काठमाडौं – आजको विश्वमा कुनै व्यक्तिको यात्रा स्वतन्त्रता, व्यवसायिक अवसर, अध्ययन, रोजगारी र अन्तर्राष्ट्रिय पहुँचमा पासपोर्टको शक्ति महत्वपूर्ण सूचकका रूपमा स्थापित भएको छ। कुनै देशको नागरिकले कति राष्ट्रमा सहज रूपमा यात्रा गर्न सक्छ भन्ने कुरा केवल पर्यटनसँग मात्र सम्बन्धित हुँदैन, यसले त्यो देशको कूटनीतिक सम्बन्ध, अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास, आर्थिक प्रभाव र विश्व समुदायमा उसको स्थानसमेत प्रतिबिम्बित गर्छ।

यही सन्दर्भमा सार्वजनिक भएको हेन्ली पासपोर्ट इन्डेक्स–२०२६ ले विश्वका विभिन्न देशहरूको पासपोर्ट शक्ति मापन गरेको छ। प्रतिवेदनले नेपालका लागि केही सकारात्मक संकेत दिएको छ। गत वर्ष १०१औँ स्थानमा रहेको नेपाल यस वर्ष ९७औँ स्थानमा उक्लिएको छ। चार स्थानको यो सुधार ठूलो छलाङ नभए पनि विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाको सन्दर्भमा यसलाई सकारात्मक प्रगतिका रूपमा हेरिएको छ।

तर प्रश्न उठ्छ,चार स्थान माथि उक्लिए पनि नेपाली पासपोर्ट वास्तवमै कति शक्तिशाली बन्यो ? विश्वका अन्य देशहरूसँग तुलना गर्दा नेपाली नागरिकको यात्रा स्वतन्त्रता कहाँ उभिएको छ ? र भविष्यमा नेपालले आफ्नो पासपोर्टको अन्तर्राष्ट्रिय हैसियत कसरी बलियो बनाउन सक्छ ?

पासपोर्ट किन महत्वपूर्ण हुन्छ ?

कुनै समय विदेश यात्रा सम्पन्न वर्ग वा विशेष आवश्यकतामा सीमित थियो। तर अहिले विश्वव्यापीकरणले यात्रा, व्यापार, शिक्षा र रोजगारीलाई अन्तरदेशीय बनाएको छ। लाखौँ मानिस अध्ययनका लागि विदेश जान्छन्, रोजगार खोज्छन्, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सहभागी हुन्छन् वा पर्यटनका लागि विभिन्न मुलुक पुग्छन्।

यस्ता सबै गतिविधिमा पासपोर्ट प्रमुख साधन हो। शक्तिशाली पासपोर्ट भएका देशका नागरिकले धेरै देशमा भिसाविना वा सहज प्रक्रियामार्फत प्रवेश पाउँछन्। कमजोर पासपोर्ट भएका देशका नागरिकले भने लामो कागजी प्रक्रिया, उच्च शुल्क, अन्तर्वार्ता र विभिन्न प्रतिबन्धको सामना गर्नुपर्छ।

यसैले आजको विश्वमा पासपोर्ट केवल यात्रा दस्तावेज नभई अन्तर्राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको प्रतीक बनेको छ।

नेपालको सुधार : सानो तर सकारात्मक संकेत:

हेन्ली पासपोर्ट इन्डेक्स–२०२६ अनुसार नेपाल ९७औँ स्थानमा पुगेको छ। गत वर्ष नेपाल १०१औँ स्थानमा थियो। र्‍यांकिङमा सुधार भए पनि नेपाल अझै विश्वका कमजोर पासपोर्ट भएका देशहरूको समूहभित्र नै पर्छ।

प्रतिवेदनअनुसार नेपाल र उत्तर कोरिया समान ९७औँ स्थानमा रहेका छन्। दुवै देशका नागरिकले सीमित संख्याका मुलुकमा मात्रै भिसाविना वा सहज पहुँच प्राप्त गर्न सक्छन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार नेपालको सुधारले केही देशहरूसँगको यात्रा व्यवस्था सहज भएको संकेत गरे पनि यसले नेपाली नागरिकको अन्तर्राष्ट्रिय गतिशीलतामा व्यापक परिवर्तन ल्याइसकेको अवस्था भने देखिँदैन।

अर्कोतर्फ, विश्वका शीर्ष स्थानमा रहेका देशहरूसँग नेपालको दूरी अझै निकै ठूलो छ। यही दूरीले नेपालको कूटनीतिक क्षमता, आर्थिक प्रभाव र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको स्तरलाई पनि झल्काउँछ।

सिंगापुर कसरी बन्यो विश्वकै शक्तिशाली पासपोर्ट ?

यस वर्ष सिंगापुरको पासपोर्ट विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली बनेको छ। सिंगापुरका नागरिकले १९२ देशमा पूर्वभिसाविना प्रवेश पाउन सक्छन्।

सिंगापुरको सफलतापछाडि केवल आर्थिक समृद्धि मात्र छैन। उसले दशकौँदेखि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाएको छ। राजनीतिक स्थिरता, बलियो अर्थतन्त्र, कम भ्रष्टाचार, उच्च सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा विश्वसनीय छवि निर्माण गर्न सफल भएकाले सिंगापुरले व्यापक भिसा–मुक्त पहुँच प्राप्त गरेको हो।

आज सिंगापुरका नागरिक विश्वका अधिकांश विकसित राष्ट्रमा सहज रूपमा यात्रा गर्न सक्छन्। यही कारणले सिंगापुरको पासपोर्ट विश्वव्यापी अवसरको प्रतीक मानिन्छ।

एशियाको बढ्दो प्रभाव:

हेन्ली पासपोर्ट इन्डेक्स–२०२६ को अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको एशियाली राष्ट्रहरूको प्रभावशाली उपस्थिति हो।

जापान, दक्षिण कोरिया र संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) संयुक्त रूपमा दोस्रो स्थानमा छन्। यी देशका नागरिकले १८७ देशमा भिसाविना प्रवेश पाउन सक्छन्।

केही दशकअघि पश्चिमी राष्ट्रहरूले मात्र पासपोर्ट शक्ति सूचीमा प्रभुत्व जमाएका थिए। तर पछिल्लो समय एशियाली अर्थतन्त्रको विस्तार, व्यापारिक प्रभाव र कूटनीतिक सक्रियताका कारण एशियाली देशहरू शीर्ष स्थानमा देखिन थालेका छन्।

विशेषगरी जापान र दक्षिण कोरियाले प्रविधि, शिक्षा, आर्थिक विकास र विश्वसनीय शासन प्रणालीमार्फत आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय छवि मजबुत बनाएका छन्। यूएईले भने मध्यपूर्वको व्यापारिक केन्द्रका रूपमा आफूलाई स्थापित गर्दै विश्वव्यापी सम्बन्ध विस्तार गरेको छ।

भारत र चीनको अवस्था:

नेपालका दुई ठूला छिमेकी भारत र चीनको स्थिति पनि चासोको विषय बनेको छ।

भारत यस वर्ष ७८औँ स्थानमा छ। भारतीय नागरिकले ५७ देशमा भिसाविना पहुँच पाउँछन्। गत वर्षको तुलनामा भारत एक स्थान तल झरेको छ।

यद्यपि भारत विश्वको ठूलो अर्थतन्त्र बनेर उभिइरहेको छ, तर पासपोर्ट शक्तिको हिसाबले अझै अपेक्षित स्तरमा पुग्न सकेको छैन।

अर्कोतर्फ चीनले उल्लेखनीय सुधार गरेको छ। चीन ५६औँ स्थानमा पुगेको छ। गत वर्ष ६४औँ स्थानमा रहेको चीनले आठ स्थानको छलाङ मारेको हो।

चीनको आर्थिक प्रभाव, बेल्ट एन्ड रोड पहल, व्यापारिक विस्तार र विभिन्न देशहरूसँगको सम्बन्ध सुधारले उसको पासपोर्ट शक्तिमा सकारात्मक असर परेको विश्लेषण गरिन्छ।

नेपालका लागि चीनको यो प्रगति एउटा उदाहरण पनि हो कि दीर्घकालीन कूटनीतिक रणनीतिले पासपोर्टको विश्वसनीयता बढाउन सक्छ।

अमेरिका र बेलायतको पुनरागमन:

हेन्ली इन्डेक्सको यस वर्षको अर्को रोचक पक्ष अमेरिका र बेलायतको पुनरागमन हो।

गत वर्ष अमेरिकाको पासपोर्ट शीर्ष १० बाट बाहिरिएको थियो। धेरै देशहरूले अमेरिकी नागरिकका लागि भिसा सम्बन्धी नियम कडा बनाएका कारण अमेरिका १२औँ स्थानमा झरेको थियो।

तर यस वर्ष अमेरिका पुनः शीर्ष १० मा फर्किएको छ। १७९ देशमा भिसाविना पहुँचसहित अमेरिका आइसल्यान्डसँग संयुक्त रूपमा १०औँ स्थानमा रहेको छ।

त्यस्तै बेलायतले पनि आफ्नो स्थिति सुधार गरेको छ। केही वर्षयता क्रमशः कमजोर हुँदै गएको बेलायती पासपोर्ट यस वर्ष छैटौँ स्थानमा उक्लिएको छ।

यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि पासपोर्ट शक्ति स्थिर हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, राजनीतिक अवस्था र कूटनीतिक निर्णयका आधारमा देशहरूको स्थान निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छ।

किन कमजोर रहन्छ केही देशको पासपोर्ट ?

पासपोर्ट शक्ति केवल आर्थिक विकासको परिणाम होइन। कुनै देशको राजनीतिक स्थिरता, सुरक्षा अवस्था, मानवअधिकारको स्थिति, कूटनीतिक सम्बन्ध, आप्रवासन नीति तथा अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

युद्ध, द्वन्द्व, राजनीतिक अस्थिरता वा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध झेलिरहेका देशहरूको पासपोर्ट सामान्यतया कमजोर हुन्छ।

अफगानिस्तान यसको प्रमुख उदाहरण हो। यस वर्ष पनि अफगानिस्तान विश्वकै सबैभन्दा कमजोर पासपोर्ट भएको देश बनेको छ। अफगान नागरिकले केवल २३ देशमा मात्र भिसाविना प्रवेश पाउन सक्छन्।

सिरिया र इराक पनि सूचीको पुछारतिर रहेका छन्। लामो समयदेखिको युद्ध, अस्थिरता र सुरक्षा चुनौतीका कारण यी देशका नागरिकले अन्तर्राष्ट्रिय यात्रामा कठिनाइ भोगिरहेका छन्।

नेपाली नागरिकका लागि यसको अर्थ के ?

र्‍यांकिङमा चार स्थान सुधार हुनु नेपाली नागरिकका लागि सकारात्मक समाचार हो। तर व्यवहारिक रूपमा हेर्दा नेपालीहरू अझै धेरै देशमा यात्रा गर्दा भिसा प्रक्रियाको झन्झट सामना गर्न बाध्य छन्।

विद्यार्थी, व्यवसायी, पर्यटक तथा वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरूका लागि भिसा प्राप्ति चुनौतीपूर्ण विषय बन्ने गरेको छ।

यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालले विभिन्न देशसँग सम्बन्ध विस्तार गरेको छ। पर्यटन, श्रम, व्यापार र कूटनीतिक सहकार्यका क्षेत्रमा भएका प्रयासले भविष्यमा नेपाली पासपोर्टको विश्वसनीयता बढाउन मद्दत गर्न सक्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार नेपालको पासपोर्ट शक्ति बढाउन केवल भिसा सम्झौता पर्याप्त हुँदैन। देशभित्र सुशासन, आर्थिक विकास, अन्तर्राष्ट्रिय छवि सुधार, कानुनी शासनको सुदृढीकरण र सक्रिय कूटनीतिक पहल आवश्यक पर्छ।

नेपालले आगामी वर्षहरूमा आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय उपस्थितिलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सकेमा पासपोर्ट र्‍यांकिङमा थप सुधार सम्भव छ।

विशेषगरी पर्यटन, लगानी, व्यापार तथा कूटनीतिक सम्बन्ध विस्तारमा केन्द्रित नीति अपनाउँदा नेपालप्रति अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास बढ्न सक्छ।

साथै, विदेशस्थित नेपाली दूतावासहरूको सक्रियता, द्विपक्षीय सम्बन्धको सुदृढीकरण तथा क्षेत्रीय सहकार्यले पनि नेपाली नागरिकको यात्रा सहज बनाउन योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

आजको प्रतिस्पर्धी विश्वमा पासपोर्टको शक्ति केवल यात्राको सुविधा होइन, देशको प्रतिष्ठा र प्रभावको मापन पनि हो। त्यसैले नेपालका लागि ९७औँ स्थानमा पुगेको उपलब्धि उत्साहजनक संकेत भए पनि अझै धेरै दूरी तय गर्न बाँकी छ।

विश्वका शीर्ष राष्ट्रहरूले आफ्नो पासपोर्टलाई अन्तर्राष्ट्रिय विश्वासको प्रतीक बनाएका छन्। नेपालले पनि दीर्घकालीन कूटनीतिक दृष्टिकोण, आर्थिक सुदृढीकरण र विश्व समुदायसँगको सहकार्य विस्तार गर्न सकेमा भविष्यमा नेपाली पासपोर्टको शक्ति अझ मजबुत बन्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।