तोमनाथ उप्रेती:
उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव सभ्यताको सम्पूर्ण इतिहासलाई नियाल्दा एउटा रोचक विरोधाभास स्पष्ट देखिन्छ। मानिसले अग्ला हिमशिखरहरू आरोहण गर्‍यो, अथाह महासागरहरू पार गर्‍यो, आकाशलाई चिर्दै अन्तरिक्षमा पुग्यो, चन्द्रमामा पाइला टेक्यो र कृत्रिम बुद्धिमत्ताजस्ता अद्भुत प्रविधिहरूको विकास गर्‍यो। तर यति धेरै बाह्य विजयका बीचमा एउटा प्रश्न अझै पनि अनुत्तरित छ—के मानिसले आफूलाई जित्न सकेको छ? संसारलाई जित्ने महत्वाकाङ्क्षा राख्ने मानिसले आफ्नै मन, आफ्नै इच्छा, आफ्नै अहङ्कार, आफ्नै भय र आफ्नै चेतनालाई कति चिनेको छ? यही प्रश्न मानव अस्तित्वको सबैभन्दा गम्भीर दार्शनिक प्रश्न हो।

इतिहासका महान् दार्शनिकहरू, समाजसुधारकहरू र वैज्ञानिकहरूले मानव विकासको वास्तविक केन्द्र बाहिरी विजयमा नभई आत्मबोधमा रहेको बताएका छन्। प्राचीन युनानी दार्शनिक सुकरातले आत्मज्ञानलाई सम्पूर्ण ज्ञानको प्रवेशद्वार माने। उनका अनुसार आफूलाई नचिनेको मानिसले संसारका असंख्य विषयमा जानकारी राखे पनि बुद्धिमानी प्राप्त गर्न सक्दैन। प्लेटोले मानव आत्मालाई सत्य, शिव र सुन्दरतर्फ उन्मुख हुने शक्ति माने भने अरस्तुले चरित्रको उत्कृष्टता निरन्तर अभ्यास र आत्मअनुशासनबाट विकसित हुने विचार व्यक्त गरे।

पूर्वीय दर्शनमा गौतम बुद्धले मानिसको सबैभन्दा ठूलो शत्रु बाहिर नभई आफ्नै मनभित्र रहेको तृष्णा, मोह र अज्ञान हो भन्ने शिक्षा दिए। उनका अनुसार मनलाई जित्न सक्ने व्यक्ति हजारौँ युद्ध जित्ने वीरभन्दा महान् हुन्छ। महात्मा गान्धीले “तिमी संसारमा देख्न चाहेको परिवर्तन पहिले आफैँ बन” भन्ने सन्देशमार्फत समाज परिवर्तनको आरम्भ व्यक्तिको आत्मपरिवर्तनबाट हुने विचारलाई बलियो बनाए। स्वामी विवेकानन्दले प्रत्येक मानिसभित्र असीम शक्ति निहित रहेको र त्यसलाई जागृत गर्नु नै शिक्षाको वास्तविक उद्देश्य भएको बताएका छन्।

आधुनिक युगका वैज्ञानिकहरूले पनि आत्मचिन्तनको महत्त्वलाई स्वीकार गरेका छन्। अल्बर्ट आइन्स्टाइनले विज्ञानले प्रकृतिका नियमहरू बुझाउन सक्छ, तर जीवनको नैतिक उद्देश्य विज्ञानले मात्र निर्धारण गर्न सक्दैन भन्ने विचार व्यक्त गरेका छन्। उनका अनुसार मानवता, करुणा र नैतिक चेतनाविनाको वैज्ञानिक प्रगति अपूर्ण हुन्छ। कार्ल सागनले पृथ्वीलाई ब्रह्माण्डको विशालताभित्र एउटा सानो साझा घरका रूपमा चित्रण गर्दै मानिसले आफ्नो अहङ्कारभन्दा माथि उठेर साझा मानवताको चेतना विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका छन्।

अस्तित्ववादी दार्शनिक जाँ–पल सार्त्रका अनुसार मानिस स्वतन्त्र भएर जन्मिन्छ, तर त्यो स्वतन्त्रतासँग उत्तरदायित्व पनि जोडिएको हुन्छ। त्यसैले मानिसले आफ्नो जीवनको अर्थ आफैँ सिर्जना गर्नुपर्छ। मार्टिन हाइडेगरले आधुनिक मानिस बाहिरी उपलब्धिमा यति मग्न भएको छ कि उसले आफ्नै अस्तित्वको प्रश्नलाई बिर्सिएको छ भन्ने चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। उनी अस्तित्वसँग पुनः संवाद गर्न आग्रह गर्छन्। जिड्डु कृष्णमूर्तिले आत्मबोधविना कुनै पनि सामाजिक वा राजनीतिक क्रान्ति अधुरी रहने बताउँदै मानव चेतनाको रूपान्तरणलाई सबै परिवर्तनको मूल आधार माने।

यी सबै विचारहरूको सार एउटै छ संसारलाई जित्नु ठूलो उपलब्धि हुन सक्छ, तर स्वयंलाई जित्नु त्यसभन्दा पनि ठूलो विजय हो। बाहिरी सफलताले मानिसलाई शक्तिशाली बनाउन सक्छ, तर आत्मज्ञानले मात्र उसलाई विवेकशील, करुणामय र उत्तरदायी बनाउँछ। जब मानिसले आफ्ना सीमाहरू, सम्भावनाहरू र अन्तर्मनका गहिराइलाई चिन्न थाल्छ, तब मात्र ऊ साँचो अर्थमा स्वतन्त्र बन्छ। त्यसैले मानव सभ्यताको भविष्य मानिसको चेतनाको विकासमा निर्भर छ। संसारलाई रूपान्तरण गर्ने प्रत्येक महान् परिवर्तनको सुरुआत अन्ततः एउटा जागृत मनबाट नै भएको छ।

मानिसको सबैभन्दा ठूलो युद्ध आफ्नै अज्ञानसँग हुन्छ। इतिहासमा भएका अधिकांश युद्ध, विभाजन, हिंसा, शोषण र अन्यायका मूलमा बाह्य शत्रु मात्र थिएनन्; मानव मनभित्र रहेका लोभ, क्रोध, मोह, अहङ्कार र असुरक्षाका भाव पनि थिए। जब मानिसले आफ्नै मनलाई चिन्न सक्दैन, तब उसले शक्ति प्राप्त गरे पनि त्यसको दुरुपयोग गर्छ। त्यसैले आत्मज्ञानविना प्राप्त भएको शक्ति मानवताका लागि वरदान होइन, कहिलेकाहीँ अभिशाप बन्न सक्छ।

उपनिषद्हरूले आत्मज्ञानलाई मुक्तिको मार्ग मानेका छन्। आत्मालाई जान भन्ने आग्रह पूर्वीय दर्शनको आधार हो। यहाँ आत्मज्ञानको अर्थ सम्पूर्ण अस्तित्वसँगको सम्बन्धको अनुभूति हो। जब मानिसले आफूलाई केवल शरीर, पद, सम्पत्ति वा सामाजिक पहिचानमा सीमित नराखी चेतनशील अस्तित्वका रूपमा अनुभव गर्न थाल्छ, तब उसको जीवनको दृष्टिकोण नै परिवर्तन हुन्छ। ऊ प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्यतर्फ, स्वार्थभन्दा सेवातर्फ र अहङ्कारभन्दा विनमतातर्फ उन्मुख हुन्छ।

गौतम बुद्धको सम्पूर्ण साधना पनि यही आत्मजागरणको यात्रा थियो। बुद्धले बाहिरी संसारलाई परिवर्तन गर्नुभन्दा पहिले मनलाई परिवर्तन गर्नुपर्ने शिक्षा दिए। उनका अनुसार दुःखको कारण बाहिरी परिस्थिति मात्र होइन; मनभित्रको तृष्णा, आसक्ति र अज्ञान पनि हो। जब मानिसले आफ्ना विचार, भावना र प्रतिक्रियालाई सचेत रूपमा हेर्न सिक्छ, तब ऊ स्वतन्त्र बन्छ। यही स्वतन्त्रता बाहिरी अधिकारभन्दा गहिरो हुन्छ।

भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई दिएको शिक्षा पनि आत्मबोधको दर्शन हो। युद्धभूमिमा अर्जुनको संकट बाहिरी युद्धको होइन, भित्री द्वन्द्वको थियो। कृष्णले उनलाई संसार जित्ने रणनीति होइन, आफूलाई बुझ्ने दृष्टि दिए। गीता भन्छ आफ्नो मनलाई जित्ने मानिस नै आफ्नो मित्र हो, र मनलाई नियन्त्रण गर्न नसक्ने मानिस आफ्नै शत्रु बन्छ। यो शिक्षा आजको मनोवैज्ञानिक युगमा झन् सान्दर्भिक देखिन्छ।

आधुनिक विज्ञानले मानव मस्तिष्कका असंख्य रहस्यहरू उद्घाटन गरिरहेको छ। न्युरोसाइन्सले विचार कसरी जन्मिन्छन्, स्मृति कसरी निर्माण हुन्छ, भावना कसरी सञ्चालन हुन्छन् भन्ने व्याख्या गर्छ। तर मस्तिष्कको संरचना जान्नु र चेतनाको अनुभव गर्नु एउटै कुरा होइन। विज्ञानले प्रक्रियालाई बुझाउँछ; आत्मअनुभूतिले अर्थ दिन्छ। त्यसैले विज्ञान र अध्यात्मबीच विरोध होइन, परिपूरक सम्बन्ध हुन सक्छ।

आजको समाजमा मानिसको मूल्य प्रायः उसको सम्पत्ति, पद, प्रभाव, सामाजिक सञ्जालका अनुयायी वा आर्थिक सफलताले मापन गरिन्छ। तर यी सबै उपलब्धिहरू अस्थायी छन्। पद परिवर्तन हुन्छ, सम्पत्ति घटबढ हुन्छ, प्रसिद्धि क्षणिक हुन्छ। यदि मानिसको सम्पूर्ण पहिचान यिनै कुरामा आधारित छ भने ती हराएपछि ऊ स्वयंलाई पनि हराएको अनुभव गर्छ। आत्मज्ञानले भने यस्तो संकटबाट मुक्त गराउँछ, किनकि त्यसले व्यक्तिको मूल्यलाई बाहिरी उपलब्धिमा होइन, भित्री चेतनामा खोज्छ।

फ्रेडरिक नित्शेले मानिसलाई आफ्नै सीमाभन्दा माथि उठ्न आह्वान गरे। उनका विचार विवादास्पद भए पनि एउटा सत्य स्पष्ट थियो मानिसले अन्धअनुकरण होइन, आफ्नै विवेकको विकास गर्नुपर्छ। जाँ–पल सार्त्रले मानिस स्वतन्त्र छ, तर प्रत्येक निर्णयको जिम्मेवारी पनि उसैले वहन गर्नुपर्छ भने। स्वतन्त्रताको अर्थ इच्छाअनुसार जे पनि गर्नु होइन; आफ्नो निर्णयको नैतिक परिणाम स्वीकार गर्ने साहस हुनु हो। यो साहस आत्मज्ञानबाट मात्र जन्मन्छ।

मार्टिन हाइडेगरका अनुसार आधुनिक मानिस वस्तुहरूमा यति व्यस्त भयो कि उसले आफ्नै अस्तित्वलाई बिर्सियो। मानिससँग समय छैन, तर व्यस्तता धेरै छ; सम्पर्क धेरै छन्, तर आत्मीयता कम छ; सूचना धेरै छ, तर मौनसँग संवाद गर्ने क्षमता हराउँदै गएको छ। हाइडेगरले अस्तित्वको प्रश्नमा फर्कन आग्रह गरे। वास्तवमा आफूलाई बुझ्नु भनेको अस्तित्वको मौलिक अर्थसँग पुनः जोडिनु हो।

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ताले लेख लेख्न सक्छ, चित्र बनाउन सक्छ, निर्णयमा सहयोग गर्न सक्छ। तर करुणा, विवेक, नैतिकता र आत्मानुभूति अझै पनि मानवीय चेतनाका विशेषता हुन्। यदि मानिसले आफ्नै चेतनाको विकास गर्न सकेन भने ऊ आफ्नै सिर्जित प्रविधिको दास बन्न सक्छ। भविष्यको सबैभन्दा ठूलो चुनौती चेतनाको परिष्कार हो।

शिक्षाको उद्देश्य पनि यही हुनुपर्छ। विद्यालय र सत्य खोज्ने नागरिक निर्माण गर्नुपर्छ। ज्ञानको अर्थ विवेकको विकास हो। जब शिक्षाले प्रश्न गर्न, आत्ममूल्याङ्कन गर्न र नैतिक निर्णय लिन सिकाउँछ, तब मात्र त्यो सार्थक हुन्छ।

समाज परिवर्तनको सुरुवात पनि व्यक्तिबाट हुन्छ। भ्रष्टाचारविरुद्ध कानुन बनाउन सकिन्छ, तर लोभ हटाउने कानुन बनाउन सकिँदैन। हिंसाविरुद्ध दण्डको व्यवस्था गर्न सकिन्छ, तर घृणा हटाउने दण्ड हुँदैन। शान्ति सम्झौताबाट युद्ध रोक्न सकिन्छ, तर मनभित्रको अशान्ति समाप्त गर्न आत्मजागरण आवश्यक हुन्छ। त्यसैले स्थायी परिवर्तन चेतनाबाट सुरु हुन्छ।

स्वयंलाई बुझ्नु भनेको आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्नु पनि हो। आफू सर्वज्ञ छैन भन्ने विनम्रता नै ज्ञानको पहिलो पाइला हो। जसले आफ्ना त्रुटिहरू देख्न सक्छ, उसैले सुधारको यात्रा सुरु गर्न सक्छ। आत्मज्ञानले मानिसलाई पूर्ण बनाउँदैन; तर निरन्तर परिष्कृत हुने प्रेरणा दिन्छ। यही निरन्तर आत्मसाधना नै उत्कृष्ट जीवनको आधार हो।

जब मानिसले आफूलाई बुझ्छ, तब उसले अरूलाई पनि नयाँ दृष्टिले हेर्न थाल्छ। ऊ जात, धर्म, भाषा, लिङ्ग, वर्ग वा राष्ट्रका सीमाभन्दा माथि उठेर साझा मानवतालाई अनुभव गर्छ। करुणा, सहिष्णुता, संवाद र सहकार्य त्यही चेतनाबाट जन्मन्छ। आत्मज्ञानले व्यक्तिलाई एक्लो बनाउँदैन; उसलाई विश्वमानवतासँग जोड्छ।

वास्तविक विजय आफ्नै अज्ञानमाथि विजय हो। जसले आफ्नो मनलाई जितेको छ, उसलाई बाहिरी पराजयले पनि पराजित गर्न सक्दैन। जसले स्वयंलाई चिनेको छ, उसले सफलता र असफलता दुवैलाई समभावले स्वीकार गर्न सक्छ। जसले आफ्नो चेतनालाई उज्यालो बनाएको छ, उसले संसारलाई पनि उज्यालो बनाउने क्षमता राख्छ।

यसैले मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि आत्मविजय हो। मानिसले संसारलाई जित्नुभन्दा पहिले स्वयंलाई बुझ्नुपर्छ, किनकि आफूलाई नचिनेको मानिसले संसार जिते पनि अन्ततः आफूलाई गुमाउन सक्छ। तर आफूलाई चिन्ने मानिसले संसार नजिते पनि जीवनको सार, शान्ति, गरिमा र सत्यलाई अवश्य प्राप्त गर्छ। यही आत्मबोध नै मानव अस्तित्वको सर्वोच्च विजय, दिगो स्वतन्त्रता र सच्चा सफलताको आधार हो।