काठमाडौँ– पाकिस्तानको ८,०५१ मिटर अग्लो ब्रड पिकमा गएको हिमपहिरोले एकैपटक धेरै पर्वतारोहीको ज्यान लियो। तर तीमध्ये एउटा नाम यस्तो थियो, जसको निधनले हिमालको सीमाभन्दा बाहिर पनि ठूलो तरंग पैदा गर्‍यो—निर्मल पुर्जा अर्थात् ‘निम्सदाइ’। उनको मृत्यु केवल एउटा दुर्घटनाको समाचार बनेन, बरु आधुनिक पर्वतारोहण, नेपाली पहिचान, सैनिक अनुशासन, साहस, कीर्तिमान र विश्वव्यापी प्रभावबारे फेरि बहस सुरु गर्ने विषय बन्यो।

विश्वका प्रमुख सञ्चारमाध्यमले पुर्जाको निधनलाई फरक–फरक दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गरे। कसैले उनलाई विश्व कीर्तिमानधारीका रूपमा सम्झियो, कसैले राष्ट्रिय गौरवका रूपमा, कसैले आधुनिक पर्वतारोहण परिवर्तन गर्ने व्यक्तित्वका रूपमा र कसैले विवाद र सफलताको मिश्रित सार्वजनिक छविका रूपमा चित्रित गर्‍यो। यी सबै कभरेजलाई एकसाथ हेर्दा एउटा साझा निष्कर्ष स्पष्ट देखिन्छ—निर्मल पुर्जा अब केवल नेपाली पर्वतारोही होइनन्, विश्व पर्वतारोहण इतिहासको स्थायी अध्याय बनिसकेका छन्।

एउटा दुर्घटनाभन्दा धेरै ठूलो कथा:

ब्रड पिकमा गएको हिमपहिरो आफैंमा ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय समाचार थियो। तर सञ्चारमाध्यमहरूको केन्द्रमा दुर्घटना मात्र थिएन। उनीहरूले प्रश्न उठाए—किन निर्मल पुर्जाको मृत्युले विश्वभर यति ठूलो प्रतिक्रिया उत्पन्न गरायो ?

यसको उत्तर उनको विगतमा लुकेको छ। सामान्य परिवारबाट उठेर बेलायती गोर्खा सैनिक बनेका पुर्जा पछि स्पेसल बोट सर्भिसजस्तो विशिष्ट सैन्य इकाइमा पुगे। त्यही अनुशासन, आत्मविश्वास र जोखिम सामना गर्ने क्षमताले उनलाई हिमालतर्फ डोर्‍यायो।

पर्वतारोहणमा प्रवेश गरेपछि उनले स्थापित मान्यतालाई चुनौती दिए। सन् २०१९ मा विश्वका ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला सबै १४ हिमाल १८९ दिनमै आरोहण गरेर उनले दशकौँदेखि असम्भव मानिएको कीर्तिमान तोडे। यही उपलब्धिले उनलाई विश्व सञ्चारमाध्यमको केन्द्रमा ल्यायो।

कीर्तिमानले बनाएको विश्वव्यापी परिचय:

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको अधिकांश विश्लेषणमा एउटा कुरा समान देखिन्छ,निर्मल पुर्जाको परिचय उनको १४ हिमालको कीर्तिमानबाट सुरु हुन्छ।

पहिले पर्वतारोहणको इतिहासमा यस्ता अभियान पूरा गर्न धेरै वर्ष लाग्थ्यो। पुर्जाले भने केही महिनामै त्यो सम्भव बनाए। त्यसैले उनको सफलता केवल खेलकुद उपलब्धि थिएन, मानवीय क्षमताको नयाँ परिभाषा थियो।

विश्व सञ्चारमाध्यमहरूले उनलाई “असम्भवलाई सम्भव बनाउने व्यक्ति”, “आधुनिक पर्वतारोहणको नयाँ अनुहार”, “रेकर्ड ब्रेकर” र “सीमा तोड्ने आरोही” जस्ता विशेषण दिए। यसले देखाउँछ कि उनको उपलब्धिले राष्ट्रिय सीमाभन्दा धेरै माथि पुगेर विश्व पर्वतारोहणको सोच बदलिदिएको थियो।

नेटफ्लिक्सले विश्वसामु पुर्‍याएको नेपाली अनुहार:

निर्मल पुर्जाको लोकप्रियता केवल हिमालसम्म सीमित रहेन। नेटफ्लिक्समा सार्वजनिक भएको वृत्तचित्र 14 Peaks: Nothing Is Impossible ले उनलाई करोडौँ दर्शकमाझ पुर्‍यायो।

यो वृत्तचित्रपछि उनी पर्वतारोहण समुदायभित्र मात्र होइन, सामान्य दर्शकमाझ पनि प्रेरणाको स्रोत बने। सञ्चारमाध्यमहरूले यही कारण उनको मृत्युलाई एउटा पर्वतारोहीको अन्त्य मात्र नभई विश्वले चिनेको सार्वजनिक व्यक्तित्वको विदाइका रूपमा प्रस्तुत गरे।

वृत्तचित्रमा देखिएको उनको नेतृत्व, टोलीप्रतिको विश्वास, कठिन निर्णय गर्ने क्षमता र असम्भव लक्ष्य पूरा गर्ने आत्मविश्वासले उनलाई विश्वभर “निम्सदाइ” बनायो।

नेपाली पर्वतारोहणको नयाँ परिचय:

विश्व सञ्चारमाध्यमको अर्को साझा विषय थियो, निर्मल पुर्जाले नेपाली पर्वतारोहीको भूमिकालाई परिवर्तन गरिदिए।

लामो समयसम्म अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहणमा विदेशी आरोहीहरू केन्द्रमा रहने र नेपाली शेर्पाहरू सहयोगीका रूपमा मात्र प्रस्तुत हुने प्रवृत्ति थियो।

तर पुर्जाले यो धारणा बदल्ने प्रयास गरे। उनी आफैं अभियानका नेता बने। नेपाली टोलीलाई नेतृत्व दिए। विश्व कीर्तिमान बनाए। केटुको पहिलो सफल हिउँदे आरोहणमा नेतृत्व गरे।

उनको सफलताले नेपाली पर्वतारोहणलाई “सहयोगी” बाट “नेतृत्वकर्ता” को स्थानमा पुर्‍याएको विश्लेषण धेरै अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले गरेका छन्।

सैनिक अनुशासनदेखि हिमालसम्म:

निर्मल पुर्जाको जीवनमा सेना र हिमाल अलग–अलग अध्याय थिएनन्।

विश्व सञ्चारमाध्यमले उनको सैन्य जीवनलाई पर्वतारोहण सफलताको आधारका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

गोर्खा सैनिकका रूपमा सुरु भएको यात्रा बेलायती विशेष फौजसम्म पुग्यो। कठिन तालिम, मानसिक दृढता, अनुशासन र नेतृत्व क्षमता पछि हिमालमा उपयोगी बने।

उनले पटक–पटक भनेका थिए—”पहिले दिमागले जित्नुपर्छ, त्यसपछि शरीरले।”

यही सोचले उनलाई विश्वका सबैभन्दा कठिन हिमालहरू छोटो समयमा पार गर्न सक्षम बनाएको विश्लेषण अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाले गरेका छन्।

सफलतासँगै विवाद पनि:

निर्मल पुर्जाको सार्वजनिक जीवन पूर्ण रूपमा प्रशंसामात्र थिएन।

केही अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले उनीमाथि लागेका व्यक्तिगत आरोप, व्यावसायिक शैली र पर्वतारोहणका केही निर्णयमाथि उठेका प्रश्नहरू पनि उल्लेख गरेका छन्।

अक्सिजन प्रयोग, हेलिकोप्टर सहायता, बलियो शेर्पा टोली र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगलाई लिएर पर्वतारोहण समुदायमा बहस भएको थियो।

यद्यपि समर्थकहरूको तर्क फरक थियो। उनीहरूका अनुसार पुर्जाले पर्वतारोहणलाई नयाँ युगमा प्रवेश गराएका थिए, जहाँ समय, सुरक्षा, व्यवस्थापन र प्रविधिलाई समान रूपमा महत्त्व दिइन्छ।

उद्धारकर्ता र प्रेरणादायी नेता:

निर्मल पुर्जालाई धेरै सञ्चारमाध्यमले केवल आरोहीका रूपमा होइन, उद्धारकर्ताका रूपमा पनि सम्झिएका छन्।

उनी जोखिममा परेका पर्वतारोहीहरूको उद्धारमा पटक–पटक अगाडि सरेका थिए।

कठिन परिस्थितिमा अरूको जीवन बचाउन खेलेको भूमिकाका कारण उनले बेलायतबाट एमबीई सम्मान पनि प्राप्त गरेका थिए।

यही मानवीय पक्षले उनको व्यक्तित्वलाई अझ फराकिलो बनायो। त्यसैले उनको निधनपछि आएका प्रतिक्रियामा “महान् आरोही” भन्दा बढी “महान् मानिस” भन्ने शब्द दोहोरिएको देखिन्छ।

विश्व सञ्चारमाध्यममा एउटै निष्कर्ष:

विभिन्न सञ्चारमाध्यमले फरक शैली अपनाए पनि उनीहरूको निष्कर्ष लगभग समान छ।

कसैले उनको साहस देखायो।

कसैले अनुशासन।

कसैले कीर्तिमान।

कसैले नेतृत्व।

कसैले प्रेरणा।

र कसैले आधुनिक पर्वतारोहणमा उनले ल्याएको परिवर्तन।

यी सबै दृष्टिकोण जोड्दा निर्मल पुर्जाको अन्तर्राष्ट्रिय छवि एउटा मात्र शब्दमा सीमित हुँदैन। उनी साहसी सैनिक पनि थिए, विश्व कीर्तिमानधारी पनि, प्रेरणादायी वक्ता पनि, नेपाली पहिचानका प्रतिनिधि पनि र आधुनिक पर्वतारोहणको परिवर्तनकारी अनुहार पनि।

विरासत, जुन हिमालभन्दा अग्लो बन्यो:

निर्मल पुर्जाको जीवनले एउटा सन्देश दिएको छ,सीमाहरू प्रायः मानिसको सोचले बनाउँछ, क्षमताले होइन।

उनको निधनसँगै एउटा असाधारण यात्रा टुंगिएको हुन सक्छ, तर उनले बनाएको प्रेरणा समाप्त भएको छैन।

आज विश्व सञ्चारमाध्यमले उनलाई सम्झिरहेको कारण केवल उनले १४ हिमाल चढे भनेर होइन। उनी त्यस पुस्ताका प्रतिनिधि थिए, जसले हिमाल चढ्ने तरिका, नेपाली पर्वतारोहीलाई हेर्ने दृष्टिकोण र असम्भवलाई परिभाषित गर्ने शैली नै बदलिदिए।

ब्रड पिकको हिमपहिरोले उनको जीवन अवश्य अन्त्य गर्‍यो, तर उनले निर्माण गरेको विरासत भने विश्व पर्वतारोहणको इतिहासमा अझ धेरै वर्ष जीवित रहनेछ। आधुनिक पर्वतारोहणको चर्चा जहाँ–जहाँ हुनेछ, त्यहाँ निर्मल पुर्जाको नाम साहस, दृढता, नेतृत्व र असम्भवलाई चुनौती दिने प्रतीकका रूपमा उच्चारण भइरहनेछ।