण र पशु कल्याणको आवश्यकता:

गाईपूजाले गाईप्रति श्रद्धा र सम्मान प्रकट गर्ने अवसर दिए पनि उनीहरूको संरक्षण र उचित हेरचाह वर्षभरि आवश्यक हुन्छ। कतिपय स्थानमा दूध दिन छाडेपछि गाईलाई सडकमा छाड्ने तथा बेवास्ता गर्ने समस्या देखिन्छ।

गाईलाई पूजा गर्ने परम्परा कायम राख्दै उनीहरूको खानपान, स्वास्थ्य उपचार र सुरक्षित बासस्थानमा समेत ध्यान दिन आवश्यक छ। सडकमा छाडिएका गाईको व्यवस्थापन, गौशालाको सुधार र पशु स्वास्थ्य सेवाको विस्तारमा सम्बन्धित निकाय तथा समुदायले ध्यान दिनुपर्छ।

गाईपूजाको वास्तविक सन्देश धार्मिक विधि पूरा गर्नु मात्र नभई आफूलाई सहयोग गर्ने पशुप्रति माया, करुणा र जिम्मेवारी निर्वाह गर्नु पनि हो।

परम्परा र प्रकृतिसँग जोडिएको पर्व:

गाईपूजा नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, कृषि संस्कृति र परम्परागत जीवनशैलीको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। यस पर्वले मानिस र पशुबीचको सम्बन्धलाई स्मरण गराउँदै प्रकृति तथा जीवजन्तुको संरक्षण गर्न प्रेरित गर्छ।

धनसम्पत्ति र समृद्धिको कामनासहित गरिने गाईपूजाले दूध, मल तथा कृषि उत्पादनमा गाईको योगदानलाई समेत सम्मान गर्छ। त्यसैले यस पर्वलाई धार्मिक आस्थासँगै कृषि संस्कृति र पशुप्रतिको सम्मानको पर्वका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

अन्ततः गाईपूजा केवल टीका र फूलमाला लगाएर मनाइने धार्मिक परम्परा मात्र होइन, मानव जीवनमा गाईको योगदानको सम्मान गर्ने विशेष अवसर हो। गाईको धार्मिक महत्त्वलाई आत्मसात् गर्दै उनीहरूको संरक्षण, पालनपोषण र उचित हेरचाहमा ध्यान दिन सके मात्रै यस पर्वको वास्तविक सन्देश सार्थक हुनेछ।