तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार

अध्यात्म एक दर्शन हो, चिन्तन धारा हो, विद्या हो र हाम्रो सांस्कृतिक परम्पराको मूल आधार हो। यो ऋषिमुनिहरूको गहन चिन्तनको निचोड र उपनिषद्हरूको दिव्य प्रसाद हो। आत्मा, परमात्मा, जन्म–मृत्यु, माया, पुनर्जन्म आदि विषयमा मानव जिज्ञासालाई समाधान गर्ने अद्भुत साधन अध्यात्म हो।

आजको आधुनिक समाजमा मानिसहरू धेरै व्यस्त छन्। डिजिटल जीवनशैली, प्रतिस्पर्धा र भौतिक आकांक्षाले धेरैलाई आत्मिक जागरण र मानवीय संवेदनाबाट टाढा राखेको छ। मानिस  आफ्नो लाभ र आराममा सीमित रहन्छ।यस परिप्रेक्ष्यमा, आत्मिक जागरण र संवेदनशीलता अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। मानिसले  बाहिरी सफलतामा सीमित नराखी, भित्री चेतना र मानवीय मूल्यतर्फ पनि ध्यान दिनुपर्छ। विद्यालय, परिवार र समाजले यसका लागि शिक्षा र संस्कार दिनुपर्छ।

आत्मिक जागरणको यात्रा साधना र ध्यानबाट समृद्ध हुन्छ। नियमित ध्यान, प्रार्थना र आत्म–विश्लेषणले मानिसलाई आफ्नो मानसिक अवस्था बुझ्न मद्दत गर्छ। यसले व्यक्ति भित्री रूपमा सन्तुलित, स्थिर र संवेदनशील बनाउँछ।ध्यानले जीवनका मूल्य, अरूको दृष्टिकोण बुझ्ने क्षमता र सामाजिक जिम्मेवारी पनि विकसित गर्छ। यही अभ्यासले मानिसलाई जीवनको उद्देश्य, करुणा र दया बुझ्ने मार्गमा ल्याउँछ।

मानव जीवनको वास्तविक मूल्य तब मात्र बुझ्न सकिन्छ जब मानिस आफ्नो भित्री चेतना, आत्मा र हृदयसँग संवाद गर्छ र अरूको पीडा–सुख बुझ्न संवेदनशील हुन्छ। यही चेतना र संवेदनशीलता नै मानवतालाई समृद्ध, समाजलाई सुदृढ र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।आत्मिक जागरण बिना संवेदनशीलता अधूरै हुन्छ, र संवेदनशीलता बिना आत्मिक जागरण  स्वार्थपूर्ण मानसिकता मात्र रहन्छ। त्यसैले, यो यात्रा एक सम्पूर्ण जीवनको,  सोचको, र मानवता–सँगको सम्पर्कको यात्रा हो।

मानव जीवनको आधार   भावनात्मक र आध्यात्मिक संवेदनशीलतामा पनि टेकेको हुन्छ। हामीले अनुभव गर्ने प्रेम, करुणा, न्याय, दया र मेलमिलाप  सामाजिक आदर्श मात्र होइनन् यी मानव अस्तित्वका तत्व हुन्, जसले हाम्रो अन्तर्यलाई उजागर गर्छ। अध्यात्मले यही संवेदनशीलतालाई मार्गदर्शन गर्दछ हामीलाई  आफ्नो हितमा होइन, सम्पूर्ण जीव र प्रकृतिप्रति उत्तरदायी हुन सिकाउँछ।

मानव जीवन  भौतिक संसारको अनुभवमा सीमित छैन। जीवनको गहिराइमा पुग्ने हो भने, मानिसले आफ्नो आत्मा, हृदय र चेतनासँग संवाद गर्न सिक्नुपर्छ। यही संवाद हो, जसले हामीलाई  आफ्नै स्वार्थ र आकांक्षामा सीमित नराखी, अरू मानव प्राणीहरूप्रति संवेदनशील र सहानुभूतिशील बन्न प्रेरित गर्छ। आत्मिक जागरण र मानवीय संवेदनाको यात्रा, बाहिरी संसारको अनुभवसँग आन्तरिक चेतनाको मिलन हो, जसले जीवनलाई अर्थपूर्ण र पूर्ण बनाउँछ।

हाम्रो वर्तमान जीवन शैली धेरै हदसम्म भौतिकतावादी छ। मानिसले आफ्ना आवश्यकताहरूको खोजीमा जीवन विताउँछ, तर अक्सर आफ्नो आत्मा, हृदय र चेतनालाई बिर्सन्छ। यसै बिर्सने प्रक्रियाले मानवतालाई कमजोर बनाउँछ। आत्मिक जागरणले हामीलाई हाम्रा भित्री भावनाहरू, विचार र जीवनको उद्देश्यतर्फ फर्काउँछ।

आत्मिक जागरण धर्म वा पूजा प्रक्रियामा सीमित छैन। यो चेतनाको उचाई हो, जहाँ व्यक्ति आफ्नो अस्तित्व, सोच र भावनालाई बुझ्ने प्रयास गर्छ। जब मानिसले आफ्ना आन्तरिक अवस्थाहरूको अवलोकन गर्न थाल्छ, तब उसले आफ्ना दोष, कमजोरी र संवेदनशीलताहरूलाई पनि चिन्न थाल्छ। यो प्रक्रिया  आत्म साक्षात्कार मात्र होइन, सामाजिक सम्बन्ध र मानवतामा  प्रभाव पार्ने यात्रा पनि हो।

मानव संवेदनशीलता  अरूको पीडा, दुःख, खुशी, आवश्यकता र भावनालाई बुझ्ने क्षमता हो। जब व्यक्तिले  आफ्नै दृष्टिकोणबाट हेर्छ, तब समाजमा असमानता, विवाद र अविश्वास बढ्छ। संवेदनशील मनले मात्र अरूको दृष्टिकोण बुझ्छ, सहानुभूति व्यक्त गर्छ र जीवनलाई सामाजिक र आत्मिक दृष्टिले सम्पन्न बनाउँछ।संवेदनशीलता चेतनाको स्तर हो, जसले हामीलाई निर्णय गर्न, न्याय गर्न र धर्मात्मा जीवनयापन गर्न सहयोग गर्छ। जसरी पानीले जीवनलाई पोषण दिन्छ, त्यसरी संवेदनशील मनले समाजमा मेलमिलाप, सद्भाव र सहयोगको बीउ रोप्छ।आत्मिक जागरण र मानवीय संवेदनशीलता अलग–अलग नभई आपसमा सम्बन्धित छन्। जब मानिसले आफ्नो आत्मा, हृदय र चेतनासँग संवाद गर्छ, तब उसले अरू प्राणीहरूप्रति सहानुभूति र समझ बढाउँछ।

धार्मिक र दार्शनिक ग्रन्थहरूले पनि यही शिक्षा दिएका छन्। भगवद्गीतामा, अर्जुनले आफ्नो आत्मा र कर्तव्य बुझ्दा मात्र उसले समाजमा न्याय र धर्मको पालन गर्न सक्थ्यो। यथार्थमा, आत्मिक जागरणले व्यक्ति भित्री रूपले परिपक्व हुन्छ र संवेदनशील बन्न सिक्छ। यसरी जागरुक व्यक्ति  आफ्नै सुखमा सीमित नराखी, अरूको दुख–सुख बुझ्ने क्षमता राख्छ।

आत्मिक जागरणको यात्रा सजिलो छैन। यसमा अनेकौं मानसिक, भावनात्मक र सामाजिक चुनौतीहरू आउँछन्। मानिसले पहिला आफ्नो मनको अशान्ति, क्रोध, लालच र अहंकारलाई चिन्नुपर्छ। जब हामी आफ्नो भित्री कमजोरी चिन्न थाल्छौं, तब मात्र अरूलाई बुझ्ने क्षमता जन्मन्छ।यात्राको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष  ध्यान, आत्म–विश्लेषण र प्रार्थना हो। दैनिक ध्यान वा मानसिक अवलोकनले मानिसलाई आफ्ना भावनाहरू र प्रतिक्रियाहरू बुझ्न मद्दत गर्छ। जब चेतनाको स्तर बढ्छ, तब मानिस अरूको पीडा, असुविधा र आवश्यकता प्रति संवेदनशील हुन्छ। यही संवेदनशीलता नै मानवतामा योगदान पुर्याउँछ।

अध्यात्म र मानवीय संवेदनशीलता हाम्रो चेतनाको दुई आयाम हुन् एक, आत्मिक उन्नतिको यात्रामा मार्गदर्शक, अर्को, सामाजिक र पारिस्थितिक उत्तरदायित्वको आधार। यदि  अध्यात्ममा ध्यान केन्द्रित गरिन्छ र मानवीय संवेदनशीलता बिर्सिन्छ भने, यो स्वार्थपूर्ण आत्मज्ञानमा सीमित रहन्छ। यसको विपरीत, यदि  संवेदनशीलता मात्र छ, तर  आत्म-चेतना र धर्मबोध छैन भने, यो  क्षणिक सहानुभूति र भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र रहन्छ। वास्तविक संगम तब मात्र सम्भव हुन्छ जब यी दुई एकअर्कालाई पूरक बनाउँछन्।

अध्यात्म र मानवीय संवेदनशीलता  व्यक्तिगत अभ्यास वा भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइनन्; यी मानव चेतनाको आधारभूत शक्ति हुन्। प्रेम, करुणा, सहिष्णुता र न्याय यी मूल्यहरू अध्यात्मसँग मेल हुँदा मात्रै मानव जीवन पूर्ण, सन्तुलित र उद्देश्यपूर्ण बन्न सक्छ। यही संगमले व्यक्तिलाई न  आन्तरिक शान्ति र चेतनामा उन्नति दिन्छ, तर समाज र संसारमा सकारात्मक परिवर्तनको मार्ग पनि खोल्दछ।

अध्यात्म दर्शन र चिन्तनधारा हो, जसले हाम्रो जीवन र अस्तित्वका बारेमा  ज्ञान प्रदान गर्छ। यो ऋषि र मनीषिहरूको दार्शनिक चिन्तनको परिणति हो, जसले जीवनको मुलभूत प्रश्नहरूजस्तै आत्मा, परमात्मा, जीव, माया, जन्म–मृत्यु, पुनर्जन्म, सृजन र प्रलयको व्याख्या गर्दछ। अध्यात्मले यी सबै जिज्ञासाहरूको उत्तर दिन्छ र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।

अध्यात्मिक बौद्धिकता विवेक र आत्म–चिन्तनबाट उत्पन्न हुन्छ, जसले व्यक्ति आफ्नो मन र शरीरमा नियन्त्रण राख्न सक्षम बनाउँछ। जब एक व्यक्ति आध्यात्मिक ज्ञान र साधनाहरूलाई अपनाउँछ, उसले आत्म–निर्माण र मानसिक स्वास्थ्यका पक्षमा ठूलो परिवर्तन देख्न सक्छ। अध्यात्मले मानिसको भावनात्मक र मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ र यसले जीवनलाई शान्त र स्वस्थ बनाउन मद्दत पुर्याउँछ।

आज भौतिक विकासका बाबजुद समाजमा हिंसा, अशान्ति र मूल्य–ह्रास बढेको छ, जसको मूल कारण अध्यात्मको अभाव हो। अध्यात्मले मानिसलाई जात, धर्मभन्दा माथि उठाएर सबै प्राणीप्रति प्रेमभाव जागृत गराउँछ।धार्मिक सबै व्यक्ति आध्यात्मिक हुँदैनन्, तर सबै आध्यात्मिकहरू धार्मिक अवश्य हुन्छन्। अध्यात्मिक चिन्तनले विभाजन होइन, एकताको सन्देश दिन्छ। धर्म कानुन हो भने अध्यात्म जीवनशैली हो, जसले मानवता, नैतिकता र परोपकारलाई मूल मूल्य बनाउँछ।

आत्मिक जागरण र मानवीय संवेदनशीलताको यात्रा जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण यात्रा हो। यो यात्रा  व्यक्तिगत सुख र शान्ति मात्र ल्याउँदैन, तर समाजमा न्याय, मेलमिलाप र सहयोग पनि फैलाउँछ।ईष्र्या, द्वेष, घृणा, प्रतिशोधजस्ता भावनाले मानिस र समाजलाई विनाशतर्फ लैजान सक्छन्। यी भावनालाई शान्त गर्न ध्यान, प्रार्थना, साधना, क्षमाशीलता, ममत्व र प्रेमको अभ्यास अत्यन्त उपयोगी हुन्छ। अध्यात्मिक जीवनशैली आत्मशुद्धि र सामाजिक शान्तिका लागि अपरिहार्य छ। आत्मिक जागरण र मानवीय संवेदनशीलताको अन्तिम परिणति समाजमा योगदान र सेवा हो। जब व्यक्ति आफ्नो आत्मा बुझ्छ र अरूप्रति संवेदनशील हुन्छ, तब उसले समाजका कमजोर, पीडित र असहाय मानिसको सेवा गर्न इच्छुक हुन्छ।सहयोग, दया र सामाजिक उत्तरदायित्वले मात्र समाजमा स्थिरता, मेलमिलाप र मानवता कायम रहन्छ। यही सेवा र सहयोग नै आत्मिक जागरणको साकार रूप हो।

।(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)