तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव सभ्यताको इतिहास चेतनाको निरन्तर विकासको इतिहास  हो। आदिम मानवले आगोको आविष्कार गर्‍यो, कृषिको विकास गर्‍यो, सहर निर्माण गर्‍यो, विज्ञान र प्रविधिको नयाँ–नयाँ क्षितिज छोयो। तर यी सबै उपलब्धिभन्दा महान् उपलब्धि एउटा थियो उसले आफ्नो चेतनालाई क्रमशः परिष्कृत गर्दै न्याय, करुणा, सहअस्तित्व र नैतिकताको मूल्य स्थापित गर्‍यो। सभ्यता त्यहीँबाट सुरु हुन्छ, जहाँ शक्ति विवेकद्वारा निर्देशित हुन्छ र ज्ञान नैतिकतासँग जोडिन्छ। त्यसैले कुनै पनि सभ्यताको वास्तविक उचाइ त्यहाँका नागरिकको चेतनाको स्तरले निर्धारण गर्छ।

आज मानव इतिहास अभूतपूर्व परिवर्तनको मोडमा उभिएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक प्रविधि, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, डिजिटल सञ्चार र स्वचालित प्रणालीहरूले संसारलाई नयाँ युगमा प्रवेश गराएका छन्। सूचना केही सेकेन्डमै विश्वभर पुग्छ। ज्ञानको पहुँच पहिलेभन्दा धेरै सहज भएको छ। तर यसैबीच युद्ध, घृणा, असहिष्णुता, भ्रष्टाचार, वातावरणीय विनाश, साइबर अपराध र सामाजिक विभाजनजस्ता चुनौतीहरू पनि तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्।

पूर्वीय दर्शनले चेतनाको शुद्धिलाई मानव जीवनको सर्वोच्च साधना मानेको छ। उपनिषद्हरूले आत्मज्ञानलाई बाहिरी संसारको विजयभन्दा ठूलो विजय माने। भगवान् बुद्धले मनको शुद्धि र करुणालाई दुःखमुक्तिको आधार बताउनुभयो। भगवद्गीताले समत्वभाव, निष्काम कर्म र आत्मसंयमलाई श्रेष्ठ जीवनको मार्गका रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो। योगदर्शनले चित्तवृत्तिको नियन्त्रणलाई आत्मबोधको प्रवेशद्वार ठहर गर्‍यो। यी सबै दर्शनहरूको साझा निष्कर्ष स्पष्ट छ बाहिरी परिवर्तन स्थायी हुन सक्दैन, यदि भित्री चेतनामा परिवर्तन आउँदैन। जब चेतना लोभ, मोह, क्रोध र अहङ्कारबाट मुक्त हुँदै जान्छ, तब नै मानिसमा न्याय, दया, सत्य र उत्तरदायित्वका गुण विकसित हुन्छन्।

पाश्चात्य चिन्तनले पनि यही सत्यलाई फरक भाषामा अभिव्यक्त गरेको छ। सुकरातले आफ्नो जीवनको परीक्षण नगरेको जीवन सार्थक हुँदैन भन्ने विचार प्रस्तुत गर्दै आत्मपरीक्षणलाई ज्ञानको आधार बनाउनुभयो। अरस्तुले असल चरित्र निरन्तर अभ्यासबाट निर्माण हुने बताए। आधुनिक मनोविज्ञानले पनि आत्मचेतना, भावनात्मक सन्तुलन र नैतिक निर्णय क्षमतालाई सफल र सन्तुलित जीवनका आधारभूत पक्ष मानेको छ। यसले पूर्वीय र पाश्चात्य दुवै परम्परालाई एउटै निष्कर्षमा ल्याउँछ—सभ्यताको दिगोपन चेतनाको गुणस्तरमा निर्भर हुन्छ।

आज विश्वले भोगिरहेका धेरै सङ्कटहरूको जड प्रविधिको अभाव होइन, चेतनाको अभाव हो। जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहन हो। भ्रष्टाचारको कारण अवसरको कमी होइन, नैतिक संयमको कमी हो। हिंसा र युद्धको कारण शक्ति होइन, शक्ति प्रयोग गर्ने चेतनाको विकृति हो। सामाजिक सञ्जाल आफैँ समस्या होइन त्यसको दुरुपयोग गर्ने मानसिकता समस्या हो। यसैले मानव सभ्यताको भविष्य नयाँ प्रविधिको आविष्कारले मात्र सुरक्षित हुँदैन, त्यसलाई जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्ने चेतनाको विकासले सुरक्षित हुन्छ।

चेतनाको परिष्कार दैनिक जीवनको नैतिक अनुशासन हो। सत्य बोल्ने साहस, श्रमप्रतिको सम्मान, अरूको अधिकारको कदर, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण, भिन्न विचारप्रति सहिष्णुता, प्रकृतिप्रतिको संवेदनशीलता र आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्ने विनम्रता यी सबै परिष्कृत चेतनाका अभिव्यक्ति हुन्। चेतना परिष्कृत हुँदै जाँदा मानिसले अधिकारसँगै कर्तव्य पनि देख्न थाल्छ। ऊ व्यक्तिगत सफलताभन्दा सामूहिक हितलाई महत्व दिन थाल्छ। यही परिवर्तनले व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई सभ्य बनाउँछ।

आजको शिक्षा प्रणालीसमक्ष पनि यही चुनौती छ। यदि विद्यालयले केवल दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्‍यो तर नैतिक नागरिक निर्माण गर्न सकेन भने त्यो शिक्षा अधुरी रहन्छ। सूचना दिनु शिक्षाको एउटा पक्ष हो विवेक, करुणा, जिम्मेवारी र चरित्र विकास गर्नु शिक्षाको उच्चतम उद्देश्य हो। भविष्यको शिक्षा केवल डिजिटल सीपमा सीमित हुन सक्दैन। त्यसले मानवीय संवेदना, नैतिक चेतना र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पनि समान महत्व दिनुपर्छ। किनभने प्रविधिले पेशा निर्माण गर्न सक्छ, तर परिष्कृत चेतनाले मात्र सभ्यता निर्माण गर्न सक्छ।

यसैले आज मानव सभ्यताले सबैभन्दा धेरै आवश्यक परेको कुरा नयाँ आविष्कार मात्र होइन, नयाँ चेतना हो। विज्ञानले गति दिएको संसारलाई नैतिक दिशाको आवश्यकता छ। आर्थिक समृद्धिलाई सामाजिक न्यायको आवश्यकता छ। राजनीतिक शक्तिलाई उत्तरदायित्वको आवश्यकता छ। र मानव जीवनलाई आत्मचेतनाको आवश्यकता छ। चेतनाको परिष्कारबिना समृद्धि सम्भव भए पनि सभ्यता सम्भव हुँदैन। सभ्यता त्यहीँबाट सुरु हुन्छ, जहाँ मानिसले आफूलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण मानवता र प्रकृतिलाई आफ्नो अस्तित्वसँग जोडेर हेर्न सिक्छ।

चेतनाको परिष्कारको यात्रा व्यक्तिबाट सुरु हुन्छ, तर त्यसको प्रभाव परिवार, समाज र राष्ट्रसम्म फैलिन्छ। परिवार नै मानव चेतनाको पहिलो पाठशाला हो। बालकले बोल्नुअघि व्यवहार सिक्छ, पढ्नुअघि संस्कार ग्रहण गर्छ। अभिभावकको इमानदारी, अनुशासन, करुणा र श्रमप्रतिको सम्मानले उसमा जीवनभर रहने मूल्यहरूको बीजारोपण गर्छ। त्यसपछि विद्यालयले ज्ञानसँगै विवेक, सहिष्णुता, सहकार्य र नैतिक निर्णय क्षमताको विकास गर्नुपर्छ। यदि शिक्षा केवल प्रतिस्पर्धा जित्ने माध्यम बन्यो, तर असल मानिस बन्ने प्रेरणा दिन सकेन भने समाजमा दक्षता त बढ्न सक्छ, तर सभ्यता कमजोर बन्छ। त्यसैले शिक्षा नोकरीका लागि मात्र होइन, जीवनका लागि हुनुपर्छ।

राष्ट्रको भविष्य निर्माणमा नेतृत्वको चेतना झन् निर्णायक हुन्छ। कुनै पनि समाजमा नागरिकहरूले नेतृत्वबाट केवल योजना र भाषण मात्र अपेक्षा गर्दैनन्; उनीहरू आचरणबाट प्रेरणा खोज्छन्। परिष्कृत चेतना भएको नेतृत्वले शक्तिलाई सेवाका रूपमा बुझ्छ, पदलाई जिम्मेवारीका रूपमा ग्रहण गर्छ र अधिकारलाई जनविश्वाससँग जोडेर हेर्छ। यस्तो नेतृत्वले संस्थालाई बलियो बनाउँछ, कानूनको सम्मान बढाउँछ र लोकतन्त्रलाई संस्कृतिमा रूपान्तरण गर्छ। तर जब नेतृत्वमा स्वार्थ, अहङ्कार र उत्तरदायित्वहीनता हावी हुन्छ, तब संस्थाहरू कमजोर बन्छन्, सार्वजनिक विश्वास खस्कन्छ र समाजमा निराशा फैलिन थाल्छ। इतिहासले बारम्बार देखाएको छ कि सभ्यताको पतन बाह्य आक्रमणभन्दा पहिले चेतनाको पतनबाट सुरु हुन्छ।

नेपाल आज परिवर्तनको महत्त्वपूर्ण चरणमा छ। लोकतान्त्रिक अभ्यास, सङ्घीय शासन व्यवस्था, डिजिटल सेवा विस्तार, पूर्वाधार विकास र विश्वसँगको बढ्दो अन्तरसम्बन्धले नयाँ सम्भावनाहरू खोलेका छन्। तर यी अवसरहरूलाई दिगो उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न केवल नीति र बजेट पर्याप्त हुँदैन। नागरिकमा कर्तव्यबोध, सार्वजनिक जीवनमा पारदर्शिता, संस्थाप्रति सम्मान, विविधताप्रति सहिष्णुता र साझा हितप्रतिको प्रतिबद्धता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। राष्ट्र निर्माण सडक, पुल र भवनले मात्र हुँदैन; विश्वास, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वले पनि हुन्छ। समृद्ध नेपालको आधार आर्थिक पूँजीसँगै नैतिक पूँजी पनि हुनुपर्छ।

विश्व समुदायले पनि आज यही आवश्यकता गहिरो रूपमा महसुस गरिरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स र स्वचालनले मानव जीवनलाई अभूतपूर्व रूपमा परिवर्तन गरिरहेका छन्। यन्त्रले गणना गर्न सक्छ, विश्लेषण गर्न सक्छ, भाषा सिक्न सक्छ र निर्णयमा सहयोग गर्न सक्छ। तर यन्त्रले करुणा अनुभव गर्न सक्दैन, नैतिक दुविधाको आत्मिक मूल्याङ्कन गर्न सक्दैन, क्षमा गर्न सक्दैन र अन्तःकरणको आवाज सुन्न सक्दैन। त्यसैले भविष्यमा सबैभन्दा ठूलो प्रतिस्पर्धा मानिस र यन्त्रबीच होइन, नैतिक चेतना र अनियन्त्रित शक्तिबीच हुनेछ। विज्ञानले क्षितिज विस्तार गर्छ, तर चेतनाले त्यसको दिशा निर्धारण गर्छ।

आज जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको ह्रास, युद्ध, आर्थिक असमानता, साइबर अपराध, घृणामूलक अभिव्यक्ति र सामाजिक ध्रुवीकरणजस्ता विश्वव्यापी समस्याहरूले एउटा साझा सन्देश दिइरहेका छन्—मानवताले आफ्नो चेतनालाई नयाँ स्तरमा उकास्नैपर्छ। प्रकृतिलाई केवल स्रोतका रूपमा होइन, सहअस्तित्वको आधारका रूपमा हेर्नुपर्छ। विकासलाई केवल उत्पादन र उपभोगको मापदण्डले होइन, मानव मर्यादा, सामाजिक न्याय र वातावरणीय सन्तुलनको दृष्टिले पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। परिष्कृत चेतना भएको समाजले वर्तमानको सुविधा मात्र होइन, भावी पुस्ताको अधिकारलाई पनि सम्मान गर्छ।

साँचो सभ्यता त्यतिबेला निर्माण हुन्छ, जब मानिसले आफ्नो स्वतन्त्रतालाई जिम्मेवारीसँग, अधिकारलाई कर्तव्यसँग, विज्ञानलाई विवेकसँग र शक्तिलाई सेवाभावसँग जोड्न सिक्छ। चेतनाको परिष्कारले मानिसलाई अरूमाथि विजय प्राप्त गर्ने होइन, आफ्ना कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्ने शक्ति दिन्छ। यही आत्मविजय नै सबैभन्दा ठूलो सामाजिक विजय हो। बाह्य परिवर्तनको स्थायित्व भित्री परिवर्तनमा निर्भर हुन्छ भन्ने सत्य आज पनि उत्तिकै प्रासङ्गिक छ।

सभ्य भविष्य निरन्तर आत्मपरिष्कार, नैतिक अभ्यास र सामूहिक उत्तरदायित्वको परिणाम हो। हामीले भावी पुस्तालाई  आधुनिक प्रविधि, विकसित पूर्वाधार र समृद्ध अर्थतन्त्र मात्र हस्तान्तरण गर्नु पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूलाई सत्यप्रतिको निष्ठा, श्रमप्रतिको सम्मान, करुणाको संस्कृति, प्रकृतिप्रतिको संवेदनशीलता, विविधताप्रतिको सम्मान र सार्वजनिक उत्तरदायित्वका मूल्यहरू पनि हस्तान्तरण गर्नुपर्छ। यही मूल्यहरूले दिगो सभ्यता निर्माण गर्छन्।

आज संसारलाई पहिलेभन्दा धेरै बुद्धिमत्ता प्राप्त भएको छ, तर त्यसलाई मार्गदर्शन गर्ने परिष्कृत चेतनाको आवश्यकता अझ धेरै छ। जब चेतना स्वार्थबाट सेवातर्फ, विभाजनबाट सहअस्तित्वतर्फ, घृणाबाट करुणातर्फ र उपभोगबाट उत्तरदायित्वतर्फ उन्मुख हुन्छ, तब मात्र सभ्यताको भविष्य उज्यालो बन्छ।