भाइटीका केवल निधारमा रङ पोत्ने पर्व होइन, दिदीको आँखामा लुकेको माया र भाइको हृदयमा सुरक्षित जिम्मेवारीको सम्बन्धलाई फेरि एकपटक सम्झिने दिन हो।

तिहारका पाँच दिनमध्ये अन्तिम दिन अर्थात् कार्तिक शुक्ल द्वितीयालाई भाइटीकाका रूपमा मनाइन्छ। घरआँगनमा झिलिमिली बत्ती, सयपत्री र मखमली फूलको सुगन्ध, सप्तरङ्गी टीका, ओखर, विमिरो र मिठाइको परिकारले वातावरण उल्लासमय बनेको हुन्छ। तर यी सबै उत्सवका दृश्यभन्दा पर एउटा यस्तो सम्बन्ध उभिएको हुन्छ, जसको गहिराइ कुनै रङले नाप्न सक्दैन, जसको मूल्य कुनै उपहारले तिर्न सक्दैन र जसको महत्त्व कुनै शब्दले पूर्ण रूपमा व्यक्त गर्न सक्दैन। त्यो सम्बन्ध हो– दिदी र भाइको सम्बन्ध।

भाइटीका आउँदा बजारमा फूलको व्यापार बढ्छ, मिठाइका पसलमा भीड लाग्छ, नयाँ कपडा किनिन्छन्, घरहरू सजाइन्छन् र टाढाटाढा पुगेका दिदीभाइ घर फर्कने तयारीमा जुट्छन्। तर भाइटीकाको वास्तविक सुन्दरता यी बाहिरी तयारीमा मात्र छैन। यसको वास्तविक अर्थ त त्यो क्षणमा छ, जब दिदीले भाइको निधारमा टीका लगाउँदै उसको दीर्घायुको कामना गर्छिन् र भाइले दिदीको अनुहारमा हेर्दै जीवनभर साथ दिने मौन प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छ।

यो एउटा यस्तो सम्बन्ध हो, जहाँ प्रेमका लागि कुनै प्रमाणपत्र चाहिँदैन। जहाँ रिसाउन पाइन्छ, झगडा गर्न पाइन्छ, एकअर्कालाई गाली गर्न पाइन्छ, तर संकट पर्दा सबैभन्दा पहिले सम्झिने नाम भनेकै दिदी वा भाइको हुन्छ।

बाल्यकालका झगडादेखि जीवनभरको भरोसासम्म:

दिदी र भाइको सम्बन्धको जग बाल्यकालमै बस्छ। एउटै आँगनमा खेलेका खेल, एउटै भान्सामा खाएका गाँस, एउटै ओछ्यानमा सुनेका कथा र सानातिना कुरामा भएका झगडाले यो सम्बन्धलाई विस्तारै बलियो बनाउँदै लैजान्छन्।

बाल्यकालमा भाइले दिदीको कापी लुकाउँछ, दिदीले भाइको खेलौना खोस्छिन्। कहिले रिमोटका लागि झगडा हुन्छ, कहिले मिठाइको भागमा विवाद हुन्छ। आमाबुबाको अगाडि एकअर्काको पोल खोल्ने प्रतिस्पर्धा चल्छ। तर त्यही भाइलाई कसैले बाहिर गाली गर्दा दिदीको रगत उम्लिन्छ। त्यही दिदीलाई कसैले दुःख दिँदा भाइको मनमा असह्य पीडा हुन्छ।

बाल्यकालका ती झगडाहरू वास्तवमा सम्बन्ध टुटाउने कारण होइनन्, सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउने स्मृतिहरू हुन्। समय बित्दै जान्छ। हिजो दिदीको पछिपछि हिँड्ने भाइ ठूलो हुन्छ। दिदी पनि आफ्नो जिम्मेवारी, पढाइ, जागिर र परिवारको संसारमा व्यस्त हुँदै जान्छिन्। एउटै घरमा बिताएका दिनहरू सम्झनामा सीमित हुन थाल्छन्।

तर दूरी बढ्दैमा आत्मीयता घट्दैन। बरु समयसँगै यो सम्बन्धको वास्तविक मूल्य अझ बढी महसुस हुन थाल्छ।

हिजो दिदीले भाइको हात समातेर बाटो कटाउँथिन्। आज भाइले दिदीलाई अप्ठ्यारो पर्दा सहारा दिनुपर्ने समय आएको हुन्छ। हिजो भाइले दिदीको पछिपछि लागेर संसार चिन्थ्यो। आज दिदीले भाइको प्रगतिमा गर्व गर्दै उसको भविष्य उज्यालो होस् भनेर कामना गर्छिन्।

समय बदलिन्छ, भूमिका बदलिन्छ, उमेर बदलिन्छ; तर सम्बन्धको आत्मा बदलिँदैन।

टीकाको रङभन्दा गहिरो दिदीको प्रार्थना:

भाइटीकाको दिन दिदीले भाइलाई आफ्नो अगाडि राख्छिन्। निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाउँछिन्। मखमली र सयपत्रीका माला पहिराउँछिन्। ओखर फुटाउँछिन्, मिठाइ खुवाउँछिन् र दीर्घायुको कामना गर्छिन्।

तर के दिदीले निधारमा टीका लगाउँदा रङहरूको मात्र कामना गरिरहेकी हुन्छिन्?

कदापि होइन।

त्यो टीकाभित्र भाइले जीवनमा कहिल्यै हार नबेहोरोस् भन्ने कामना हुन्छ। उसको बाटोमा काँडा नबिछ्याइऊन् भन्ने प्रार्थना हुन्छ। ऊ गलत संगतमा नफसोस्, कसैको अन्यायमा नपरोस्, जीवनका कठिन मोडहरूमा नढलोस् भन्ने चिन्ता हुन्छ।

दिदीका लागि भाइ केवल जन्मघरको एउटा सदस्य होइन। ऊ आफ्नो बाल्यकालको साथी हो, आफ्ना अनगिन्ती स्मृतिहरूको साक्षी हो र जीवनको कुनै पनि मोडमा फर्केर हेर्न सकिने एउटा आत्मीय अनुहार हो।

भाइको निधारमा टीका लगाउँदै गर्दा दिदीले बाहिरबाट मुस्कुराइरहेकी हुन सक्छिन्। तर उनको मनभित्र कति चिन्ता, कति माया र कति अधुरा सम्झना लुकेका हुन्छन् भन्ने कुरा सायद भाइले सधैँ बुझ्न सक्दैन।

कहिलेकाहीँ दिदीले भाइलाई दिएको आशिष् आफ्नै खुसीभन्दा ठूलो हुन्छ। आफ्नो जीवनमा जति दुःख आए पनि भाइको जीवन सुखमय होस् भन्ने उनको चाहना हुन्छ। भाइको सफलतामा आफ्नो सपना पूरा भएको अनुभूति गर्ने दिदीको मनलाई कुनै भौतिक उपहारले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन।

भाइको निधारमा टीका, मनमा जिम्मेवारी:

भाइटीकालाई केवल दिदीले भाइलाई आशिष् दिने पर्वका रूपमा मात्र बुझ्नु अधुरो हुन्छ। यो भाइले पनि दिदीप्रतिको आफ्नो जिम्मेवारी सम्झिने अवसर हो।

दिदीले भाइको दीर्घायुको कामना गर्छिन्। तर भाइले पनि दिदीको सम्मान, खुसी, सुरक्षा र आत्मसम्मानका लागि आफ्नो भूमिका बुझ्नुपर्छ।

दिदीको निधारमा खुसी देख्न सक्नु, उनको दुःखमा साथ दिन सक्नु, उनको निर्णयको सम्मान गर्न सक्नु र उनलाई आवश्यक पर्दा निःस्वार्थ रूपमा उभिन सक्नु नै भाइको वास्तविक धर्म हो।

भाइ हुनुको अर्थ दिदीलाई आफ्नो इच्छाअनुसार चलाउनु होइन। उनको जीवनमाथि नियन्त्रण जमाउनु होइन। उनको स्वतन्त्रतालाई सीमित गर्नु पनि होइन। बरु उनको सपना, विचार, निर्णय र अस्तित्वको सम्मान गर्दै आवश्यक पर्दा बलियो सहारा बन्नु हो।

कुनै दिदीले भाइलाई महँगो उपहार दिएकी छैनन् होला। कसैको आर्थिक अवस्था कमजोर होला। कसैले मिठाइ र फूलको ठूलो व्यवस्था गर्न नसक्ला। तर दिदीको माया र भाइको सम्मान पैसाले किनबेच हुने वस्तु होइनन्।

भाइले दिदीलाई महँगो सारी, गहना वा उपहार दिन नसक्ला। तर उनको दुःखमा साथ दिन सक्छ। उनको फोन उठाउन सक्छ। उनी निराश हुँदा कुरा सुन्न सक्छ। उनको आत्मसम्मानमा चोट पुग्दा मौन नबस्न सक्छ।

यही हो भाइटीकाको वास्तविक सन्देश।

विवाहपछि पनि नटुट्ने जन्मघरको सम्बन्ध:

नेपाली समाजमा छोरी विवाहपछि आफ्नो जन्मघर छाडेर अर्को घरमा जान्छिन्। नयाँ परिवार, नयाँ जिम्मेवारी र नयाँ परिवेशसँग आफूलाई अभ्यस्त बनाउनुपर्ने हुन्छ। तर घर परिवर्तन हुँदैमा उनको मनबाट जन्मघर मेटिँदैन।

जुन आँगनमा उनले बाल्यकाल बिताइन्, जुन भान्सामा आमाको हातको खाना खाइन्, जुन कोठामा भाइसँग झगडा गरिन्, ती स्मृतिहरू उनको मनमा सधैँ सुरक्षित रहन्छन्।

विवाहपछि दिदीको संसार फराकिलो हुन्छ। उनको जिम्मेवारी बढ्छ। कहिलेकाहीँ चाहेर पनि माइती आउन सक्दिनन्। चाडपर्वमा घर फर्कने समय मिल्दैन। फोनमा कुरा गर्दा पनि मनका सबै कुरा भन्न सक्दिनन्।

तर भाइटीका नजिकिँदै जाँदा उनको मन अनायासै माइतीतिर फर्किन्छ।

माइतीको आँगन, आमाको अनुहार, बुबाको आशीर्वाद र भाइको मुस्कान सम्झँदा आँखामा आँसु आउन सक्छ। विशेषगरी भाइटीकाको दिन माइती पुग्न नसक्ने दिदीका लागि यो पर्व खुसीसँगै पीडाको दिन पनि बन्न सक्छ।

उता भाइ पनि दिदीको प्रतीक्षामा हुन्छ। हरेक वर्ष टीका लगाउन आउने दिदी यसपालि आउन सकिनन् भने घरको उत्सवमा केही अधुरोपन महसुस हुन्छ।

कहिलेकाहीँ घरमा सयपत्रीका माला हुन्छन्, मिठाइका परिकार हुन्छन्, टीका र जमरा पनि तयार हुन्छन्, तर दिदीको उपस्थिति हुँदैन। त्यस्तो बेला उत्सवको रौनकबीच एउटा खाली ठाउँ देखिन्छ, जसलाई कुनै सजावटले भर्न सक्दैन।

दिदी माइतीबाट टाढा गएकी हुन सक्छिन्, तर उनको माया टाढा गएको हुँदैन। भाइ ठूलो भएको हुन सक्छ, तर दिदीका लागि ऊ अझै पनि बाल्यकालको त्यही सानो भाइ हुन्छ।

गरिबी, अभाव र दूरीले पनि नछेक्ने सम्बन्ध:

सबै दिदीभाइको जीवन समान हुँदैन। कसैका लागि भाइटीका भव्य उत्सव हुन्छ, कसैका लागि सामान्य भेटघाट। कसैले महँगो उपहार साटासाट गर्छन्, कसैले एउटा फूल र अक्षताको सहारामा पर्व मनाउँछन्।

कसैका दिदीभाइ विदेशमा छन्। कसैका रोजगारीका कारण फरक सहरमा छन्। कसैका बीच पारिवारिक विवादले दूरी बढेको छ। कसैले वर्षौंदेखि एकअर्काको अनुहार देख्न पाएका छैनन्।

तर भाइटीकाको विशेषता नै यही हो– यसले सम्बन्धको भौतिक उपस्थितिभन्दा भावनात्मक उपस्थितिको महत्त्व सम्झाउँछ।

विदेशमा रहेको भाइले भिडियो कलबाट दिदीको हातबाट टीका लगाउन नसक्ला। दिदीले टाढा रहेको भाइलाई मखमली माला पहिराउन नसक्लिन्। तर फोनको अर्को छेउबाट आउने एउटा आवाजले पनि मनको दूरी घटाउन सक्छ।

‘दिदी, सन्चै छौ?’

‘भाइ, आफ्नो ख्याल राख है।’

यी सामान्य शब्दभित्र लुकेको आत्मीयता कुनै लामो भाषणभन्दा शक्तिशाली हुन सक्छ।

जीवनको दौडधुपमा हामी धेरै सम्बन्ध बनाउँछौँ। साथीभाइ, सहकर्मी, छिमेकी र सामाजिक सञ्जालका हजारौँ चिनजान थपिन्छन्। तर बाल्यकालदेखि जोडिएको दिदीभाइको सम्बन्धको स्थान अलग हुन्छ। किनकि यो सम्बन्ध केवल वर्तमानमा बनेको होइन, विगतका हजारौँ साझा क्षणले निर्माण गरेको हुन्छ।

सम्बन्धमा दरार आउँदा पर्वको अर्थ अझ गहिरो हुन्छ:

सबै दिदीभाइबीच सधैँ प्रेम र सद्भाव मात्र हुन्छ भन्ने छैन। सम्पत्ति, अंशबन्डा, पारिवारिक निर्णय, अहंकार र गलत बुझाइले सम्बन्धमा दरार ल्याउन सक्छ।

कहिलेकाहीँ सानो विवाद वर्षौंसम्म बोलचाल बन्द हुने कारण बन्छ। कहिलेकाहीँ दाजुभाइ वा दिदीबहिनीबीचको दूरी यति बढ्छ कि एउटै गाउँमा बस्दा पनि भेटघाट हुँदैन।

तर प्रश्न उठ्छ– के केही सम्पत्ति, केही रिस र केही क्षणको अहंकारभन्दा ठूलो हुँदैन र बाल्यकालको त्यो सम्बन्ध?

जुन भाइलाई दिदीले आफ्नो भागको मिठाइसमेत दिएर हुर्काएकी थिइन्, आज उसैसँग बोल्न नसक्ने अवस्था आउनु कति दुःखद कुरा हो! जुन दिदीको हात समातेर भाइले पहिलोपटक विद्यालय जाने बाटो चिनेको थियो, आज उसैको दुःखमा साथ दिन नसक्नु कस्तो विडम्बना हो!

भाइटीका यस्ता सम्बन्धमा आत्मसमीक्षाको अवसर पनि बन्नुपर्छ।

टीका लगाउनुअघि मनमा जम्मा भएका तिक्तता हटाउने प्रयास गर्न सकिन्छ। वर्षौंदेखि बोलचाल नभएका दिदीभाइले एउटा फोन गर्न सक्छन्। गल्ती भएको छ भने माफी माग्न सकिन्छ। मन दुखाइएको छ भने क्षमा गर्न सकिन्छ।

किनकि जीवनको कुनै निश्चित मिति छैन। अर्को भाइटीकासम्म सबै भेटघाट सम्भव हुन्छन् भन्ने ग्यारेन्टी पनि छैन।

सम्बन्ध जोगाउन सधैँ अर्को व्यक्तिले पहल गरोस् भनेर पर्खिनु आवश्यक छैन। कहिलेकाहीँ एउटा सानो सन्देशले वर्षौंदेखिको मौनता तोड्न सक्छ।

दिदी केवल टीका लगाउने हात होइनन्, आफ्नै अस्तित्व भएकी व्यक्ति हुन्

भाइटीकाको भावनात्मक पक्षसँगै एउटा महत्त्वपूर्ण सामाजिक प्रश्न पनि जोडिएको छ। के हामीले चाडपर्वमा दिदीलाई दिने सम्मान व्यवहारमा पनि कायम राखेका छौँ?

दिदीले भाइको दीर्घायुको कामना गर्नु राम्रो परम्परा हो। तर त्यही दिदीको आफ्नो जीवन, सपना, इच्छा र अधिकारलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ।

उनले आफ्नो पढाइ पूरा गर्न चाहिन् भने साथ दिनुपर्छ। जागिर गर्न चाहिन् भने प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। आफ्नो निर्णय आफैँ लिन चाहिन् भने उनको आत्मनिर्णयको सम्मान गर्नुपर्छ।

दिदीलाई केवल माइतीको पर्वमा टीका लगाउने व्यक्तिका रूपमा सीमित गर्नु हुँदैन। उनी आफ्नै सपना, संघर्ष, क्षमता र पहिचान भएकी व्यक्ति हुन्।

त्यस्तै भाइलाई पनि केवल दिदीको रक्षकका रूपमा चित्रण गरेर उसको भावनात्मक पक्षलाई बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन। भाइलाई पनि माया, सम्मान, साथ र समझदारी आवश्यक हुन्छ।

स्वस्थ दिदीभाइको सम्बन्ध अधिकारभन्दा बढी सम्मानमा, नियन्त्रणभन्दा बढी विश्वासमा र अपेक्षाभन्दा बढी आत्मीयतामा टिकेको हुन्छ।

मृत्यु र बिछोडले सिकाउने सम्बन्धको मूल्य:

भाइटीकाको दिन सबैभन्दा गहिरो पीडा उनीहरूका लागि हुन्छ, जसका दिदी वा भाइ अब यो संसारमा छैनन्।

कसैको दिदी बितिसकेकी हुन्छिन्। कसैको भाइ संसारबाट बिदा भइसकेको हुन्छ। कसैको बाल्यकालको त्यो आत्मीय साथी अब केवल तस्बिरमा बाँकी हुन्छ।

घरमा टीकाको थाली सजिन्छ, फूलका माला झुन्डिन्छन्, परिवारका सदस्यहरू भेला हुन्छन्। तर एउटा कुर्सी खाली रहन्छ। एउटा आवाज सुनिँदैन। एउटा अनुहार देखिँदैन।

यस्तो अवस्थामा भाइटीकाको दिन केवल पर्व रहँदैन, सम्झनाको भारी बोकेको दिन बन्छ।

दिदीको हातबाट टीका लगाउन नपाएका भाइका लागि त्यो निधार सधैँ अधुरो रहन सक्छ। भाइको निधारमा टीका लगाउन नपाएकी दिदीका लागि सप्तरङ्गी टीकाका रङहरूले पनि मनको पीडा छोप्न सक्दैनन्।

मृत्युले मानिसलाई छुटाउँछ, तर स्मृतिलाई मेटाउन सक्दैन। कहिलेकाहीँ एउटा पुरानो तस्बिर हेर्दा आँखाबाट आँसु झर्छ। पुरानो आवाज सम्झँदा मन भारी हुन्छ। सँगै बिताएका क्षणहरू सम्झँदा समय रोकिएजस्तो लाग्छ।

त्यसैले सम्बन्धको मूल्य मानिस साथमा हुँदा नै बुझ्नुपर्छ। माया व्यक्त गर्न कुनै पर्व कुर्नु पर्दैन। फोन गर्न, भेट्न, दुःखसुख बाँड्न र सम्मान दिन कुनै विशेष दिन आवश्यक हुँदैन।

भाइटीकाको वास्तविक सन्देश;

आज भाइटीका मनाइरहँदा हामीले यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक महत्त्वलाई मात्र होइन, यसको मानवीय सन्देशलाई पनि आत्मसात् गर्न आवश्यक छ।

दिदीले भाइलाई टीका लगाउँदा उसको जीवन सुखमय होस् भनेर कामना गर्छिन्। भाइले दिदीको सम्मान र खुसीलाई आफ्नो जिम्मेवारीको एउटा हिस्सा ठान्नुपर्छ। दुवैले एकअर्काको जीवनमा हस्तक्षेप होइन, सकारात्मक साथ दिनुपर्छ।

भाइटीका भनेको दिदीले भाइका लागि मात्रै प्रार्थना गर्ने दिन होइन। यो दुवैले एकअर्काप्रति आफ्नो प्रेम, सम्मान र प्रतिबद्धता नवीकरण गर्ने दिन हो।

सम्बन्धको सुन्दरता महँगो उपहारमा होइन, अप्ठ्यारोमा सम्झिने आत्मीयतामा हुन्छ। मखमली माला केही दिनमै ओइलाउँछ, सप्तरङ्गी टीकाको रङ पनि पखालिन्छ, मिठाइ सकिन्छ र नयाँ कपडा पुरानो हुन्छ। तर मनमा बसेको माया, बाल्यकालका स्मृति र एकअर्काप्रतिको विश्वास जीवनभर रहन सक्छ।

दिदीले भाइको निधारमा लगाएको टीका केही समयपछि मेटिएला, तर त्यससँगै गरिएको दीर्घायुको कामना मेटिनु हुँदैन। भाइले दिदीलाई दिएको उपहार समयसँगै पुरानो होला, तर उनले दिएको सम्मान कहिल्यै पुरानो हुनु हुँदैन।

अन्ततः दिदी र भाइको सम्बन्ध रगतको नाता भएर मात्र महान् भएको होइन। यो सम्बन्ध त्याग, सम्झना, विश्वास, जिम्मेवारी र निःस्वार्थ प्रेमको साझा इतिहास भएकाले महान् भएको हो।

दिदीको हातबाट निधारमा परेको टीका केवल सात रङको मिश्रण होइन, त्यो भाइको जीवनका लागि गरिएको हजारौँ प्रार्थनाको प्रतीक हो। भाइको हातबाट दिदीले पाएको सम्मान केवल एउटा उपहार होइन, त्यो जीवनभर साथ रहने विश्वासको प्रतिबिम्ब हो।

भाइटीकाको दिन दिदीले भाइको निधारमा टीका लगाउँदा र भाइले दिदीको हात समात्दा एउटा कुरा कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन– संसारमा धेरै सम्बन्ध आवश्यकता पूरा गर्न बन्छन्, तर दिदीभाइको सम्बन्ध जीवनका अनेक मोडमा पनि सम्झनामा बाँचिरहन्छ।

समयले उमेर खोस्न सक्छ, परिस्थितिले दूरी बढाउन सक्छ, विवाहले घर बदल्न सक्छ, विदेशले देश बदल्न सक्छ र मृत्युले शरीर छुटाउन सक्छ। तर साँचो माया र साझा स्मृतिले जोडिएको दिदीभाइको सम्बन्धलाई कुनै दूरीले सजिलै मेटाउन सक्दैन।

किनकि दिदीको मनमा भाइ सधैँ त्यही सानो बालक रहन्छ, जसलाई उनले औँला समातेर हिँड्न सिकाएकी थिइन्। भाइको मनमा दिदी सधैँ त्यही आत्मीय मान्छे रहन्छिन्, जसले आफ्नो खुसीभन्दा पहिले उसको खुसीको कामना गरेकी थिइन्।

त्यसैले भाइटीका केवल निधारमा टीका लगाउने दिन होइन, सम्बन्धलाई सम्झिने, टुटेका मन जोड्ने, पुराना गुनासा बिर्सने र जीवनभर एकअर्काको साथ नछोड्ने प्रण गर्ने दिन हो।

मखमली फूल ओइलाउन सक्छ, टीकाका रङ पखालिन सक्छन्, तर दिदीको आशीर्वाद र भाइको सम्मान कहिल्यै ओइलाउनु हुँदैन।

यही नै भाइटीकाको सार हो। यही नै दिदीभाइको सम्बन्धको वास्तविक शक्ति हो। र यही हो, पुस्तौँदेखि नेपाली समाजले जोगाउँदै आएको यो आत्मीय पर्वको सबैभन्दा सुन्दर सन्देश।