पुस्तक समीक्षा:

तोमनाथ उप्रेती:

(डा. श्यामप्रसाद न्यौपानेकृत लघुकथासङ्ग्रह मिस्कल को समालोचनात्मक समीक्षा)

बिषय प्रवेश

नेपाली साहित्यमा लघुकथाले पछिल्ला दशकहरूमा उल्लेखनीय उचाइ प्राप्त गरेको छ। जीवनका जटिल यथार्थहरूलाई सीमित शब्दभित्र समेटेर गहिरो अनुभूति जगाउन सक्ने क्षमता लघुकथाको प्रमुख शक्ति हो। यसै परम्परामा स्थापित सर्जक डा. श्यामप्रसाद न्यौपानेको सत्रौँ साहित्यिक कृति तथा दोस्रो लघुकथासङ्ग्रह ‘मिस्कल’ समकालीन नेपाली समाजको नैतिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक र मनोवैज्ञानिक संकटको कलात्मक दस्तावेजका रूपमा प्रस्तुत भएको छ।

स्याङ्जाको कुरुङ्चेमा जन्मिएर नवलपरासीको भूमहीलाई कर्मभूमि बनाएका डा. न्यौपाने नेपाली साहित्यका बहुआयामिक स्रष्टा हुन्। कविता, खण्डकाव्य, गीत, गजल, मुक्तक, समालोचना, ताङ्का, लघुकथा लगायत विविध विधामा कलम चलाउँदै आएका उनले नेपाली भाषा र साहित्यको क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान दिएका छन्। नेपाली विषयमा स्नातकोत्तर तथा भाषाविज्ञानमा विद्यावारिधि हासिल गरेका लेखकको विद्वत्ता, सामाजिक संवेदनशीलता र भाषिक परिपक्वताको सुन्दर संयोजन ‘मिस्कल’ मा देख्न सकिन्छ।

कृतिको स्वरूप र शीर्षकको अर्थगर्भ

साहित्य परिषद् नवलपरासीद्वारा प्रकाशित यस कृतिमा पचासवटा लघुकथाहरू सङ्कलित छन्। शीर्षक ‘मिस्कल’ सामान्य प्राविधिक शब्द जस्तो लागे पनि यसले आधुनिक सभ्यताको विडम्बनापूर्ण मनोविज्ञानलाई प्रतीकात्मक रूपमा उद्घाटित गर्दछ। आज मानिसहरू एकअर्काको निकट भएर पनि भावनात्मक रूपमा टाढा छन्। सञ्चारका साधनहरू विकसित भएका छन् तर सम्बन्धहरू चिसिएका छन्। संवाद बढेको छ तर आत्मीयता घटेको छ। यही विरोधाभास शीर्षक लघुकथा ‘मिस्कल’ को केन्द्रमा रहेको छ।

यहाँ मोबाइलको पर्दामा देखिएको एउटा ‘मिस्कल’ छुटेको फोन होइन त्यो छुटेको विश्वास हो, छुटेको सम्बन्ध हो, छुटेको संवेदना हो। आधुनिक मानव जीवनको यही विखण्डनलाई लेखकले अत्यन्त सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक तहमा उतारेका छन्। यस अर्थमा मिस्कल वर्तमान सभ्यताको सांकेतिक रूपक बनेको छ।

कथावस्तु र विषयवस्तुको व्यापकता

सङ्ग्रहका लघुकथाहरूले समाजका लगभग सबै तहलाई छोएका छन्। राजनीति, प्रशासन, शिक्षा, परिवार, धर्म, नैतिकता, प्रवास, भाषा, संस्कृति, वृद्धावस्था, नारी चेतना, भ्रष्टाचार, अवसरवाद, ढोंग, मूल्यहीनता र मानवीय संवेदनाका विविध पक्ष यहाँ अभिव्यक्त भएका छन्।

‘टिकट’ लघुकथा  राजनीतिक दलभित्रको अवसरवादको चित्रण मात्र होइन, यो आदर्श र स्वार्थबीचको शाश्वत द्वन्द्वको दार्शनिक अभिव्यक्ति पनि हो। बुधन चमार कथामा त्याग, निष्ठा र संघर्षको प्रतीक बनेर उपस्थित भएको छ। उसले आफ्नो जीवन, श्रम र अस्तित्व नै पार्टीको विचार र आन्दोलनका लागि समर्पित गरेको छ। तर जब मूल्याङ्कनको समय आउँछ, त्यागभन्दा धन, आदर्शभन्दा पहुँच र निष्ठाभन्दा अवसरवादको विजय हुन्छ। यही यथार्थले कथालाई गहिरो दार्शनिक उचाइ प्रदान गरेको छ।

लघुकथाले सत्ता र नैतिकताको सम्बन्धमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। राजनीतिक संस्थाहरू आदर्शका आधारमा चल्नुपर्ने भए पनि व्यवहारमा तिनले बजारको तर्क अपनाएका छन्, जहाँ मूल्य होइन मूल्याङ्कनयोग्य सम्पत्ति निर्णायक बन्छ। बुधनको पीडा वास्तवमा हरेक त्यस्ता व्यक्तिको पीडा हो, जसले जीवनभर कुनै सिद्धान्तलाई पूजा गर्‍यो तर अन्ततः त्यही सिद्धान्तको संरक्षक भनिने संस्थाबाट उपेक्षित बन्यो।

अन्त्यमा कार्यकर्ताहरूले अयोधीप्रसादकै नारा लगाउनु भीड मनोविज्ञानको सूक्ष्म उद्घाटन हो। सत्य र न्यायभन्दा शक्तिशाली व्यक्तिको पछि लाग्ने मानवीय प्रवृत्तिलाई यसले उजागर गरेको छ। यसरी ‘टिकट’ ले राजनीतिक विकृतिको मात्र आलोचना गर्दैन, बरु मानव चेतनाको नैतिक विचलन र आदर्शको पराजयप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै पाठकलाई मूल्य र विवेकबारे पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाउँछ।

‘धनभन्दा विद्या ठूलो’ लघुकथा मूल्य–व्यवस्थाको गहिरो संकटको दार्शनिक उद्घाटन हो। यहाँ शिक्षा संस्थाभित्रै नैतिकताको विघटन देखिन्छ, जहाँ ज्ञानको सम्मानभन्दा खर्चको क्षमता निर्णायक बन्छ। खग्गुप्रसादको चयन पूँजीले संस्कारमाथि गरेको प्रतीकात्मक विजय हो।

प्रधानाध्यापकको निर्णय क्षणिक व्यवहारिकता जस्तो देखिए पनि यसको गहिराइमा संस्थागत नैतिकताको पतन लुकेको छ। “सबै खर्च बेहोर्छु” भन्ने वाक्यले नै सम्पूर्ण मूल्य–व्यवस्थालाई उल्ट्याइदिन्छ। यहाँ विद्या विचार होइन, वस्तु बनेको छ; र सम्मान सेवा होइन, लेनदेनको परिणाम बनेको छ। यसरी ज्ञानको मन्दिरभित्रै बजारको शासन स्थापित हुन्छ।

लघुकथाले समाजको त्यो यथार्थ उजागर गर्छ, जहाँ नैतिकता आदर्शका रूपमा मात्र बाँकी छ, व्यवहारमा होइन। भ्रष्टाचार आर्थिक अपराध होइन, यो चेतनाको विकृति हो। जब सम्मान किनबेच हुन थाल्छ, तब समाजले आफ्नै आत्मालाई बेचिरहेको हुन्छ। यही कारण यस कथाले सम्पत्ति शुद्धिकरण जस्ता कुकृत्यलाई नैतिक पतनको रूपमा संकेत गर्छ।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा, यहाँ “विद्या” जीवनको विवेक हो; र “धन” शक्ति र प्रभुत्वको रूप हो। जब शक्ति विवेकमाथि हावी हुन्छ, तब समाज उज्यालो होइन, व्यवस्थित अन्धकारतर्फ जान्छ। ‘धनभन्दा विद्या ठूलो’ ले यही विडम्बनालाई सूक्ष्म तर कठोर रूपमा उद्घाटन गर्छ।

‘आमाबाबुको आशिर्वाद’ लघुकथा देखावटी संस्कारको आलोचना होइन, यो स्मृति र सत्यबीचको गहिरो नैतिक खाडलको दार्शनिक उद्घाटन हो। यहाँ पुत्र धर्म बाहिरी रूपमा जीवित छ, तर भित्री रूपमा पूर्णतः मरेको छ। आमा  सम्बन्धको नाममा बाँचेकी छिन्, तर जीवनकालमा उनी उपेक्षित छन्। माया व्यवहारमा होइन, शब्द र प्रतीकमा सीमित भएको छ।

आमाको मृत्युपछि सम्पत्ति बिक्री गर्नु सम्बन्धको अन्तिम अवमूल्यन हो। यहाँ मातृत्वको मूल्य पैसा र उपभोगमा रूपान्तरित हुन्छ। यसले आधुनिक समाजमा सम्बन्धहरू कसरी वस्तुमा बदलिँदैछन् भन्ने कटु सत्य उजागर गर्छ।

कारको पछाडि लेखिएको “आमाबाबुको आशिर्वाद” गहिरो व्यङ्ग्य हो। जुन आशिर्वाद जीवनमा सम्मान गरिएन, त्यो मृत्युपछि सजावट बनेको छ। यो वाक्य नै नैतिक विडम्बनाको चरम रूप हो जहाँ आन्तरिक अपराधलाई बाह्य पवित्रताले ढाक्ने प्रयास हुन्छ।

दार्शनिक रूपमा, यो कथा स्मृति र विवेकको विच्छेद हो। मानिसले संस्कारलाई आत्मसात् गर्न छोडेर प्रदर्शन गर्न थालेपछि नैतिकता केवल प्रतीकमा बाँच्छ।

‘विकास’ लघुकथा केवल भौतिक प्रगतिको व्यङ्ग्य होइन, यो “विकास” शब्दभित्र लुकेको नैतिक विडम्बनाको  दार्शनिक प्रश्न हो। यहाँ विकास सडक, भवन वा संरचनाको विस्तार मात्र होइन यो मानवीय आवश्यकताको विस्थापन र संवेदनाको संकुचनको कथा हो। बुधनीले कापी खोज्दै सहरभरि भौँतारिनु तर शिक्षा सामग्रीभन्दा भट्टी पसलमा भीड देख्नु यो दृश्यले विकासको अनुहार उजागर गर्छ, जहाँ सुविधा बढ्छ तर विवेक घट्छ।

कथाले प्रश्न उठाउँछ के विकास भनेको केवल भौतिक उपलब्धि हो, वा मानवीय चेतनाको उन्नयन पनि हो? जब समाजमा मदिरालयहरू खुला हुन्छन् तर ज्ञानका ढोका बन्द वा अनुपस्थित हुन्छन्, तब विकासको दिशा स्पष्ट रूपमा विकृत हुन्छ। यहाँ “प्रगति” आफैँमा विरोधाभास बनेको छ, किनकि जसका लागि विकास गरिएको भनिन्छ, उही नागरिक आधारभूत आवश्यकताबाट वञ्चित छ।

दार्शनिक रूपमा, यो लघुकथा विकास र विनाशको सिमाना अत्यन्तै पातलो हुने कुरा देखाउँछ। बाहिरी रूपमा शहर बन्छ, तर भित्री रूपमा मानवता खस्किन्छ। यही नै आधुनिक सभ्यताको त्रासदी हो। ‘विकास’ ले अन्ततः सम्झाउँछ साँचो विकास संरचनामा होइन, चेतनामा हुन्छ; अन्यथा विकास स्वयं नै विनाशको अर्को नाम बन्न पुग्छ।

‘भाषिक पीडा’ लघुकथा पहिचान र अस्तित्वबीचको मौन संघर्ष हो। जब हजुरबा–हजुरआमाको मातृभाषा नातिनातिनाका कानसम्म पुग्दैन, तब संवाद मात्र होइन, सम्बन्धको आत्मा नै टुट्छ। भाषा यहाँ सञ्चारको साधन होइन, संस्कृतिको रक्तसञ्चार हो। त्यसको विच्छेद भनेको स्मृतिको मरण हो। नयाँ पुस्ता आधुनिकतामा उक्लिँदै गर्दा आफ्नै जरासँग टाढा हुन्छ, र यही दूरीले घरभित्रै पराइपन जन्माउँछ।

दार्शनिक रूपमा, यो कथा पहिचानको विघटनको कथा हो। मानिस जहाँ गए पनि बाँच्न सक्छ, तर आफ्नो भाषा बिना ऊ पूर्ण रूपमा आफू रहन सक्दैन। मातृभाषा हराउनु सोच्ने तरिका, अनुभूति गर्ने ढाँचा र जीवन बुझ्ने दृष्टिकोण हराउनु हो। यही कारण ‘भाषिक पीडा’ सांस्कृतिक स्मृतिको गहिरो करुण गाथा बनेको छ।

‘भगुमान’ लघुकथा भने शक्तिको अन्धोपन र स्वार्थको निर्दयताको प्रतीक हो। यहाँ मान्छे विकास र आम्दानीको नाममा प्रकृतिलाई वस्तु बनाउँछ। नदी, बगर र पहाड  यहाँ ती शोषणका क्षेत्र बनेका छन्। बाढी आउँदा सर्वसाधारणको विनाश हुन्छ, तर शक्तिशाली पात्र सुरक्षित रहन्छ—यो नै असमानताको चरम रूप हो।

दार्शनिक दृष्टिले, ‘भगुमान’ ले पूँजीवादको त्यो रूप देखाउँछ जहाँ लाभ मानव जीवनभन्दा माथि राखिन्छ। प्रकृति र मानव दुवैलाई उपयोगको वस्तु बनाइन्छ। परिणामस्वरूप विनाश पनि अवसरमा रूपान्तरण हुन्छ। यसरी यो कथा नैतिक चेतनाको पतनमाथि गरिएको कठोर टिप्पणी हो जहाँ करुणा हराउँछ र स्वार्थ नै सभ्यताको आधार बन्न पुग्छ।

यी सबै लघुकथाहरू छुट्टाछुट्टै विषयमा केन्द्रित भए पनि तिनको अन्तर्धारा एउटै छ मानवता हराउँदै गएको समाजप्रति गहिरो चिन्ता।

पात्र योजना

लघुकथाको सफलताका लागि पात्रहरूको सघनता अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। डा. न्यौपानेका पात्रहरू ठूला नायक होइनन्। उनीहरू गाउँका किसान हुन्। शिक्षक हुन्। नेता हुन्। कार्यकर्ता हुन्। वृद्ध आमाबाबु हुन्। प्रवासी नेपाली हुन्। सामान्य नागरिक हुन्।यिनै सामान्य पात्रहरूभित्र असाधारण जीवनानुभूति लुकेको छ।

‘घर’ का निरञ्जनानन्द जीवनको उत्तरार्धमा पुगेको मानव अस्तित्वका प्रतिनिधि हुन्। ‘पछुतो’ की पार्वती स्मृति र ममताको प्रतीक हुन्। ‘भाषिक पीडा’ का हजुरबा–हजुरआमा विश्वव्यापी सांस्कृतिक विस्थापनका प्रतिनिधि पात्र हुन्।लेखकले पात्रहरूलाई आदर्शीकरण गरेका छैनन्। उनीहरूलाई जीवनकै माटोबाट उठाएका छन्। यही कारण पात्रहरू विश्वसनीय र प्रभावकारी बनेका छन्।

परिवेश निर्माण

यस सङ्ग्रहको सबैभन्दा सूक्ष्म सौन्दर्य यसको यथार्थपरक परिवेश हो, जुन जीवनको चेतनात्मक संरचना हो। गाउँको चौतारो, शहरको भीड, चुनावी कोलाहल, वृद्धाश्रमको मौन करुणा, विद्यालयको अनुशासन, विदेशको अनिश्चितता, अस्पतालको पीडा, नदी किनारको अस्थिरता, घरभित्रको मौनता र मोबाइल स्क्रिनको झिलिमिली यी सबै समयका विभिन्न मनोभाव हुन्। यहाँ स्थानहरू बोल्छन्, मौनताहरू कराउँछन् र दृश्यहरू नै विचार बन्छन्।

लेखकले परिवेशलाई पृष्ठभूमि मात्र बनाएका छैनन् उनले यसलाई चेतनाको सक्रिय अंग बनाएका छन्। यहाँ वातावरण आफैँमा नैतिक गवाही बन्छ। गाउँको चौतारो स्मृतिको केन्द्र हो, शहरको भीड अस्तित्वको दबाब हो र चुनावी माहोल नैतिक भ्रमको नाटक हो। वृद्धाश्रम विस्थापित सम्बन्धहरूको संग्रहालय हो। यसरी प्रत्येक परिवेश मानवीय स्थितिको दार्शनिक संकेत बनेको छ।

विशेषतः ‘भगुमान’ मा नदी र बाढी शक्ति र विनाशबीचको शाश्वत द्वन्द्व हुन्। प्रकृति यहाँ प्रतिरोध पनि हो र मौन साक्षी पनि। ‘भाषिक पीडा’ मा अमेरिका सांस्कृतिक दूरीको प्रतीक होजहाँ भाषा हराउँदा आत्मीयता हराउँछ। ‘विकास’ मा भट्टी संस्कृतिले प्रगतिको नाममा लुकेको पतन देखाउँछ, जहाँ उज्यालोको नाममा अन्धकार फैलिन्छ।

यसरी परिवेश यहाँ घटनाको साक्षी होइन, घटनाको सह–निर्माता हो। यो पात्रहरूभन्दा पहिले बोल्छ, र कहिलेकाहीँ पात्रहरूभन्दा गहिरो अर्थ बोकेर मौन बस्छ। यही कारण ‘मिस्कल’ मा परिवेश केवल दृश्य होइन—यो चेतनाको दर्पण हो, जहाँ समाज आफैँलाई देख्छ, प्रश्न गर्छ, र कहिलेकाहीँ लज्जित पनि हुन्छ।

भाषा र शैली

डा. श्यामप्रसाद न्यौपानेको भाषाशैली सरलताको आवरणमा गहिरो बौद्धिक तह बोकेको संरचना हो। उनका वाक्यहरू छोटा छन्, तर ती छोटाइभित्र अर्थको अनन्त विस्तार लुकेको हुन्छ। शब्दहरू सामान्य जस्ता देखिन्छन्, तर तिनको भित्री तहमा समाज, चेतना र अस्तित्वका सूक्ष्म कम्पनहरू उपस्थित हुन्छन्। यही कारण उनको लेखनलाई सतही रूपमा पढ्न सकिँदैन; प्रत्येक पङ्क्ति पुनःपठनको आग्रह गर्छ।

उनको शैलीलाई “संक्षिप्तताभित्रको व्यापकता” भन्नु एक सौन्दर्यशास्त्रीय सिद्धान्त हो। लघुकथाको मूल आत्मा नै सङ्क्षिप्तता भएकाले उनले अनावश्यक वर्णनलाई त्यागेका छन्, तर भावनात्मक र दार्शनिक घनत्वलाई अझ तीव्र बनाएका छन्। कम शब्दमा धेरै कुरा भन्नु होइन, कम शब्दमा अनन्त कुरा संकेत गर्नु उनको विशेषता हो।

“अहो ! पीडा त प्राकृतरूपमा पो बढी स्पर्शशील हुँदो रहेछ।” जस्तो वाक्यले यस शैलीको सम्पूर्ण दर्शन बोकेको छ। यहाँ पीडा प्रकृतिको नियमजस्तै सार्वभौमिक सत्य बनेको छ। यस वाक्यमा सौन्दर्य, करुणा र दर्शन एकै बिन्दुमा मिल्छन्। यो जीवनबोधको क्षणिक प्रकाश हो।

प्रतीक र बिम्ब प्रयोग

सङ्ग्रह ‘मिस्कल’ मा प्रयुक्त प्रतीक र बिम्बहरू विचारको गहिरो संरचना हुन्। यहाँ प्रत्येक कथाले एउटा ठोस घटना प्रस्तुत गरे पनि त्यस घटनामाथि एउटा अमूर्त अर्थको तह विस्तारिएको छ। यही कारण कृति सतही यथार्थमा सीमित नरही दार्शनिक विमर्शको स्तरमा उक्लिन्छ।

‘मिस्कल’ सम्बन्ध विच्छेदको प्रतीक हो तर केवल फोन नउठाइएको अवस्था होइन, सम्बन्धभित्रको अनुपस्थित उपस्थिति हो। ‘घर’ आत्मीयताको प्रतीक बनेको छ, जहाँ भौतिक संरचना होइन, भावनात्मक सहअस्तित्वले घरको अर्थ निर्माण गर्छ। ‘टिकट’ अवसरवादको सूचक हो, जहाँ मूल्य होइन, पहुँच निर्णायक शक्ति बन्छ। ‘भगुमान’ पाखण्डी पूँजीवादको रूपक हो, जहाँ विनाश पनि लाभको गणनामा रूपान्तरित हुन्छ। ‘भाषिक पीडा’ सांस्कृतिक विस्थापनको गहिरो चिन्ह हो, जहाँ भाषा हराउँदा पहिचान नै क्षीण हुन्छ।

यी प्रतीकहरूले कथालाई स्थानीय घटनाबाट सार्वभौमिक अनुभूतितर्फ उचाल्छन्। लेखकले जटिल दार्शनिक अवधारणाहरूलाई कठोर सैद्धान्तिक भाषामा होइन, जीवनकै सहज दृश्यहरूमार्फत व्यक्त गरेका छन्। यही कारण पाठकलाई बौद्धिक चुनौतीसँगै भावनात्मक संलग्नता पनि प्राप्त हुन्छ।

यसरी प्रतीक र बिम्बहरूको प्रयोगले कृतिलाई दोहोरो शक्ति दिएको छ एकातिर विचारको तीक्ष्णता, अर्कोतिर कलाको सौन्दर्य। परिणामस्वरूप ‘मिस्कल’ प्रतीकात्मक चेतनाको यस्तो मानचित्र बनेको छ, जहाँ प्रत्येक दृश्यले अर्को गहिरो अर्थतर्फ औँला ठड्याइरहेको छ।

दार्शनिक चेतना

‘मिस्कल’ को सबैभन्दा गहिरो शक्ति यसको दार्शनिक चेतनामा निहित छ। सतहमा यी लघुकथाहरू सामाजिक व्यङ्ग्यजस्ता देखिए पनि तिनको अन्तःतहमा अस्तित्वको सूक्ष्म प्रश्नहरू निरन्तर कम्पन गरिरहेका छन्। यहाँ कथा चेतनाको आत्मपरीक्षण हो। अस्तित्व, सम्बन्ध, समय, स्मृति, नैतिकता र मानवता यी सबै विषयहरू कथाको मौन केन्द्र बनेर उपस्थित छन्।

‘घर’ लघुकथाले घरलाई भौतिक संरचनाबाट हटाएर भावनात्मक अवस्थाका रूपमा पुनःपरिभाषित गर्छ। प्रश्न उठ्छ घर कहाँ हुन्छ? इँटा र सिमेन्टमा कि आत्मीयताको सह–उपस्थितिमा? यस प्रश्नले स्थायित्व र अस्थायित्वबीचको दार्शनिक द्वन्द्व उद्घाटित गर्छ।

‘भाषिक पीडा’ ले पहिचानको संकटलाई उठाउँछ। भाषा हराउनु आत्म–पहिचानको विखण्डन हो। मानिस आफ्नो भाषाबाट टाढा हुँदै जाँदा आफ्नो इतिहास र स्मृतिबाट पनि क्रमशः टाढा हुँदै जान्छ।

‘मिस्कल’ ले सम्बन्धको विडम्बना देखाउँछ संवादका साधन बढ्दै जाँदा संवादको आत्मा किन हराउँदै गएको छ? यो प्रश्न आधुनिक एक्लोपनको मूलमा पुग्छ।

यसरी यी कथाहरू पाठकलाई अस्तित्ववादी चिन्तनतर्फ डोर्याउँछन्। डा. न्यौपानेको दृष्टि केही हदसम्म अल्बेयर काम्युको ‘निरर्थकतासँग संवाद गर्छ, तर फरक के छ भने यहाँ निरर्थकतामा समर्पण छैन; मानवीय सम्बन्ध पुनःस्थापनाको गहिरो आकांक्षा छ।

त्यस्तै मानवीय पीडाको सूक्ष्म चित्रणमा उनको लेखन फ्योदोर दोस्तोयेव्स्कीसँग निकट देखिन्छ, तर दोस्तोयेभ्स्कीको अन्धकारपूर्ण आत्मसंघर्षभन्दा यहाँ करुणा र आशाको उज्यालो अझ सक्रिय छ।

आध्यात्मिक दृष्टि

‘मिस्कल’  सामाजिक यथार्थको चित्रणमा सीमित कृति होइन यसको अन्तःतहमा सूक्ष्म आध्यात्मिक चेतनाको निरन्तर प्रवाह देखिन्छ। यहाँ आध्यात्मिकता कुनै धार्मिक कर्मकाण्ड वा बाह्य आडम्बरमा बाँधिएको छैन, बरु यो मानव चेतनाको भित्री उज्यालोका रूपमा प्रकट हुन्छ। जीवनका साधारण प्रसङ्गहरू नै यहाँ आत्मबोधका माध्यम बन्छन्।

‘घर’ लघुकथाले वैराग्यको गहिरो दर्शन उद्घाटित गर्छ, जहाँ सम्बन्ध र संसारको अस्थायित्व बोध हुन्छ। ‘पछुतो’ ले स्मृतिमा बाँच्ने सम्बन्धहरूको पवित्रता सम्झाउँछ, जहाँ विगत केवल पीडा होइन, करुणाको रूप पनि हुन्छ। ‘गहना’ ले बाह्य सौन्दर्यको क्षणभंगुरतालाई भत्काउँदै आन्तरिक चेतना, विवेक र आत्मिक गरिमाको स्थायित्व स्थापित गर्छ।

यहाँ आध्यात्मिकता मन्दिरभित्र सीमित छैन यो जीवनको प्रत्येक सानो अनुभवभित्र निहित छ। दुःख, स्मृति, सम्बन्ध र त्याग यी सबै यहाँ आत्मिक यात्राका चरणहरू बनेका छन्। मानव जीवनलाई नै साधन बनाउने यो दृष्टि शुद्ध उपदेश होइन, अनुभूतिको गहिराइ हो।

यस दार्शनिक आध्यात्मिक दृष्टिमा डा. न्यौपानेको लेखन रवीन्द्रनाथ ठाकुरको मानवतावादी अध्यात्मसँग निकट देखिन्छ, जहाँ ईश्वर मानवता भित्रै अनुभूत हुन्छ, बाहिर होइन। त्यस्तै करुणा, पीडा र नैतिक संवेदनाको स्तरमा उनको दृष्टि टोनी मोरिसनसँग पनि सामीप्य राख्छ, जहाँ मानवीय गरिमा नै अन्तिम आध्यात्मिक सत्य बन्न पुग्छ।

गेब्रियल गार्सिया मार्केसले ल्याटिन अमेरिकी समाजका राजनीतिक अस्थिरता, सामाजिक असमानता र जादुई यथार्थवादमार्फत जीवनका विरोधाभासलाई विश्वसाहित्यको केन्द्रमा स्थापित गरे। त्यसैगरी न्यौपानेले नेपाली समाजभित्रका विसंगति, भ्रष्टाचार, पारिवारिक विघटन र सांस्कृतिक संकटलाई सूक्ष्म प्रतीक र सरल भाषामार्फत उजागर गरेका छन्। दुवैमा समाज चेतनाको प्रयोगशाला बनेको छ।

अर्नेस्ट हेमिङ्वेको लेखनको शक्ति अत्यधिक संक्षिप्तता र भावनात्मक गहिराइमा निहित थियो। उनी कम शब्दमा अधिक अर्थ व्यक्त गर्न सक्षम थिए। न्यौपानेको लघुकथा शैली पनि त्यही मितव्ययितामा आधारित देखिन्छ, जहाँ छोटा वाक्यहरूभित्र विशाल अर्थ विस्तार हुन्छ। उनका कथाहरूमा अनावश्यक वर्णन छैन, तर प्रत्येक संकेतले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ।

होसे सारामागोले आफ्नो लेखनमार्फत नैतिक अन्धोपन, सामाजिक उदासीनता र सत्ता–संरचनाको विडम्बनामाथि तीक्ष्ण प्रश्न उठाए। न्यौपानेका लघुकथाहरूले पनि समाजको नैतिक पतन, अवसरवाद, देखावटी संस्कार र मानवीय संवेदनाको क्षयमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। उनका कथाहरूले पाठकलाई केवल देखाउँदैनन्, आत्मपरीक्षणतर्फ पनि धकेल्छन्।

यद्यपि डा. न्यौपानेको लेखनको मूल शक्ति कुनै बाह्य अनुकरणमा होइन, आफ्नै मौलिक सामाजिक अनुभवमा आधारित छ। उनले नेपाली जीवनको माटो, संस्कार, राजनीति र पारिवारिक संरचनाबाट कथावस्तु उठाएका छन्। यही कारण उनका लघुकथाहरूमा स्थानीयता प्रबल भए पनि तिनको अर्थ सार्वभौमिक छ।

सामाजिक आलोचना र परिवर्तनको चेतना

‘मिस्कल’ मूलतः प्रतिरोधको साहित्य हो, तर यो प्रतिरोध नारा होइन, नैतिक चेतनाको मौन विद्रोह हो। यहाँ लेखकले कुनै राजनीतिक विचारधाराको प्रचार गरेका छैनन्, न त कुनै वैचारिक शिविरको पक्ष लिएका छन्। बरु उनले समाजभित्र गहिरिँदै गएको अन्याय, पाखण्ड, अवसरवाद र मूल्यहीनतामाथि सूक्ष्म तर कठोर असहमति प्रस्तुत गरेका छन्। यो असहमति चिच्याएर होइन, चुपचाप घोचेर व्यक्त हुन्छ।

यस कृतिको विशेषता यही हो कि यसले समाधानको नाटक गर्दैन। लेखकले पाठकलाई तयार उत्तर दिँदैनन्, बरु प्रश्नहरूको यस्तो संरचना निर्माण गर्छन्, जसबाट पाठक आफैँ आत्मपरीक्षणमा प्रवेश गर्न बाध्य हुन्छ। यहाँ साहित्य उपदेश होइन, संवाद हो र त्यो संवाद पाठकको अन्तःकरणसँग हुन्छ।

मिस्कलले  समाज परिवर्तन बाह्य घोषणाबाट होइन, भित्री चेतनाको रूपान्तरणबाट सुरु हुन्छ भन्ने देखाउँछ। जब पात्रहरू असहाय देखिन्छन्, जब प्रणाली विफल देखिन्छ, त्यही क्षण पाठकभित्र नैतिक बेचैनी जन्मिन्छ। यही बेचैनी परिवर्तनको पहिलो चरण हो।

यस अर्थमा यो कृति समाज परिवर्तनको औपचारिक घोषणापत्र होइन, तर नैतिक चेतनाको दस्तावेज हो। यसले कुनै मार्ग देखाउँदैन, तर बाटो खोज्न बाध्य बनाउँछ।यही नै उत्कृष्ट साहित्यको लक्षण हो जहाँ लेखकले अन्तिम सत्य दिदैन, तर सत्य खोज्ने साहस पाठकभित्र जगाइदिन्छ।

सीमा

कृतिका केही लघुकथाहरूमा सन्देशमुखी प्रवृत्ति अलि बढी देखिनु यसको संरचनागत सीमा हो। कतिपय स्थानमा लेखकको नैतिक आग्रह कलात्मक तटस्थताभन्दा अग्रभूमिमा आएको अनुभूति हुन्छ, जसले कथाको स्वाभाविक बहावलाई केही क्षणका लागि निर्देशनात्मक बनाइदिन्छ। त्यस्तै, केही कथाहरू विचार र व्यङ्ग्यमा अत्यन्त सशक्त भए पनि कथात्मक तनाव र घटनात्मक घनत्व अपेक्षाकृत कमजोर देखिन्छ, जसले नाटकीय उत्कर्षलाई केही हल्का बनाउँछ।

तर यी सीमाहरूलाई कृतिको समग्र सौन्दर्यशास्त्रीय प्रभावले ढाकिदिन्छ। किनभने ‘मिस्कल’ को शक्ति कथानकको तीव्रतामा होइन, विचारको गहिराइ र सामाजिक चेतनाको तीक्ष्णतामा निहित छ। यहाँ साहित्यिक उद्देश्य मनोरञ्जन होइन, जागरण हो। त्यसैले कहिलेकाहीँ सन्देशको स्पष्टता कलात्मक सूक्ष्मताभन्दा अगाडि देखिए पनि, त्यसले कृतिको मूल उद्देश्य मानवीय मूल्यहरूको पुनःस्थापनालाई अझ स्पष्ट बनाइदिन्छ।

वास्तवमा यी सीमाहरू पनि कृतिको यथार्थवादी प्रवृत्तिको हिस्सा हुन्। लेखकले जीवनलाई सजाएर होइन, जस्तो छ त्यस्तै देखाउने प्रयास गरेका छन्। यही कारण केही कथाहरूमा संरचनात्मक असन्तुलन देखिए पनि तिनको वैचारिक शक्ति अझ बलियो बनेको छ।

निष्कर्ष

‘मिस्कल’ समकालीन नेपाली समाजको नैतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक अवस्थाको सूक्ष्म ऐना हो। यो समयको आत्मपरीक्षण हो। यहाँ मानिसको एक्लोपन छ। सम्बन्धको चिसोपन छ। भाषाको पीडा छ। राजनीतिको विकृति छ। विकासको विडम्बना छ। तर यिनै अँध्याराहरूबीच मानवीय करुणाको सानो तर अमिट दीप पनि छ।

न्यौपानेले लघुकथाको सीमित संरचनाभित्र विशाल जीवनदर्शन अटाएका छन्। उनका पात्रहरू बोल्छन्। उनका मौनताहरू अझ बढी बोल्छन्। उनका प्रश्नहरू पाठकको अन्तःकरणमा लामो समयसम्म प्रतिध्वनित भइरहन्छन्।

‘मिस्कल’ आधुनिक समाजको आत्मिक अस्वीकृतिको प्रतीक हो। यहाँ ‘कल’ प्रविधिको सन्दर्भमा मात्र सीमित छैन, यो चेतनाको आह्वान हो एक यस्तो आह्वान, जुन हामीले बारम्बार बेवास्ता गरेका छौँ। यो समाजको भित्री आवाज हो, जसले निरन्तर विवेक, करुणा र उत्तरदायित्वको माग गरिरहेको छ।

यो ‘मिस्कल’ वास्तवमा हाम्रो नैतिक मौनताको गवाही हो। हामीले समयमै नउठाएको सम्बन्ध, नबुझेको पीडा र बेवास्ता गरेको मानवता यी सबैको समग्र रूप हो। यस अर्थमा यो कुनै व्यक्तिगत विफलता होइन, सामूहिक संवेदनहीनताको दर्पण हो।