काठमाडौँ– नेपालमा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी (एफडीआई) भित्र्याउने प्रयास निरन्तर भइरहे पनि पछिल्लो आर्थिक वर्षको तथ्यांकले लगानीको गुणस्तर र आकारबारे नयाँ प्रश्न उठाएको छ। उद्योग विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा ५८ अर्ब रुपैयाँ बराबरको प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी प्रतिबद्धता प्राप्त भएको छ। यो रकम अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को करिब ६५ अर्ब रुपैयाँको तुलनामा करिब ७ अर्ब रुपैयाँले कम हो।

लगानी प्रतिबद्धताको रकम घटे पनि विदेशी लगानीका परियोजनाको संख्या भने उल्लेखनीय रूपमा बढेको देखिन्छ। विभागको तथ्यांकअनुसार एक वर्षमा कुल १ हजार १ सय १६ उद्योग दर्ता भएका छन्। तीमध्ये ८९७ उद्योग स्वचालित प्रणाली (अटोमेटिक रुट) बाट दर्ता भएका हुन् भने बाँकी उद्योग स्वीकृति आवश्यक पर्ने प्रक्रियामार्फत स्थापना भएका छन्। यसले नेपालमा विदेशी लगानीकर्ताको चासो कायम रहे पनि ठूला आकारका लगानीभन्दा साना परियोजनातर्फ आकर्षण बढेको संकेत गरेको छ।

विदेशी लगानी प्रतिबद्धताको संरचना हेर्दा अधिकांश रकम अझै पनि स्वीकृति प्रक्रियामार्फत आएको छ। विभागका अनुसार स्वीकृति प्रक्रियाबाट ४८ अर्ब ४१ करोड रुपैयाँ बराबरको लगानी प्रतिबद्धता प्राप्त भएको छ भने अटोमेटिक रुटमार्फत ९ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँ बराबरको लगानी आएको छ। सरकारले लगानी प्रक्रिया सहज बनाउन अटोमेटिक रुट लागू गरे पनि कुल लगानीको ठूलो हिस्सा अझै परम्परागत स्वीकृति प्रणालीमै निर्भर रहेको देखिन्छ।

वर्षभरि लगानीको प्रवाह समान रहेन। आर्थिक वर्षको अन्तिम महिना असारमा मात्रै १० अर्ब ३८ करोड रुपैयाँ बराबरको विदेशी लगानी प्रतिबद्धता आएको थियो। त्यस्तै, आर्थिक वर्षको सुरुवाती महिना साउनमा पनि करिब २० अर्ब रुपैयाँ बराबरको लगानी प्रतिबद्धता प्राप्त भएको विभागको विवरणमा उल्लेख छ। तर साउन, फागुन र असारबाहेक अधिकांश महिनामा लगानी प्रतिबद्धताको गति सुस्त देखिएको छ। यसले नेपालमा लगानी आउने क्रम वर्षभरि स्थिर नरही निश्चित अवधिमा मात्र केन्द्रित हुने प्रवृत्ति अझै कायम रहेको देखाउँछ।

उद्योगको प्रकृतिअनुसार हेर्दा साना उद्योगको वर्चस्व स्पष्ट देखिएको छ। दर्ता भएका १ हजार १ सय १६ उद्योगमध्ये १ हजार ९२ वटा साना उद्योग रहेका छन्। ठूला र मझौला उद्योगको संख्या भने समान १२/१२ मात्र रहेको छ। असार महिनामा मात्रै दर्ता भएका २०२ उद्योगमध्ये तीन वटा ठूला, एउटा मझौला र बाँकी सबै साना उद्योग थिए। यसले विदेशी लगानीकर्ताहरू साना परियोजनाबाट नेपाली बजारमा प्रवेश गर्ने रणनीतिमा रहेको संकेत गर्छ।

क्षेत्रगत विश्लेषण गर्दा सूचना प्रविधि (आईटी) क्षेत्र उद्योग संख्याका हिसाबले सबैभन्दा आकर्षक बनेको छ। आर्थिक वर्षभर ७२७ वटा सूचना प्रविधिसम्बन्धी उद्योग दर्ता भएका छन्। तर ती उद्योगमा आएको लगानी प्रतिबद्धता भने जम्मा २ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँ मात्र रहेको छ। यसले आईटी क्षेत्रमा धेरै कम्पनी दर्ता भए पनि अधिकांश परियोजना सानो आकारका रहेको देखाउँछ।

पर्यटन क्षेत्र पनि विदेशी लगानीकर्ताको रोजाइमा परेको देखिन्छ। यस अवधिमा २२७ वटा पर्यटनसम्बन्धी उद्योग दर्ता भएका छन्। ती उद्योगमा १३ अर्ब ९९ करोड रुपैयाँ बराबरको लगानी प्रतिबद्धता आएको छ। नेपालमा पर्यटन पुनरुत्थानसँगै होटल, रिसोर्ट तथा अन्य पर्यटन पूर्वाधारमा विदेशी लगानीको आकर्षण बढ्दै गएको संकेत यसले गरेको छ।

सेवामूलक क्षेत्रमा ७१ उद्योग दर्ता भएका छन्। यस क्षेत्रमा ४ अर्ब ९१ करोड रुपैयाँ बराबरको विदेशी लगानी प्रतिबद्धता प्राप्त भएको उद्योग विभागले जनाएको छ। उत्पादनमूलक क्षेत्रमा भने ६३ उद्योग दर्ता हुँदा ३ अर्ब ९१ करोड रुपैयाँ बराबरको लगानी प्रतिबद्धता आएको छ।

सबैभन्दा रोचक तथ्य कृषि क्षेत्रसँग जोडिएको छ। उद्योग संख्या अत्यन्त न्यून भए पनि लगानीको आकार भने सबैभन्दा ठूलो देखिएको छ। आर्थिक वर्षभर कृषि क्षेत्रमा केवल १८ उद्योग दर्ता भए पनि ती उद्योगमा २३ अर्ब १८ करोड रुपैयाँ बराबरको विदेशी लगानी प्रतिबद्धता आएको छ। यसले कृषि तथा कृषि प्रशोधन क्षेत्रमा ठूलो आकारका परियोजना भित्रिने क्रम बढ्दै गएको संकेत गर्दछ।

समग्र तथ्यांकले नेपालमा विदेशी लगानीकर्ताको रुचि पूर्ण रूपमा घटेको नभई लगानीको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको देखाउँछ। उद्योग दर्ताको संख्या बढ्नु सकारात्मक संकेत भए पनि कुल प्रतिबद्धता रकम घट्नुले ठूला परियोजना आकर्षित गर्न अझै चुनौती रहेको स्पष्ट हुन्छ। विशेषगरी लगानीमैत्री वातावरण, नीतिगत स्थिरता, पूर्वाधार विकास, प्रशासनिक सहजता र परियोजना कार्यान्वयनको विश्वसनीयता सुधार गर्न सके नेपालले आगामी वर्षहरूमा विदेशी लगानीको आकार मात्र होइन, गुणस्तर पनि बढाउन सक्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।